Bỏ qua đến nội dung

Chương VIII · Lý thuyết

Bài 40. Lực là gì?

Cầu thủ sút quả bóng đang nằm yên, thủ môn bắt dính quả bóng đang bay tới, em bóp méo quả bóng cao su trong tay, một thanh nam châm hút chiếc đinh từ xa. Tất cả đều là tác dụng của lực. Vậy lực là gì, và lực gây ra những thay đổi nào cho vật?

Em sẽ học được

  • Lấy được ví dụ để chứng tỏ lực là sự đẩy hoặc sự kéo.
  • Nêu được lực có thể làm vật thay đổi tốc độ, thay đổi hướng chuyển động hoặc bị biến dạng.
  • Phân biệt được lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc, lấy được ví dụ cho mỗi loại.

Lực là sự đẩy hoặc kéo

Tay em đẩy cánh cửa thì cửa mở ra; con bò kéo chiếc xe thì xe lăn bánh; chân cầu thủ đá vào quả bóng thì bóng bay đi. Trong mỗi trường hợp, một vật đẩy hoặc kéo một vật khác.

Định nghĩa · Lực

Tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác được gọi là lực. Khi vật A đẩy hoặc kéo vật B, ta nói vật A tác dụng lực lên vật B.
Vật gây ra lực và vật chịu tác dụng của lực
Hoạt độngVật gây ra lựcVật chịu tác dụng lựcĐẩy hay kéo
Mở cửa tủTayCánh cửa tủKéo
Đẩy xe hàngTay ngườiXe hàngĐẩy
Kéo coMỗi độiSợi dâyKéo
Đá bóngChân cầu thủQuả bóngĐẩy

Ghi chú · Lực luôn có hai vật

Khi nói đến một lực, luôn phải chỉ ra được vật nào gây ra lực và vật nào chịu tác dụng của lực. Một vật không tự đẩy hay tự kéo chính nó.

Tác dụng của lực

Lực tác dụng lên một vật có thể làm thay đổi chuyển động của vật. Sự thay đổi chuyển động gồm:

  • Vật đang đứng yên bắt đầu chuyển động (cầu thủ sút quả bóng đang nằm yên).
  • Vật đang chuyển động bị dừng lại (thủ môn bắt dính quả bóng).
  • Vật chuyển động nhanh lên (đạp mạnh bàn đạp, xe đạp chạy nhanh hơn).
  • Vật chuyển động chậm lại (bóp phanh, xe đạp chạy chậm dần).
  • Vật đổi hướng chuyển động (cầu thủ đánh đầu làm quả bóng bay chệch hướng).

Lực tác dụng lên vật cũng có thể làm vật bị biến dạng, tức là thay đổi hình dạng: tay bóp quả bóng làm nó méo đi, tay kéo lò xo làm lò xo dãn ra, chân giẫm lên lon nhôm làm lon bẹp lại.

Định lí · Kết luận

Lực tác dụng lên vật có thể làm thay đổi tốc độ, thay đổi hướng chuyển động của vật, làm vật bị biến dạng, hoặc đồng thời gây ra cả những tác dụng đó.

Ghi chú · Khi không có lực

Nếu không có lực nào tác dụng thì vật đang đứng yên vẫn đứng yên, vật đang chuyển động không tự nhanh lên, chậm lại hay đổi hướng được.

Lưu ý · Có thể có hai tác dụng cùng lúc

Khi cầu thủ sút bóng, quả bóng vừa bị méo đi trong khoảnh khắc chân chạm bóng, vừa bắt đầu bay đi. Lực đã đồng thời làm bóng biến dạng và làm thay đổi chuyển động của bóng.

Lực tiếp xúc và lực không tiếp xúc

Định nghĩa · Lực tiếp xúc

Lực tiếp xúc xuất hiện khi vật (hoặc đối tượng) gây ra lực có sự tiếp xúc với vật (hoặc đối tượng) chịu tác dụng của lực. Ví dụ: tay đẩy cửa, chân đá bóng, dây kéo thùng hàng.

Định nghĩa · Lực không tiếp xúc

Lực không tiếp xúc xuất hiện khi vật (hoặc đối tượng) gây ra lực không có sự tiếp xúc với vật (hoặc đối tượng) chịu tác dụng của lực. Ví dụ: nam châm hút chiếc đinh sắt đặt gần nó, Trái Đất hút quả táo đang rơi.

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Khám phá

Sân chơi đẩy và kéo

Chọn vật, chọn lúc đầu vật đứng yên hay đang lăn sang phải, rồi chọn tay đẩy hoặc kéo, hướng và độ mạnh của lực. Các chấm xám cho biết vị trí của vật trước khi có lực, các chấm màu là vị trí sau đó, cách nhau những khoảng thời gian bằng nhau: chấm càng xa nhau thì vật chạy càng nhanh. Hãy tìm cách làm quả bóng đang lăn chạy nhanh lên, chậm lại, dừng lại và đổi hướng; so sánh độ méo của quả bóng cao su và hòn bi sắt.

Vật
Lúc đầu, vật
Tay
Độ mạnh của lực
Hướng của lực
Tay
Chấm xám: vị trí trước khi có lực Chấm màu: vị trí sau đó, cách nhau cùng một khoảng thời gian Mũi tên đỏ: lực của tay

Tay đẩy sang phải, lực vừa. Vật đang đứng yên bắt đầu chuyển động theo hướng của lực. Tốc độ trước: 0 ô/bước, sau: 2 ô/bước. Trong lúc tay đẩy, quả bóng cao su bị méo đi: lực còn làm vật biến dạng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trong mỗi hoạt động sau, lực là lực đẩy hay lực kéo, vật nào gây ra lực, vật nào chịu tác dụng của lực: a) Bạn Nam xách cặp sách lên; b) Gió thổi căng cánh buồm.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nêu tác dụng của lực trong mỗi trường hợp: a) Thủ môn bắt dính quả bóng đang bay tới; b) Em dùng tay ép quả bóng bay; c) Cầu thủ đánh đầu làm quả bóng bay theo hướng khác.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Lực nào là lực tiếp xúc, lực nào là lực không tiếp xúc: a) Lực của tay kéo vali; b) Lực hút của Trái Đất lên chiếc lá đang rơi; c) Lực của nam châm hút viên bi sắt từ xa.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/7 bài

Bài 1

Câu nào nói đúng về lực?

Bài 2

Ghép mỗi hoạt động với tác dụng chính của lực trong hoạt động đó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Những lực nào dưới đây là lực không tiếp xúc?

Bài 4

Một quả bóng đang lăn sang phải. Bạn Lan đẩy nhẹ vào quả bóng theo hướng ngược lại (sang trái). Điều gì có thể xảy ra?

Bài 5

Trường hợp nào dưới đây lực vừa làm vật biến dạng vừa làm thay đổi chuyển động của vật?

Bài 6

Một bạn thả quả bóng rơi xuống sàn và quả bóng nảy lên. Sắp xếp các giai đoạn theo đúng thứ tự xảy ra.

  1. Vị trí 1: Sàn đẩy quả bóng, bóng bị méo đi và dừng lại trong khoảnh khắc
  2. Vị trí 2: Quả bóng rơi xuống ngày càng nhanh nhờ lực hút của Trái Đất
  3. Vị trí 3: Quả bóng chuyển động lên trên, chậm dần
  4. Vị trí 4: Bóng lấy lại hình dạng cũ và bật lên khỏi sàn

Bài 7

Khi em ngồi lên ghế, ghế chịu một lực đẩy xuống. Vật nào đã gây ra lực này? (ghi một từ hoặc cụm từ ngắn)

Ghi nhớ

  • Tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác gọi là lực.
  • Lực có thể làm vật bắt đầu chuyển động, dừng lại, nhanh lên, chậm lại, đổi hướng chuyển động, hoặc làm vật biến dạng.
  • Lực tiếp xúc: vật gây ra lực tiếp xúc với vật chịu lực. Lực không tiếp xúc: hai vật không tiếp xúc nhau (lực hút của nam châm, của Trái Đất).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ