Thuật ngữ
Giải thích ngắn gọn các thuật ngữ em gặp trong bài học.
Lớp 6 · 25 thuật ngữ
- biến dạng đàn hồi (elastic deformation)
- Kiểu biến dạng mà vật trở lại hình dạng ban đầu khi thôi tác dụng lực, như ở lò xo, dây chun, quả bóng cao su.
- Học ở: Bài 42. Biến dạng của lò xo
- định luật bảo toàn năng lượng (law of conservation of energy)
- Năng lượng không tự sinh ra hoặc tự mất đi, nó chỉ chuyển từ dạng này sang dạng khác, hoặc truyền từ vật này sang vật khác.
- Học ở: Bài 48. Sự chuyển hoá năng lượng
- độ chia nhỏ nhất (least count)
- Giá trị giữa hai vạch chia liên tiếp trên dụng cụ đo, ví dụ độ dài giữa hai vạch chia liên tiếp trên thước.
- Tên khác, từ liên quan: ĐCNN
- Học ở: Bài 5. Đo chiều dài
- Xem thêm: giới hạn đo
- độ lớn của lực (magnitude of a force)
- Độ mạnh hay yếu của một lực. Đơn vị lực là niutơn, kí hiệu N.
- Tên khác, từ liên quan: cường độ của lực, niutơn, N
- Học ở: Bài 41. Biểu diễn lực
- động năng (kinetic energy)
- Năng lượng mà vật có được do chuyển động. Vật có khối lượng càng lớn và chuyển động càng nhanh thì động năng càng lớn.
- Học ở: Bài 47. Một số dạng năng lượng
- Xem thêm: thế năng hấp dẫn
- giới hạn đo (measuring range)
- Giá trị lớn nhất ghi trên dụng cụ đo, ví dụ độ dài lớn nhất ghi trên thước hay khối lượng lớn nhất ghi trên cân.
- Tên khác, từ liên quan: GHĐ
- Học ở: Bài 5. Đo chiều dài
- Xem thêm: độ chia nhỏ nhất
- hệ Mặt Trời (solar system)
- Mặt Trời ở trung tâm và các thiên thể chuyển động quanh nó: tám hành tinh cùng các vệ tinh, các tiểu hành tinh, sao chổi và bụi, khí.
- Học ở: Bài 54. Hệ Mặt Trời
- Xem thêm: thiên thểthiên hà
- khoa học tự nhiên (natural science)
- Nhánh của khoa học nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên, tìm ra các tính chất và quy luật của chúng.
- Tên khác, từ liên quan: KHTN
- Học ở: Bài 1. Giới thiệu về Khoa học tự nhiên
- khối lượng (mass)
- Số đo lượng chất của một vật; mọi vật đều có khối lượng. Đơn vị cơ bản là kilôgam (kg), đo bằng cân.
- Tên khác, từ liên quan: kilôgam, kg
- Học ở: Bài 6. Đo khối lượng
- Xem thêm: trọng lượng
- kính hiển vi quang học (optical microscope)
- Dụng cụ dùng để quan sát những vật rất nhỏ mà mắt thường không nhìn thấy được, như tế bào, vi khuẩn. Kính phóng to ảnh của vật từ 40 đến 3000 lần.
- Học ở: Bài 4. Sử dụng kính hiển vi quang học
- lực (force)
- Tác dụng đẩy hoặc kéo của vật này lên vật khác. Lực có thể làm vật thay đổi tốc độ, đổi hướng chuyển động hoặc bị biến dạng.
- Học ở: Bài 40. Lực là gì?
- Xem thêm: lực tiếp xúclực không tiếp xúcđộ lớn của lực
- lực cản của nước (water resistance)
- Lực tiếp xúc tác dụng lên vật chuyển động trong nước, ngược chiều với chiều chuyển động. Diện tích mặt cản càng lớn thì lực này càng lớn.
- Học ở: Bài 45. Lực cản của nước
- lực hấp dẫn (gravitational force)
- Lực hút giữa các vật có khối lượng; mọi vật có khối lượng đều hút nhau. Đây là lực không tiếp xúc.
- Học ở: Bài 43. Trọng lượng, lực hấp dẫn
- Xem thêm: trọng lượng
- lực không tiếp xúc (non-contact force)
- Lực xuất hiện khi vật gây ra lực không có sự tiếp xúc với vật chịu tác dụng của lực. Ví dụ: nam châm hút đinh sắt đặt gần nó, Trái Đất hút quả táo đang rơi.
- Học ở: Bài 40. Lực là gì?
- Xem thêm: lực tiếp xúclực hấp dẫn
- lực ma sát (friction force)
- Lực tiếp xúc xuất hiện ở bề mặt tiếp xúc giữa hai vật, cản trở chuyển động hoặc xu hướng chuyển động của vật này so với vật kia.
- Tên khác, từ liên quan: ma sát
- Học ở: Bài 44. Lực ma sát
- lực tiếp xúc (contact force)
- Lực xuất hiện khi vật gây ra lực có sự tiếp xúc với vật chịu tác dụng của lực. Ví dụ: tay đẩy cửa, chân đá bóng.
- Học ở: Bài 40. Lực là gì?
- Xem thêm: lực không tiếp xúc
- năng lượng (energy)
- Đặc trưng cho khả năng tác dụng lực: vật có năng lượng thì có khả năng tác dụng lực lên vật khác. Năng lượng truyền được từ vật này sang vật khác.
- Học ở: Bài 46. Năng lượng và sự truyền năng lượng
- năng lượng hao phí (wasted energy)
- Phần năng lượng không mong muốn, bị tiêu hao vô ích, thường ở dạng nhiệt; phần được dùng đúng mục đích là năng lượng có ích. Hao phí luôn xuất hiện khi năng lượng chuyển hoá.
- Học ở: Bài 49. Năng lượng hao phí
- năng lượng tái tạo (renewable energy)
- Năng lượng có sẵn trong thiên nhiên, liên tục được bổ sung qua các quá trình tự nhiên, như năng lượng Mặt Trời, gió, nước. Than đá, dầu mỏ, khí tự nhiên là năng lượng không tái tạo.
- Học ở: Bài 50. Năng lượng tái tạo
- nhiệt độ (temperature)
- Số đo độ nóng, lạnh của một vật; vật càng nóng thì nhiệt độ càng cao. Trong thang Celsius, nước đá đang tan ở 0 °C và nước đang sôi ở 100 °C.
- Tên khác, từ liên quan: độ C, °C
- Học ở: Bài 8. Đo nhiệt độ
- thế năng hấp dẫn (gravitational potential energy)
- Năng lượng lưu trữ trong vật khi vật ở trên cao so với mặt đất. Vật có khối lượng càng lớn và ở càng cao thì năng lượng này càng lớn.
- Học ở: Bài 47. Một số dạng năng lượng
- Xem thêm: động năng
- thiên hà (galaxy)
- Tập hợp rất nhiều ngôi sao cùng các hành tinh, khí và bụi, liên kết với nhau bởi lực hấp dẫn. Ngân Hà là thiên hà chứa hệ Mặt Trời.
- Học ở: Bài 55. Ngân Hà
- Xem thêm: hệ Mặt Trời
- thiên thể (celestial body)
- Tên gọi chung của các vật thể tự nhiên tồn tại trong không gian vũ trụ, ví dụ Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng, các ngôi sao, sao chổi.
- Học ở: Bài 52. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời. Thiên thể
- trọng lượng (weight)
- Độ lớn lực hút của Trái Đất lên một vật, kí hiệu P, đơn vị niutơn (N), đo bằng lực kế. Gần mặt đất, vật 1 kg có trọng lượng khoảng 10 N.
- Tên khác, từ liên quan: P
- Học ở: Bài 43. Trọng lượng, lực hấp dẫn
- Xem thêm: khối lượnglực hấp dẫn
- tuần trăng (lunar cycle)
- Khoảng thời gian giữa hai lần liên tiếp Mặt Trăng có cùng một pha, dài khoảng 29,5 ngày. Lịch âm dựa theo tuần trăng.
- Học ở: Bài 53. Mặt Trăng
Lớp 7 · 25 thuật ngữ
- ảnh ảo (virtual image)
- Ảnh không hứng được trên màn chắn, vì không có ánh sáng thật sự đi tới chỗ có ảnh. Ảnh qua gương phẳng là ảnh ảo, lớn bằng vật và đối xứng với vật qua gương.
- Học ở: Bài 17. Ảnh của vật qua gương phẳng
- Xem thêm: phản xạ ánh sáng
- âm phản xạ (reflected sound)
- Âm dội ngược trở lại khi gặp một mặt chắn. Vật cứng, nhẵn phản xạ âm tốt; vật mềm, xốp, gồ ghề phản xạ âm kém.
- Tên khác, từ liên quan: phản xạ âm
- Học ở: Bài 14. Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn
- Xem thêm: tiếng vang
- biên độ dao động (amplitude)
- Độ lệch lớn nhất của vật dao động so với vị trí cân bằng của nó. Biên độ của nguồn âm càng lớn thì âm phát ra càng to.
- Tên khác, từ liên quan: biên độ
- Học ở: Bài 13. Độ to và độ cao của âm
- Xem thêm: tần số
- cổng quang điện (photogate)
- Bộ phận gồm một đầu phát tia hồng ngoại và một đầu thu đặt đối diện nhau. Khi vật đi qua và chắn tia, cổng gửi tín hiệu điện tới đồng hồ đo thời gian hiện số để bật hoặc tắt đồng hồ.
- Học ở: Bài 1. Phương pháp và kĩ năng học tập môn Khoa học tự nhiên
- cực của nam châm (magnetic pole)
- Mỗi nam châm có hai cực, nơi hút sắt mạnh nhất; khi nam châm quay tự do, cực Bắc (N) chỉ hướng Bắc, cực Nam (S) chỉ hướng Nam. Hai cực cùng tên đẩy nhau, khác tên hút nhau.
- Tên khác, từ liên quan: cực Bắc, cực Nam, N, S
- Học ở: Bài 18. Nam châm
- Xem thêm: la bàn
- dao động (vibration)
- Chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng, như quả lắc đồng hồ, chiếc xích đu hay dây đàn sau khi gảy. Mọi nguồn âm đều dao động.
- Học ở: Bài 12. Sóng âm
- Xem thêm: sóng âmtần sốbiên độ dao động
- đồ thị quãng đường – thời gian (distance-time graph)
- Đường biểu diễn quãng đường vật đi được theo thời gian, trục Ot là thời gian, trục Os là quãng đường. Tốc độ không đổi cho đoạn thẳng nằm nghiêng, càng dốc thì càng nhanh; vật đứng yên cho đoạn nằm ngang.
- Tên khác, từ liên quan: đồ thị s–t
- Học ở: Bài 10. Đồ thị quãng đường - thời gian
- Xem thêm: tốc độ
- đường sức từ (magnetic field line)
- Đường vẽ dựa vào từ phổ để biểu diễn từ trường; bên ngoài nam châm, nó đi ra từ cực Bắc, đi vào cực Nam. Nơi đường sức từ dày thì từ trường mạnh.
- Học ở: Bài 19. Từ trường
- Xem thêm: từ trường
- hạ âm (infrasound)
- Âm có tần số dưới 20 Hz. Tai người không nghe được hạ âm, nhưng voi nghe được.
- Học ở: Bài 13. Độ to và độ cao của âm
- Xem thêm: siêu âmtần số
- la bàn (compass)
- Dụng cụ xác định hướng địa lí, có bộ phận chính là một kim nam châm quay tự do quanh một trục, đặt trong hộp có mặt chia độ ghi các hướng.
- Học ở: Bài 18. Nam châm
- Xem thêm: cực của nam châmtừ trường Trái Đất
- ô nhiễm tiếng ồn (noise pollution)
- Tình trạng tiếng ồn trong môi trường to, kéo dài, gây ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ và hoạt động bình thường của con người.
- Học ở: Bài 14. Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn
- phản xạ ánh sáng (reflection of light)
- Hiện tượng ánh sáng bị hắt trở lại khi gặp một bề mặt nhẵn bóng. Theo định luật phản xạ ánh sáng, tia phản xạ nằm trong mặt phẳng tới và góc phản xạ bằng góc tới.
- Tên khác, từ liên quan: định luật phản xạ ánh sáng, phản xạ gương
- Học ở: Bài 16. Sự phản xạ ánh sáng
- Xem thêm: phản xạ khuếch tánảnh ảo
- phản xạ khuếch tán (diffuse reflection)
- Sự phản xạ trên bề mặt gồ ghề: chùm tia tới song song bị hắt lại theo mọi hướng, nên không thấy ảnh của vật nhưng nhìn thấy bề mặt từ mọi phía.
- Học ở: Bài 16. Sự phản xạ ánh sáng
- Xem thêm: phản xạ ánh sáng
- phương pháp tìm hiểu tự nhiên (scientific method)
- Cách thức tìm hiểu sự vật, hiện tượng trong tự nhiên qua năm bước: đề xuất vấn đề, đưa ra dự đoán, lập kế hoạch kiểm tra, thực hiện kế hoạch, viết báo cáo và trình bày. Dự đoán sai thì quay lại bước 2.
- Học ở: Bài 1. Phương pháp và kĩ năng học tập môn Khoa học tự nhiên
- siêu âm (ultrasound)
- Âm có tần số trên 20 000 Hz, tai người không nghe được. Siêu âm được dùng để chẩn đoán bệnh, đo độ sâu của biển và phát hiện đàn cá.
- Học ở: Bài 13. Độ to và độ cao của âm
- Xem thêm: hạ âmtần số
- sóng âm (sound wave)
- Sự lan truyền dao động của nguồn âm trong môi trường. Âm truyền được trong chất rắn, lỏng, khí, nhanh nhất trong chất rắn, nhưng không truyền được trong chân không.
- Học ở: Bài 12. Sóng âm
- Xem thêm: dao động
- tần số (frequency)
- Số dao động vật thực hiện được trong 1 giây, đơn vị là héc (Hz). Tần số càng lớn thì âm phát ra càng cao (bổng), càng nhỏ thì âm càng thấp (trầm).
- Tên khác, từ liên quan: héc, Hz
- Học ở: Bài 13. Độ to và độ cao của âm
- Xem thêm: hạ âmsiêu âm
- tia sáng (light ray)
- Đường thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền, dùng để biểu diễn đường truyền của ánh sáng. Chùm sáng có ba loại: song song, hội tụ và phân kì.
- Học ở: Bài 15. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối
- tiếng vang (echo)
- Âm phản xạ nghe được riêng khi nó đến tai chậm hơn âm truyền trực tiếp ít nhất 1/15 giây. Trong không khí, mặt chắn phải cách người nói ít nhất khoảng 11,3 m.
- Học ở: Bài 14. Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn
- Xem thêm: âm phản xạ
- tốc độ (speed)
- Đại lượng cho biết chuyển động nhanh hay chậm, bằng quãng đường đi được chia cho thời gian đi quãng đường đó: v = s/t. Đơn vị thường dùng là m/s và km/h, với 1 m/s = 3,6 km/h.
- Tên khác, từ liên quan: tốc độ chuyển động, v, m/s, km/h
- Học ở: Bài 8. Tốc độ chuyển động
- Xem thêm: đồ thị quãng đường – thời gian
- từ trường (magnetic field)
- Không gian bao quanh nam châm hoặc dây dẫn có dòng điện, có khả năng tác dụng lực từ lên kim nam châm đặt trong nó. Ta nhận biết từ trường bằng kim nam châm.
- Học ở: Bài 19. Từ trường
- Xem thêm: đường sức từ
- từ trường Trái Đất (Earth's magnetic field)
- Trái Đất là một nam châm khổng lồ, nên kim nam châm quay tự do ở mọi nơi đều nằm theo hướng gần đúng Bắc – Nam. Bên ngoài Trái Đất, đường sức từ đi từ Nam bán cầu đến Bắc bán cầu.
- Học ở: Bài 19. Từ trường
- Xem thêm: từ trườngla bàn
- vật liệu từ (magnetic material)
- Vật liệu bị nam châm hút, như sắt, thép, niken, coban và một số hợp kim của chúng. Nhôm, đồng, nhựa, gỗ, thuỷ tinh không bị nam châm hút.
- Học ở: Bài 18. Nam châm
- vùng nửa tối (penumbra)
- Vùng nằm phía sau vật cản sáng, chỉ nhận được ánh sáng từ một phần của nguồn sáng. Chỉ nguồn sáng rộng mới tạo ra vùng này.
- Tên khác, từ liên quan: vùng tối không hoàn toàn
- Học ở: Bài 15. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối
- Xem thêm: vùng tối
- vùng tối (umbra)
- Vùng nằm phía sau vật cản sáng, hoàn toàn không nhận được ánh sáng từ nguồn sáng chiếu tới.
- Học ở: Bài 15. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối
- Xem thêm: vùng nửa tối
Lớp 8 · 25 thuật ngữ
- ampe kế (ammeter)
- Dụng cụ đo cường độ dòng điện, mắc nối tiếp với dụng cụ cần đo, chốt (+) nối về phía cực dương của nguồn điện.
- Học ở: Bài 1. Sử dụng một số hoá chất, thiết bị cơ bản trong phòng thí nghiệm
- Xem thêm: cường độ dòng điệnvôn kế
- áp lực (thrust)
- Lực ép có phương vuông góc với mặt bị ép, ví dụ lực của viên gạch đè lên mặt cát.
- Học ở: Bài 15. Áp suất trên một bề mặt
- Xem thêm: áp suất
- áp suất (pressure)
- Độ lớn của áp lực trên một đơn vị diện tích bị ép, p = F/S. Đơn vị là N/m², còn gọi là paxcan (Pa).
- Tên khác, từ liên quan: p, paxcan, Pa
- Học ở: Bài 15. Áp suất trên một bề mặt
- Xem thêm: áp lựcáp suất khí quyển
- áp suất khí quyển (atmospheric pressure)
- Áp suất mà Trái Đất và mọi vật trên Trái Đất chịu theo mọi phương. Ở mặt nước biển nó vào khoảng 101 300 Pa, bằng áp suất của cột thuỷ ngân cao 760 mm.
- Học ở: Bài 16. Áp suất chất lỏng. Áp suất khí quyển
- Xem thêm: áp suất
- bình thông nhau (communicating vessels)
- Bình có hai hoặc nhiều nhánh nối thông đáy với nhau. Khi chứa cùng một chất lỏng đứng yên, mực chất lỏng ở các nhánh luôn ở cùng một độ cao.
- Học ở: Bài 16. Áp suất chất lỏng. Áp suất khí quyển
- bức xạ nhiệt (thermal radiation)
- Sự truyền năng lượng nhiệt bằng các tia nhiệt đi thẳng, xảy ra cả trong chân không. Năng lượng nhiệt của Mặt Trời truyền tới Trái Đất bằng bức xạ nhiệt.
- Học ở: Bài 28. Sự truyền nhiệt
- Xem thêm: dẫn nhiệtđối lưu
- cánh tay đòn (moment arm)
- Khoảng cách d từ trục quay tới giá của lực, tức là tới đường thẳng đi qua điểm đặt và có phương của lực.
- Tên khác, từ liên quan: d
- Học ở: Bài 18. Tác dụng làm quay của lực. Moment lực
- Xem thêm: moment lực
- cầu chì (fuse)
- Thiết bị mắc nối tiếp trong mạch để bảo vệ mạch: khi dòng điện quá lớn, dây chảy nóng chảy và đứt, làm ngắt mạch.
- Học ở: Bài 22. Mạch điện đơn giản
- Xem thêm: mạch điện
- cường độ dòng điện (current)
- Đại lượng cho biết mức độ mạnh yếu của dòng điện, kí hiệu I, đo bằng ampe kế. Đơn vị là ampe (A), 1 A = 1 000 mA.
- Tên khác, từ liên quan: I, ampe, A
- Học ở: Bài 24. Cường độ dòng điện và hiệu điện thế
- Xem thêm: ampe kếdòng điện
- dẫn nhiệt (thermal conduction)
- Sự truyền năng lượng nhiệt từ phần này sang phần khác của một vật, hoặc từ vật này sang vật khác khi chúng tiếp xúc nhau. Kim loại dẫn nhiệt tốt.
- Học ở: Bài 28. Sự truyền nhiệt
- Xem thêm: đối lưubức xạ nhiệt
- dòng điện (electric current)
- Dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện. Ta nhận biết dòng điện qua các tác dụng của nó: nhiệt, phát sáng, hoá học, sinh lí và từ.
- Học ở: Bài 21. Dòng điện, nguồn điện
- Xem thêm: cường độ dòng điệnnguồn điện
- điện tích (electric charge)
- Vật bị nhiễm điện là vật mang điện tích. Có hai loại: điện tích dương (+) và điện tích âm (−); các vật nhiễm điện cùng loại thì đẩy nhau, khác loại thì hút nhau.
- Học ở: Bài 20. Hiện tượng nhiễm điện do cọ xát
- đòn bẩy (lever)
- Thanh cứng có thể quay quanh một điểm tựa cố định O. Đòn bẩy làm đổi hướng tác dụng của lực và cho lợi về lực khi điểm tựa xa lực tác dụng hơn xa vật.
- Học ở: Bài 19. Đòn bẩy và ứng dụng
- Xem thêm: moment lực
- đối lưu (convection)
- Sự truyền năng lượng nhiệt nhờ các dòng chất lỏng hoặc chất khí. Đây là hình thức truyền nhiệt chủ yếu của chất lỏng và chất khí.
- Học ở: Bài 28. Sự truyền nhiệt
- Xem thêm: dẫn nhiệtbức xạ nhiệt
- hiệu điện thế (potential difference)
- Đại lượng đo khả năng sinh ra dòng điện của nguồn điện giữa hai cực của nó, kí hiệu U, đo bằng vôn kế. Đơn vị là vôn (V).
- Tên khác, từ liên quan: điện áp, U, vôn, V
- Học ở: Bài 24. Cường độ dòng điện và hiệu điện thế
- Xem thêm: vôn kế
- khối lượng riêng (density)
- Khối lượng của một đơn vị thể tích một chất, D = m/V, đơn vị kg/m³ hoặc g/cm³. Mỗi chất có một khối lượng riêng, dù vật to hay nhỏ.
- Tên khác, từ liên quan: D
- Học ở: Bài 13. Khối lượng riêng
- Xem thêm: khối lượng
- lực đẩy Archimedes (buoyant force)
- Lực chất lỏng đẩy vật nhúng trong nó, phương thẳng đứng, chiều từ dưới lên. Độ lớn bằng trọng lượng phần chất lỏng bị vật chiếm chỗ: FA = d.V.
- Tên khác, từ liên quan: FA
- Học ở: Bài 17. Lực đẩy Archimedes
- Xem thêm: trọng lượng
- mạch điện (electric circuit)
- Gồm nguồn điện, thiết bị tiêu thụ điện, công tắc và dây nối. Mạch kín thì có dòng điện chạy qua; mạch hở (có chỗ bị ngắt) thì không.
- Học ở: Bài 22. Mạch điện đơn giản
- Xem thêm: nguồn điệncầu chì
- moment lực (moment of force)
- Đại lượng đặc trưng cho tác dụng làm quay của lực quanh một điểm hoặc một trục, M = F.d. Lực càng lớn, giá của lực càng xa trục quay thì moment lực càng lớn.
- Tên khác, từ liên quan: M
- Học ở: Bài 18. Tác dụng làm quay của lực. Moment lực
- Xem thêm: cánh tay đòn
- năng lượng nhiệt (thermal energy)
- Tổng động năng của các phân tử cấu tạo nên vật. Nhiệt độ của vật càng cao thì các phân tử chuyển động càng nhanh.
- Tên khác, từ liên quan: nhiệt năng
- Học ở: Bài 26. Năng lượng nhiệt và nội năng
- Xem thêm: nội năngđộng năng
- nguồn điện (power source)
- Thiết bị cung cấp năng lượng điện cho các thiết bị điện hoạt động, duy trì dòng điện trong mạch, như pin, acquy. Mỗi nguồn có hai cực: cực dương (+) và cực âm (−).
- Học ở: Bài 21. Dòng điện, nguồn điện
- Xem thêm: mạch điện
- nội năng (internal energy)
- Tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật. Vật nóng lên thì nội năng tăng, lạnh đi thì nội năng giảm.
- Học ở: Bài 26. Năng lượng nhiệt và nội năng
- Xem thêm: năng lượng nhiệt
- sự nở vì nhiệt (thermal expansion)
- Chất rắn, lỏng, khí đều nở ra khi nóng lên và co lại khi lạnh đi. Chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng, chất lỏng nhiều hơn chất rắn.
- Học ở: Bài 29. Sự nở vì nhiệt
- vật dẫn điện (electrical conductor)
- Vật cho dòng điện chạy qua. Vật không cho dòng điện chạy qua là vật không dẫn điện, còn gọi là vật cách điện.
- Học ở: Bài 21. Dòng điện, nguồn điện
- vôn kế (voltmeter)
- Dụng cụ đo hiệu điện thế, mắc song song với dụng cụ cần đo, chốt (+) nối về phía cực dương của nguồn điện.
- Học ở: Bài 1. Sử dụng một số hoá chất, thiết bị cơ bản trong phòng thí nghiệm
- Xem thêm: hiệu điện thếampe kế
Lớp 9 · 25 thuật ngữ
- chiết suất (refractive index)
- Đại lượng n = c/v của một môi trường, với c = 3·10⁸ m/s là tốc độ ánh sáng trong chân không và v là tốc độ ánh sáng trong môi trường. Chân không có n = 1, nước n ≈ 4/3, thuỷ tinh n ≈ 1,5.
- Tên khác, từ liên quan: chiết suất tuyệt đối, n
- Học ở: Bài 5. Khúc xạ ánh sáng
- Xem thêm: khúc xạ ánh sáng
- công cơ học (mechanical work)
- Số đo phần năng lượng được truyền từ vật này sang vật khác trong tương tác. Lực thực hiện công khi làm vật dịch chuyển theo hướng của lực: A = F.s, đơn vị jun, 1 J = 1 N.m.
- Tên khác, từ liên quan: công, A
- Học ở: Bài 4. Công và công suất
- Xem thêm: công suất
- công suất (power)
- Đại lượng đặc trưng cho tốc độ thực hiện công, bằng công thực hiện được trong một đơn vị thời gian: P = A/t, đơn vị oát (W), 1 W = 1 J/s.
- Tên khác, từ liên quan: P, oát, W
- Học ở: Bài 4. Công và công suất
- Xem thêm: công cơ họccông suất điện
- công suất điện (electric power)
- Năng lượng của dòng điện chạy qua đoạn mạch trong một đơn vị thời gian: P = W/t = UI, đơn vị oát (W). Số oát ghi trên thiết bị là công suất định mức, khi thiết bị dùng đúng hiệu điện thế định mức.
- Học ở: Bài 13. Năng lượng của dòng điện và công suất điện
- Xem thêm: công suất
- cơ năng (mechanical energy)
- Tổng động năng và thế năng của vật: W = Wđ + Wt, đơn vị jun (J). Khi bỏ qua ma sát và lực cản của môi trường, cơ năng được bảo toàn: động năng và thế năng chuyển hoá qua lại, tổng không đổi.
- Tên khác, từ liên quan: định luật bảo toàn cơ năng, W
- Học ở: Bài 3. Cơ năng
- Xem thêm: động năngthế năng trọng trường
- dòng điện xoay chiều (alternating current)
- Dòng điện luân phiên đổi chiều, cường độ tăng, giảm tuần tự theo thời gian. Nó xuất hiện khi nam châm quay trước cuộn dây kín hoặc cuộn dây quay trong từ trường; dòng điện của pin, acquy là dòng điện một chiều.
- Tên khác, từ liên quan: AC
- Học ở: Bài 14. Cảm ứng điện từ. Nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều
- Xem thêm: hiện tượng cảm ứng điện từ
- điện trở (resistance)
- Đại lượng đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện của một đoạn dây dẫn, bằng thương số giữa hiệu điện thế đặt vào hai đầu đoạn dây và cường độ dòng điện chạy qua nó: R = U/I, đơn vị ohm (Ω).
- Tên khác, từ liên quan: R, ohm, ôm, Ω
- Học ở: Bài 11. Điện trở. Định luật Ohm
- Xem thêm: định luật Ohmđiện trở suấtđiện trở tương đương
- điện trở suất (resistivity)
- Đại lượng ρ (Ω.m) cho biết điện trở phụ thuộc vật liệu làm dây: R = ρl/S. Bạc, đồng, nhôm có điện trở suất nhỏ nên dẫn điện tốt; nicrom, constantan có điện trở suất lớn, dùng làm dây đốt nóng.
- Tên khác, từ liên quan: ρ
- Học ở: Bài 11. Điện trở. Định luật Ohm
- Xem thêm: điện trở
- điện trở tương đương (equivalent resistance)
- Điện trở có thể thay thế cho cả đoạn mạch mà với cùng hiệu điện thế, cường độ dòng điện qua mạch vẫn như trước. Nối tiếp: Rtđ = R₁ + R₂; song song: 1/Rtđ = 1/R₁ + 1/R₂.
- Tên khác, từ liên quan: Rtđ
- Học ở: Bài 12. Đoạn mạch nối tiếp, song song
- Xem thêm: điện trở
- định luật Ohm (Ohm's law)
- Cường độ dòng điện chạy qua một đoạn dây dẫn tỉ lệ thuận với hiệu điện thế đặt vào hai đầu đoạn dây và tỉ lệ nghịch với điện trở của đoạn dây: I = U/R.
- Học ở: Bài 11. Điện trở. Định luật Ohm
- Xem thêm: điện trở
- động năng (kinetic energy)
- Năng lượng mà vật có được do chuyển động, tính bằng Wđ = ½mv² (J), với m tính bằng kg, v bằng m/s. Động năng tỉ lệ với khối lượng và với bình phương tốc độ: tốc độ gấp đôi thì động năng gấp bốn.
- Tên khác, từ liên quan: Wđ
- Học ở: Bài 2. Động năng. Thế năng
- Xem thêm: thế năng trọng trườngcơ năngđộng năng
- góc tới hạn (critical angle)
- Góc tới ứng với góc khúc xạ 90° khi ánh sáng đi từ môi trường chiết suất n₁ sang môi trường chiết suất n₂ < n₁: sin iₜₕ = n₂/n₁. Phản xạ toàn phần xảy ra khi góc tới lớn hơn hoặc bằng góc này.
- Tên khác, từ liên quan: iₜₕ
- Học ở: Bài 6. Phản xạ toàn phần
- Xem thêm: phản xạ toàn phầnchiết suất
- hiện tượng cảm ứng điện từ (electromagnetic induction)
- Hiện tượng xuất hiện dòng điện cảm ứng trong cuộn dây dẫn kín. Nó xảy ra khi và chỉ khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện S của cuộn dây biến thiên (tăng hoặc giảm).
- Tên khác, từ liên quan: cảm ứng điện từ
- Học ở: Bài 14. Cảm ứng điện từ. Nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều
- Xem thêm: dòng điện xoay chiềuđường sức từ
- khúc xạ ánh sáng (refraction of light)
- Hiện tượng tia sáng bị gãy khúc tại mặt phân cách khi truyền xiên góc từ môi trường trong suốt này sang môi trường trong suốt khác. Tia khúc xạ nằm trong mặt phẳng tới, bên kia pháp tuyến, và sin i / sin r không đổi.
- Tên khác, từ liên quan: định luật khúc xạ ánh sáng
- Học ở: Bài 5. Khúc xạ ánh sáng
- Xem thêm: chiết suấtphản xạ toàn phần
- kính lúp (magnifying glass)
- Thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn dùng để quan sát vật nhỏ. Số bội giác G = 25/f (f tính bằng cm) ghi trên kính dạng 2x, 5x; đặt vật trong khoảng tiêu cự thì thấy ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.
- Học ở: Bài 10. Kính lúp. Bài tập thấu kính
- Xem thêm: thấu kính hội tụtiêu cự
- lăng kính (prism)
- Khối trong suốt, đồng chất (thuỷ tinh, nhựa...) giới hạn bởi hai mặt phẳng không song song, thường có dạng lăng trụ tam giác. Tia sáng qua lăng kính khúc xạ hai lần và tia ló lệch về phía đáy.
- Học ở: Bài 7. Lăng kính
- Xem thêm: tán sắc ánh sáng
- năng lượng hoá thạch (fossil energy)
- Năng lượng lưu trữ trong than mỏ, dầu mỏ, khí mỏ dầu và khí thiên nhiên, hình thành từ xác sinh vật bị vùi lấp hàng triệu năm. Dễ khai thác, chi phí thấp nhưng gây ô nhiễm, hiệu ứng nhà kính và sẽ cạn dần.
- Tên khác, từ liên quan: nhiên liệu hoá thạch
- Học ở: Bài 16. Vòng năng lượng trên Trái Đất. Năng lượng hoá thạch
- Xem thêm: năng lượng tái tạo
- năng lượng tái tạo (renewable energy)
- Năng lượng từ các nguồn có sẵn trong tự nhiên, liên tục được bổ sung qua các quá trình tự nhiên: Mặt Trời, gió, sóng biển, dòng sông, sinh khối, địa nhiệt. Mỗi nguồn có ưu điểm và nhược điểm riêng.
- Học ở: Bài 17. Một số dạng năng lượng tái tạo
- Xem thêm: năng lượng hoá thạchnăng lượng tái tạo
- phản xạ toàn phần (total internal reflection)
- Hiện tượng toàn bộ ánh sáng tới bị phản xạ trở lại môi trường cũ tại mặt phân cách giữa hai môi trường trong suốt, không có tia khúc xạ. Sợi quang, cáp quang truyền ánh sáng đi xa nhờ hiện tượng này.
- Học ở: Bài 6. Phản xạ toàn phần
- Xem thêm: góc tới hạnphản xạ ánh sáng
- tán sắc ánh sáng (dispersion of light)
- Hiện tượng lăng kính tách các chùm sáng màu có sẵn trong ánh sáng trắng, cho mỗi chùm đi theo một phương khác nhau, thành dải màu từ đỏ đến tím: đỏ lệch ít nhất, tím lệch nhiều nhất.
- Tên khác, từ liên quan: sự tán sắc ánh sáng
- Học ở: Bài 7. Lăng kính
- Xem thêm: lăng kính
- thấu kính hội tụ (converging lens)
- Thấu kính (khối trong suốt giới hạn bởi hai mặt cong, hoặc một mặt cong và một mặt phẳng) có phần rìa mỏng hơn phần giữa. Chùm tia tới song song với trục chính cho chùm tia ló hội tụ tại tiêu điểm.
- Tên khác, từ liên quan: thấu kính rìa mỏng
- Học ở: Bài 8. Thấu kính
- Xem thêm: thấu kính phân kìtiêu điểmkính lúp
- thấu kính phân kì (diverging lens)
- Thấu kính có phần rìa dày hơn phần giữa. Vật đặt ở mọi vị trí trước nó luôn cho ảnh ảo, cùng chiều, nhỏ hơn vật và nằm trong khoảng tiêu cự.
- Tên khác, từ liên quan: thấu kính rìa dày
- Học ở: Bài 8. Thấu kính
- Xem thêm: thấu kính hội tụtiêu cựảnh ảo
- thế năng trọng trường (gravitational potential energy)
- Năng lượng mà vật có được khi ở một độ cao so với mặt đất hoặc một vị trí chọn làm mốc, tính bằng Wt = Ph (J), với P = 10m (N) và h (m). Vật càng nặng và càng cao thì thế năng càng lớn.
- Tên khác, từ liên quan: thế năng, Wt
- Học ở: Bài 2. Động năng. Thế năng
- Xem thêm: động năngthế năng hấp dẫn
- tiêu cự (focal length)
- Khoảng cách từ quang tâm tới mỗi tiêu điểm của thấu kính: f = OF = OF′.
- Tên khác, từ liên quan: f
- Học ở: Bài 8. Thấu kính
- Xem thêm: tiêu điểmkính lúp
- tiêu điểm (focal point)
- Hai điểm F, F′ trên trục chính, ở hai bên thấu kính, cách đều quang tâm O. Với thấu kính hội tụ, tia ló hội tụ tại tiêu điểm; với thấu kính phân kì, đường kéo dài của tia ló đi qua tiêu điểm.
- Tên khác, từ liên quan: F
- Học ở: Bài 8. Thấu kính
- Xem thêm: tiêu cựthấu kính hội tụ
Lớp 10 · 39 thuật ngữ
- áp suất chất lỏng (liquid pressure)
- Áp suất tại độ sâu h trong chất lỏng đứng yên: p = pa + ρgh, với pa là áp suất khí quyển trên mặt thoáng. Các điểm trên cùng mặt phẳng ngang có cùng áp suất.
- Học ở: Bài 34. Khối lượng riêng. Áp suất chất lỏng
- Xem thêm: áp suất
- chất lưu (fluid)
- Tên gọi chung của chất lỏng và chất khí. Vật chuyển động trong chất lưu chịu lực cản ngược hướng chuyển động; hình dạng khí động học, đầu thon nhỏ, làm giảm lực cản.
- Học ở: Bài 19. Lực cản và lực nâng
- chuyển động ném ngang (horizontal projectile motion)
- Chuyển động của vật có vận tốc đầu theo phương nằm ngang và chỉ chịu tác dụng của trọng lực. Thời gian rơi không phụ thuộc vận tốc đầu.
- Tên khác, từ liên quan: ném ngang
- Học ở: Bài 12. Chuyển động ném
- chuyển động thẳng biến đổi đều (uniformly accelerated motion)
- Chuyển động thẳng có vận tốc tăng đều hoặc giảm đều theo thời gian, tức là có gia tốc không đổi: v = v₀ + at. Gồm nhanh dần đều và chậm dần đều.
- Tên khác, từ liên quan: nhanh dần đều, chậm dần đều
- Học ở: Bài 9. Chuyển động thẳng biến đổi đều
- Xem thêm: gia tốc
- chuyển động tròn đều (uniform circular motion)
- Chuyển động có quỹ đạo tròn và tốc độ không đổi. Vectơ vận tốc tiếp tuyến với đường tròn, độ lớn không đổi nhưng hướng luôn thay đổi.
- Học ở: Bài 31. Động học của chuyển động tròn đều
- Xem thêm: tốc độ góc
- công cơ học (mechanical work)
- Khi lực F không đổi có điểm đặt chuyển dời đoạn s theo hướng hợp với lực góc α, lực sinh công A = F.s.cosα, đơn vị jun (J). Với α < 90° là công phát động, α > 90° là công cản.
- Tên khác, từ liên quan: công, jun, J
- Học ở: Bài 23. Năng lượng. Công cơ học
- công suất (power)
- Đại lượng đặc trưng cho tốc độ sinh công, bằng công sinh ra trong một đơn vị thời gian: P = A/t, đơn vị oát (W), 1 W = 1 J/s. Khi lực cùng hướng chuyển động, P = F.v.
- Tên khác, từ liên quan: oát, W
- Học ở: Bài 24. Công suất
- Xem thêm: công cơ học
- cơ năng (mechanical energy)
- Tổng động năng và thế năng của vật: W = Wđ + Wt = ½mv² + mgh. Theo định luật bảo toàn cơ năng, khi vật chỉ chịu tác dụng của trọng lực thì cơ năng không đổi.
- Tên khác, từ liên quan: bảo toàn cơ năng, W
- Học ở: Bài 26. Cơ năng và định luật bảo toàn cơ năng
- Xem thêm: động năngthế năng trọng trường
- định luật 1 Newton (Newton's first law)
- Nếu vật không chịu lực nào hoặc chịu các lực có hợp lực bằng không thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, vật đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều.
- Học ở: Bài 14. Định luật 1 Newton
- Xem thêm: quán tính
- định luật 2 Newton (Newton's second law)
- Gia tốc của vật cùng hướng với lực tác dụng, có độ lớn tỉ lệ thuận với lực và tỉ lệ nghịch với khối lượng: a = F/m. Lực 1 N truyền cho vật 1 kg gia tốc 1 m/s².
- Tên khác, từ liên quan: F = ma
- Học ở: Bài 15. Định luật 2 Newton
- định luật 3 Newton (Newton's third law)
- Khi vật A tác dụng lên vật B một lực thì B cũng tác dụng lại A một lực cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn. Lực và phản lực đặt vào hai vật khác nhau nên không cân bằng nhau.
- Học ở: Bài 16. Định luật 3 Newton
- định luật bảo toàn động lượng (law of conservation of momentum)
- Động lượng toàn phần của một hệ kín không đổi. Hệ kín là hệ không có ngoại lực tác dụng, hoặc các ngoại lực cân bằng nhau.
- Tên khác, từ liên quan: bảo toàn động lượng
- Học ở: Bài 29. Định luật bảo toàn động lượng
- Xem thêm: động lượng
- định luật Hooke (Hooke's law)
- Trong giới hạn đàn hồi, độ lớn lực đàn hồi của lò xo tỉ lệ thuận với độ biến dạng của lò xo: F = k|Δl|, với k là độ cứng.
- Học ở: Bài 33. Biến dạng của vật rắn
- Xem thêm: giới hạn đàn hồi
- định luật Pascal (Pascal's law)
- Độ tăng áp suất lên chất lỏng trong bình kín được truyền nguyên vẹn đến mọi điểm của chất lỏng và thành bình. Máy nén thuỷ lực dựa trên định luật này.
- Học ở: Bài 34. Khối lượng riêng. Áp suất chất lỏng
- Xem thêm: áp suất chất lỏng
- độ dịch chuyển (displacement)
- Đại lượng vectơ cho biết độ dài và hướng của sự thay đổi vị trí, có gốc ở vị trí đầu và ngọn ở vị trí cuối. Khác quãng đường, nó không phụ thuộc đường đi.
- Tên khác, từ liên quan: d
- Học ở: Bài 4. Độ dịch chuyển và quãng đường đi được
- đồ thị độ dịch chuyển – thời gian (displacement-time graph)
- Đồ thị biểu diễn độ dịch chuyển theo thời gian. Vận tốc bằng độ dốc của đồ thị, v = Δd/Δt: đồ thị càng dốc, vật càng nhanh; đoạn nằm ngang là vật đứng yên.
- Tên khác, từ liên quan: đồ thị d–t
- Học ở: Bài 7. Đồ thị độ dịch chuyển - thời gian
- động lượng (momentum)
- Đại lượng đặc trưng cho khả năng truyền chuyển động của vật khi tương tác, bằng tích khối lượng và vận tốc: p = mv. Đây là vectơ cùng hướng vận tốc, đơn vị kg.m/s.
- Tên khác, từ liên quan: p
- Học ở: Bài 28. Động lượng
- Xem thêm: xung lượng của lực
- động năng (kinetic energy)
- Năng lượng vật có do chuyển động: Wđ = ½mv². Theo định lí động năng, độ biến thiên động năng của vật bằng công của lực (hợp lực) tác dụng lên vật.
- Tên khác, từ liên quan: Wđ
- Học ở: Bài 25. Động năng, thế năng
- Xem thêm: động năng
- gia tốc (acceleration)
- Đại lượng vectơ cho biết vận tốc thay đổi nhanh hay chậm, bằng độ biến thiên vận tốc chia cho khoảng thời gian xảy ra biến thiên đó: a = Δv/Δt, đơn vị m/s².
- Tên khác, từ liên quan: a, m/s²
- Học ở: Bài 8. Chuyển động biến đổi. Gia tốc
- gia tốc hướng tâm (centripetal acceleration)
- Gia tốc của vật chuyển động tròn đều, hướng vào tâm và vuông góc với vận tốc, có độ lớn a = v²/r = ω²r.
- Học ở: Bài 32. Lực hướng tâm và gia tốc hướng tâm
- Xem thêm: lực hướng tâm
- giới hạn đàn hồi (elastic limit)
- Giới hạn mà trong đó vật rắn còn giữ được tính đàn hồi. Lực vượt quá giới hạn này thì vật không lấy lại được hình dạng và kích thước ban đầu.
- Học ở: Bài 33. Biến dạng của vật rắn
- Xem thêm: biến dạng đàn hồi
- hệ quy chiếu (reference frame)
- Hệ toạ độ gắn với vật mốc, cùng với mốc thời gian và đồng hồ, dùng để xác định vị trí của vật ở từng thời điểm.
- Học ở: Bài 4. Độ dịch chuyển và quãng đường đi được
- hiệu suất (efficiency)
- Tỉ số giữa năng lượng có ích và năng lượng toàn phần, thường tính theo phần trăm: H = Wci/Wtp · 100%, luôn nhỏ hơn 100%.
- Tên khác, từ liên quan: H
- Học ở: Bài 27. Hiệu suất
- Xem thêm: năng lượng hao phí
- hợp lực (resultant force)
- Lực thay thế các lực tác dụng đồng thời vào một vật và có tác dụng giống hệt các lực ấy. Hai lực đồng quy có hợp lực là đường chéo hình bình hành mà hai lực là hai cạnh.
- Tên khác, từ liên quan: tổng hợp lực
- Học ở: Bài 13. Tổng hợp và phân tích lực. Cân bằng lực
- lực căng (tension)
- Lực mà dây bị kéo căng tác dụng lên hai vật gắn ở hai đầu dây. Lực có phương trùng với sợi dây, chiều từ hai đầu dây vào phần giữa dây.
- Tên khác, từ liên quan: lực căng dây, T
- Học ở: Bài 17. Trọng lực và lực căng
- lực hướng tâm (centripetal force)
- Lực hoặc hợp lực tác dụng lên vật chuyển động tròn đều, hướng vào tâm quỹ đạo: F = mv²/r = mω²r. Nó không phải một loại lực mới.
- Học ở: Bài 32. Lực hướng tâm và gia tốc hướng tâm
- Xem thêm: gia tốc hướng tâm
- lực ma sát nghỉ (static friction)
- Lực xuất hiện ở mặt tiếp xúc khi có lực tác dụng lên vật mà vật vẫn đứng yên. Nó ngược chiều và có độ lớn bằng thành phần song song với mặt tiếp xúc của lực đó.
- Học ở: Bài 18. Lực ma sát
- Xem thêm: lực ma sát trượtlực ma sát
- lực ma sát trượt (sliding friction)
- Lực xuất hiện ở mặt tiếp xúc khi vật trượt trên một bề mặt, ngược chiều chuyển động tương đối, có độ lớn F = μN. Hệ số μ phụ thuộc vật liệu và tình trạng mặt tiếp xúc.
- Học ở: Bài 18. Lực ma sát
- Xem thêm: lực ma sát nghỉ
- ngẫu lực (couple)
- Hệ hai lực song song, ngược chiều, cùng độ lớn, cùng đặt vào một vật. Hợp lực bằng 0 nên ngẫu lực chỉ làm vật quay, với moment M = F.d, d là khoảng cách hai giá.
- Học ở: Bài 21. Moment lực. Cân bằng của vật rắn
- Xem thêm: moment lực
- phương pháp thực nghiệm (experimental method)
- Cách nghiên cứu dùng thí nghiệm để phát hiện kết quả mới, giúp kiểm chứng, hoàn thiện, bổ sung hay bác bỏ một giả thuyết.
- Học ở: Bài 1. Làm quen với Vật lí
- quán tính (inertia)
- Tính chất của mọi vật có xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn. Khối lượng là số đo mức quán tính: khối lượng càng lớn, vận tốc càng khó thay đổi.
- Học ở: Bài 14. Định luật 1 Newton
- sự rơi tự do (free fall)
- Sự rơi chỉ dưới tác dụng của trọng lực. Tại cùng một nơi, mọi vật rơi tự do có cùng gia tốc g, gần mặt đất thường lấy g = 9,8 m/s².
- Tên khác, từ liên quan: rơi tự do
- Học ở: Bài 10. Sự rơi tự do
- thế năng trọng trường (gravitational potential energy)
- Năng lượng vật dự trữ khi ở độ cao h so với mốc đã chọn: Wt = mgh. Mốc thế năng là nơi h = 0, thường chọn mặt đất.
- Tên khác, từ liên quan: Wt
- Học ở: Bài 25. Động năng, thế năng
- tốc độ góc (angular speed)
- Góc mà bán kính nối vật với tâm quét được trong một đơn vị thời gian: ω = θ/t, đơn vị rad/s. Chu kì T = 2π/ω, tần số f = 1/T, và tốc độ v = ωr.
- Tên khác, từ liên quan: ω
- Học ở: Bài 31. Động học của chuyển động tròn đều
- trọng lực (force of gravity)
- Lực hấp dẫn do Trái Đất tác dụng lên vật, gây ra gia tốc rơi tự do. Trọng lực có phương thẳng đứng, chiều từ trên xuống, đặt tại trọng tâm và có độ lớn P = mg.
- Tên khác, từ liên quan: P
- Học ở: Bài 17. Trọng lực và lực căng
- Xem thêm: trọng lượng
- va chạm đàn hồi (elastic collision)
- Va chạm sau đó hai vật tách rời nhau và động năng của hệ không đổi.
- Học ở: Bài 29. Định luật bảo toàn động lượng
- Xem thêm: va chạm mềm
- va chạm mềm (perfectly inelastic collision)
- Va chạm sau đó hai vật dính vào nhau, chuyển động cùng vận tốc. Động lượng của hệ được bảo toàn nhưng động năng giảm, một phần chuyển thành nhiệt và biến dạng.
- Học ở: Bài 29. Định luật bảo toàn động lượng
- Xem thêm: va chạm đàn hồi
- vận tốc (velocity)
- Đại lượng vectơ cho biết cả độ nhanh chậm và hướng chuyển động. Vận tốc trung bình bằng độ dịch chuyển chia cho thời gian, v = d/t, và có hướng của độ dịch chuyển.
- Tên khác, từ liên quan: v
- Học ở: Bài 5. Tốc độ và vận tốc
- Xem thêm: độ dịch chuyển
- xung lượng của lực (impulse)
- Tích F.Δt của lực không đổi và khoảng thời gian ngắn lực tác dụng, đơn vị N.s. Nó bằng độ biến thiên động lượng của vật: Δp = F.Δt.
- Tên khác, từ liên quan: xung lượng
- Học ở: Bài 28. Động lượng
- Xem thêm: động lượng
Lớp 11 · 40 thuật ngữ
- biến điệu (modulation)
- Làm cho một đặc tính (biên độ, tần số hoặc pha) của sóng mang, tức sóng điện từ cao tần chở tín hiệu đi xa, thay đổi theo tín hiệu cần truyền. AM thay đổi biên độ, FM thay đổi tần số.
- Học ở: Bài 4. Biến điệu
- bộ khuếch đại thuật toán (operational amplifier)
- Vi mạch khuếch đại có lối vào đảo (−), lối vào không đảo (+) và một lối ra, khuếch đại hiệu điện áp giữa hai lối vào với hệ số rất lớn: Ura = A₀(U₊ − U₋).
- Tên khác, từ liên quan: op-amp
- Học ở: Bài 8. Bộ khuếch đại thuật toán và thiết bị đầu ra
- Xem thêm: cảm biến
- bước sóng (wavelength)
- Quãng đường sóng truyền được trong một chu kì. Nó liên hệ với tốc độ truyền sóng v và tần số f bởi λ = vT = v/f.
- Tên khác, từ liên quan: λ
- Học ở: Bài 8. Mô tả sóng
- cảm biến (sensor)
- Thiết bị cảm nhận sự thay đổi của các đại lượng vật lí (nhiệt độ, ánh sáng, âm thanh, áp suất, độ ẩm, chuyển động) và biến đổi chúng thành tín hiệu điện.
- Học ở: Bài 7. Cảm biến
- chu kì (period)
- Khoảng thời gian để vật thực hiện được một dao động toàn phần, tức là trở lại vị trí cũ theo hướng cũ, đơn vị giây. Tần số là nghịch đảo của nó, f = 1/T.
- Tên khác, từ liên quan: T
- Học ở: Bài 1. Dao động điều hoà
- cộng hưởng (resonance)
- Hiện tượng biên độ của dao động cưỡng bức tăng đến giá trị cực đại khi tần số f của lực cưỡng bức bằng tần số riêng f₀ của hệ dao động.
- Học ở: Bài 6. Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng
- Xem thêm: dao động cưỡng bức
- cường độ dòng điện (current)
- Đại lượng đặc trưng cho tác dụng mạnh, yếu của dòng điện, bằng điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của vật dẫn trong một đơn vị thời gian: I = Δq/Δt.
- Tên khác, từ liên quan: I
- Học ở: Bài 22. Cường độ dòng điện
- cường độ điện trường (electric field strength)
- Đại lượng đặc trưng cho điện trường tại một điểm về phương diện tác dụng lực, đo bằng lực điện tác dụng lên điện tích thử chia cho độ lớn điện tích đó: E = F/|q|, đơn vị V/m.
- Tên khác, từ liên quan: E
- Học ở: Bài 17. Khái niệm điện trường
- cường độ trường hấp dẫn (gravitational field strength)
- Đại lượng đặc trưng cho trường hấp dẫn tại một điểm về phương diện tác dụng lực, đo bằng lực hấp dẫn tác dụng lên một đơn vị khối lượng đặt tại điểm đó.
- Tên khác, từ liên quan: g
- Học ở: Bài 2. Cường độ trường hấp dẫn
- dao động cưỡng bức (forced oscillation)
- Dao động của một hệ chịu tác dụng của ngoại lực cưỡng bức tuần hoàn. Sau một thời gian ngắn ban đầu, biên độ của nó không đổi và tần số bằng tần số của lực cưỡng bức.
- Học ở: Bài 6. Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng
- Xem thêm: cộng hưởng
- dao động điều hoà (simple harmonic motion)
- Dao động trong đó li độ của vật là một hàm côsin (hoặc sin) của thời gian, x = A cos(ωt + φ); đồ thị li độ – thời gian là đường hình sin.
- Học ở: Bài 1. Dao động điều hoà
- Xem thêm: li độchu kì
- dao động tắt dần (damped oscillation)
- Dao động có biên độ giảm dần theo thời gian. Lực cản của môi trường sinh công âm, làm cơ năng giảm dần và chuyển hoá thành nhiệt năng.
- Học ở: Bài 6. Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng
- điện dung (capacitance)
- Đại lượng đặc trưng cho khả năng tích điện của tụ điện ở một hiệu điện thế nhất định, bằng điện tích của tụ chia cho hiệu điện thế giữa hai bản: C = Q/U, đơn vị fara (F).
- Tên khác, từ liên quan: C
- Học ở: Bài 21. Tụ điện
- Xem thêm: tụ điện
- điện thế (electric potential)
- Đại lượng đặc trưng cho điện trường tại một điểm M về thế năng, đo bằng công của lực điện khi điện tích q dịch chuyển từ M ra vô cực chia cho q: V = W/q, đơn vị vôn (V).
- Tên khác, từ liên quan: V
- Học ở: Bài 20. Điện thế
- Xem thêm: hiệu điện thếthế năng điện
- điện tích điểm (point charge)
- Vật tích điện có kích thước rất nhỏ so với khoảng cách tới điểm mà ta xét. Điện tích đo bằng culông (C).
- Học ở: Bài 16. Lực tương tác giữa hai điện tích
- Xem thêm: định luật Coulomb
- điện trở (resistance)
- Đại lượng đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện của vật dẫn, bằng hiệu điện thế giữa hai đầu vật dẫn chia cho cường độ dòng điện qua nó: R = U/I, đơn vị ôm (Ω).
- Tên khác, từ liên quan: R
- Học ở: Bài 23. Điện trở. Định luật Ohm
- điện trở nhiệt (thermistor)
- Linh kiện có điện trở thay đổi rõ rệt theo nhiệt độ: loại NTC có điện trở giảm khi nhiệt độ tăng, loại PTC có điện trở tăng.
- Học ở: Bài 23. Điện trở. Định luật Ohm
- Xem thêm: cảm biến
- điện trở trong (internal resistance)
- Điện trở của chính nguồn điện, kí hiệu r. Khi nguồn cho dòng điện I, hiệu điện thế giữa hai cực nhỏ hơn suất điện động một lượng Ir.
- Tên khác, từ liên quan: r
- Học ở: Bài 24. Nguồn điện
- Xem thêm: định luật Ohm cho toàn mạch
- điện trường (electric field)
- Trường lực do điện tích tạo ra: dạng vật chất tồn tại xung quanh điện tích, truyền tương tác điện và tác dụng lực điện lên điện tích khác đặt trong nó.
- Học ở: Bài 17. Khái niệm điện trường
- Xem thêm: cường độ điện trường
- điện trường đều (uniform electric field)
- Điện trường có vectơ cường độ điện trường tại mọi điểm cùng phương, cùng chiều và cùng độ lớn; đường sức là những đường thẳng song song, cách đều.
- Học ở: Bài 18. Điện trường đều
- định luật Coulomb (Coulomb's law)
- Lực hút hay đẩy giữa hai điện tích điểm trong chân không có phương là đường thẳng nối chúng, độ lớn tỉ lệ thuận với tích độ lớn hai điện tích và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách: F = k|q₁q₂|/r².
- Học ở: Bài 16. Lực tương tác giữa hai điện tích
- Xem thêm: điện tích điểm
- định luật Joule – Lenz (Joule-Lenz law)
- Nhiệt lượng toả ra ở một vật dẫn tỉ lệ thuận với điện trở của vật dẫn, với bình phương cường độ dòng điện và với thời gian dòng điện chạy qua: Q = RI²t.
- Học ở: Bài 25. Năng lượng và công suất điện
- định luật Ohm cho toàn mạch (Ohm's law for a closed circuit)
- Cường độ dòng điện trong mạch kín tỉ lệ thuận với suất điện động của nguồn và tỉ lệ nghịch với điện trở toàn phần của mạch: I = ℰ/(R + r).
- Học ở: Bài 24. Nguồn điện
- Xem thêm: suất điện độngđiện trở trongđịnh luật Ohm
- định luật vạn vật hấp dẫn (law of universal gravitation)
- Lực hấp dẫn giữa hai chất điểm bất kì tỉ lệ thuận với tích hai khối lượng của chúng và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng: F = Gm₁m₂/r².
- Học ở: Bài 1. Trường hấp dẫn
- Xem thêm: trường hấp dẫn
- độ lệch pha (phase difference)
- Hiệu hai pha của hai dao động điều hoà cùng tần số góc, bằng hiệu hai pha ban đầu và không đổi theo thời gian. Bằng 2nπ thì hai dao động cùng pha, bằng (2n + 1)π thì ngược pha.
- Tên khác, từ liên quan: Δφ
- Học ở: Bài 2. Mô tả dao động điều hoà
- Xem thêm: pha ban đầu
- giao thoa sóng (wave interference)
- Hiện tượng hai sóng kết hợp (từ hai nguồn cùng phương, cùng tần số, hiệu số pha không đổi) gặp nhau, tạo nên các vùng sóng luôn tăng cường lẫn nhau xen kẽ với các vùng sóng luôn triệt tiêu lẫn nhau.
- Tên khác, từ liên quan: giao thoa
- Học ở: Bài 12. Giao thoa sóng
- hiệu điện thế (potential difference)
- Hiệu giữa điện thế tại M và điện thế tại N, U = VM − VN = A/q, đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi điện tích dịch chuyển từ M đến N. Đơn vị: vôn (V).
- Tên khác, từ liên quan: U
- Học ở: Bài 20. Điện thế
- Xem thêm: điện thế
- li độ (displacement)
- Toạ độ của vật dao động trên trục Ox có gốc O tại vị trí cân bằng, cho biết vật cách vị trí cân bằng bao xa và ở phía nào. Nó có thể dương, âm hoặc bằng 0.
- Tên khác, từ liên quan: x
- Học ở: Bài 1. Dao động điều hoà
- pha ban đầu (initial phase)
- Pha của dao động tại thời điểm t = 0, đơn vị rad, thường chọn trong khoảng −π < φ ≤ π; nó cho biết vị trí và chiều chuyển động của vật lúc đó.
- Tên khác, từ liên quan: φ
- Học ở: Bài 2. Mô tả dao động điều hoà
- sóng cơ (mechanical wave)
- Dao động cơ lan truyền trong một môi trường. Sóng truyền năng lượng, còn các phần tử môi trường không bị sóng mang đi.
- Học ở: Bài 8. Mô tả sóng
- Xem thêm: bước sóng
- sóng dọc (longitudinal wave)
- Sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương trùng với phương truyền sóng, như sóng truyền dọc một lò xo.
- Học ở: Bài 9. Sóng ngang. Sóng dọc. Sự truyền năng lượng của sóng cơ
- Xem thêm: sóng ngang
- sóng dừng (standing wave)
- Sóng trên sợi dây có các điểm luôn đứng yên (nút sóng) xen kẽ với các điểm dao động với biên độ cực đại (bụng sóng).
- Học ở: Bài 13. Sóng dừng
- sóng điện từ (electromagnetic wave)
- Điện từ trường lan truyền trong không gian; là sóng ngang, truyền được cả trong chân không với tốc độ c ≈ 3·10⁸ m/s.
- Học ở: Bài 11. Sóng điện từ
- sóng ngang (transverse wave)
- Sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng, như sóng trên một sợi dây.
- Học ở: Bài 9. Sóng ngang. Sóng dọc. Sự truyền năng lượng của sóng cơ
- Xem thêm: sóng dọc
- suất điện động (electromotive force)
- Đại lượng đặc trưng cho khả năng thực hiện công của lực lạ bên trong nguồn điện, bằng công của lực lạ khi dịch chuyển điện tích dương q ngược chiều điện trường trong nguồn chia cho q. Đơn vị: vôn (V).
- Tên khác, từ liên quan: ℰ
- Học ở: Bài 24. Nguồn điện
- Xem thêm: điện trở trong
- thế hấp dẫn (gravitational potential)
- Đại lượng đặc trưng cho trường hấp dẫn tại một điểm về phương diện năng lượng, đo bằng thế năng hấp dẫn của một đơn vị khối lượng đặt tại điểm đó: Φ = W/m, luôn âm và tiến tới 0 khi ra xa.
- Tên khác, từ liên quan: Φ
- Học ở: Bài 3. Thế hấp dẫn và thế năng hấp dẫn
- Xem thêm: trường hấp dẫn
- thế năng điện (electric potential energy)
- Năng lượng của điện tích q tại một điểm M trong điện trường, bằng công của lực điện khi q dịch chuyển từ M tới mốc thế năng (bản âm, hoặc vô cực).
- Học ở: Bài 19. Thế năng điện
- Xem thêm: điện thế
- tín hiệu số (digital signal)
- Tín hiệu chỉ nhận một số hữu hạn giá trị (n bit cho 2ⁿ mức), thay đổi từ mức này sang mức khác ở những thời điểm xác định. Khác với nó, tín hiệu tương tự biến đổi liên tục, nhận vô số giá trị.
- Học ở: Bài 5. Tín hiệu tương tự và tín hiệu số
- trường hấp dẫn (gravitational field)
- Dạng vật chất tồn tại xung quanh mọi vật có khối lượng, tác dụng lực hấp dẫn lên vật khác có khối lượng đặt trong nó. Trường hấp dẫn của Trái Đất ở gần mặt đất gọi là trường trọng lực.
- Tên khác, từ liên quan: trường trọng lực, trọng trường
- Học ở: Bài 1. Trường hấp dẫn
- Xem thêm: cường độ trường hấp dẫn
- tụ điện (capacitor)
- Hệ gồm hai vật dẫn đặt gần nhau, ngăn cách bằng một lớp chất cách điện (điện môi); mỗi vật dẫn là một bản của tụ.
- Học ở: Bài 21. Tụ điện
- Xem thêm: điện dung
Lớp 12 · 44 thuật ngữ
- cảm ứng từ (magnetic flux density)
- Đại lượng đặc trưng cho độ mạnh yếu của từ trường tại một điểm, B = F/(IL), đơn vị tesla (T).
- Tên khác, từ liên quan: B
- Học ở: Bài 15. Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện. Cảm ứng từ
- chu kì bán rã (half-life)
- Thời gian T để một nửa số hạt nhân của một lượng chất phóng xạ bị phân rã; sau thời gian t, số hạt nhân còn lại là N = N₀/2ⁿ với n = t/T.
- Học ở: Bài 23. Hiện tượng phóng xạ
- chụp cộng hưởng từ (magnetic resonance imaging)
- Kĩ thuật chụp ảnh độ phân giải cao các bộ phận cơ thể nhờ từ trường mạnh và sóng vô tuyến, dựa trên hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân.
- Tên khác, từ liên quan: MRI
- Học ở: Bài 8. Chụp cộng hưởng từ
- cộng hưởng điện (electrical resonance)
- Hiện tượng trong mạch RLC nối tiếp khi cảm kháng bằng dung kháng: tổng trở bằng R, dòng điện lớn nhất và cùng pha với điện áp.
- Học ở: Bài 2. Đoạn mạch điện xoay chiều RLC mắc nối tiếp
- cường độ hiệu dụng (root-mean-square current)
- Cường độ dòng điện không đổi toả cùng nhiệt lượng trên cùng điện trở trong cùng thời gian như dòng xoay chiều: I = I₀/√2.
- Học ở: Bài 17. Máy phát điện xoay chiều
- điện từ trường (electromagnetic field)
- Trường thống nhất gồm điện trường biến thiên và từ trường biến thiên, có thể chuyển hoá lẫn nhau.
- Học ở: Bài 19. Điện từ trường. Mô hình sóng điện từ
- định luật Boyle (Boyle's law)
- Ở nhiệt độ không đổi (quá trình đẳng nhiệt), áp suất của một khối lượng khí xác định tỉ lệ nghịch với thể tích: pV = hằng số.
- Học ở: Bài 9. Định luật Boyle
- định luật Charles (Charles's law)
- Ở áp suất không đổi (quá trình đẳng áp), thể tích của một khối lượng khí xác định tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối: V/T = hằng số.
- Học ở: Bài 10. Định luật Charles
- định luật Faraday (Faraday's law of induction)
- Suất điện động cảm ứng tỉ lệ với tốc độ biến thiên của từ thông qua mạch kín: e = −ΔΦ/Δt.
- Học ở: Bài 16. Từ thông. Hiện tượng cảm ứng điện từ
- định luật I của nhiệt động lực học (first law of thermodynamics)
- Độ biến thiên nội năng của vật bằng tổng công và nhiệt lượng vật nhận được: ΔU = A + Q.
- Học ở: Bài 2. Nội năng. Định luật I của nhiệt động lực học
- định luật Lenz (Lenz's law)
- Dòng điện cảm ứng có chiều sao cho từ trường của nó chống lại sự biến thiên của từ thông sinh ra nó.
- Học ở: Bài 16. Từ thông. Hiện tượng cảm ứng điện từ
- độ không tuyệt đối (absolute zero)
- Nhiệt độ thấp nhất có thể, 0 K hay khoảng −273 °C, là mốc 0 của thang Kelvin: T (K) = t (°C) + 273.
- Tên khác, từ liên quan: 0 K
- Học ở: Bài 3. Nhiệt độ. Thang nhiệt độ - Nhiệt kế
- độ phóng xạ (activity)
- Số hạt nhân phân rã trong một giây, H = λN, đơn vị becquerel (Bq).
- Học ở: Bài 23. Hiện tượng phóng xạ
- đồng vị (isotope)
- Các hạt nhân có cùng số proton Z nhưng khác số khối A, tức khác số neutron.
- Học ở: Bài 21. Cấu trúc hạt nhân
- hằng số Boltzmann (Boltzmann constant)
- Hằng số k = R/NA ≈ 1,38·10⁻²³ J/K; động năng trung bình của phân tử khí là 3kT/2.
- Học ở: Bài 12. Áp suất khí theo mô hình động học phân tử. Quan hệ giữa động năng phân tử và nhiệt độ
- hệ số nhân neutron (neutron multiplication factor)
- Số neutron trung bình sau mỗi phân hạch gây ra phân hạch mới, kí hiệu k; lò phản ứng giữ k = 1.
- Học ở: Bài 24. Công nghiệp hạt nhân
- hiện tượng cảm ứng điện từ (electromagnetic induction)
- Hiện tượng xuất hiện dòng điện cảm ứng trong mạch kín khi từ thông qua mạch biến thiên.
- Học ở: Bài 16. Từ thông. Hiện tượng cảm ứng điện từ
- Xem thêm: từ thônghiện tượng cảm ứng điện từ
- hiện tượng quang điện (photoelectric effect)
- Hiện tượng ánh sáng thích hợp làm bật electron ra khỏi bề mặt kim loại; chỉ xảy ra khi bước sóng không lớn hơn giới hạn quang điện λ₀ = hc/A.
- Học ở: Bài 9. Hiệu ứng quang điện và năng lượng của photon
- khí lí tưởng (ideal gas)
- Chất khí mà phân tử được coi là chất điểm, chỉ tương tác khi va chạm, và va chạm là đàn hồi.
- Học ở: Bài 8. Mô hình động học phân tử chất khí
- lưỡng tính sóng hạt (wave-particle duality)
- Tính chất vừa có tính sóng vừa có tính hạt của ánh sáng và mọi vật chất; hạt có động lượng p có bước sóng de Broglie λ = h/p.
- Học ở: Bài 10. Lưỡng tính sóng hạt
- máy biến áp (transformer)
- Thiết bị biến đổi điện áp xoay chiều, dựa trên cảm ứng điện từ: U₁/U₂ = N₁/N₂.
- Học ở: Bài 18. Ứng dụng hiện tượng cảm ứng điện từ
- mô hình động học phân tử (kinetic molecular model)
- Mô hình cho rằng chất gồm các phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng, càng nhanh khi nhiệt độ càng cao, và giữa chúng có lực liên kết phân tử.
- Học ở: Bài 1. Cấu trúc của chất. Sự chuyển thể
- năng lượng liên kết (binding energy)
- Năng lượng tối thiểu để tách hạt nhân thành các nucleon riêng rẽ, bằng Δm·c² với Δm là độ hụt khối. Tính trên một nucleon càng lớn, hạt nhân càng bền.
- Học ở: Bài 22. Phản ứng hạt nhân và năng lượng liên kết
- nhiệt dung riêng (specific heat capacity)
- Nhiệt lượng cần truyền cho 1 kg chất để nhiệt độ tăng thêm 1 K, đơn vị J/kg.K; Q = mcΔT.
- Học ở: Bài 4. Nhiệt dung riêng
- nhiệt hoá hơi riêng (specific latent heat of vaporization)
- Nhiệt lượng để 1 kg chất chuyển hoàn toàn từ lỏng sang khí ở một nhiệt độ xác định, kí hiệu L, đơn vị J/kg; Q = Lm.
- Học ở: Bài 6. Nhiệt hoá hơi riêng
- nhiệt lượng (heat)
- Phần nội năng mà vật nhận được hay mất đi trong quá trình truyền nhiệt, kí hiệu Q, đơn vị J.
- Học ở: Bài 2. Nội năng. Định luật I của nhiệt động lực học
- nhiệt nóng chảy riêng (specific latent heat of fusion)
- Nhiệt lượng để 1 kg chất chuyển hoàn toàn từ rắn sang lỏng ở nhiệt độ nóng chảy, kí hiệu λ, đơn vị J/kg; Q = λm.
- Học ở: Bài 5. Nhiệt nóng chảy riêng
- nội năng (internal energy)
- Tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật, kí hiệu U, đơn vị J. Nó đổi được bằng thực hiện công hoặc truyền nhiệt.
- Học ở: Bài 2. Nội năng. Định luật I của nhiệt động lực học
- Xem thêm: nội năng
- phản ứng dây chuyền (chain reaction)
- Chuỗi phân hạch trong đó neutron sinh ra từ mỗi phân hạch lại gây ra những phân hạch mới.
- Học ở: Bài 22. Phản ứng hạt nhân và năng lượng liên kết
- phản ứng nhiệt hạch (nuclear fusion)
- Phản ứng tổng hợp hạt nhân nhẹ thành hạt nhân nặng hơn, chỉ xảy ra ở nhiệt độ rất cao; là nguồn năng lượng của Mặt Trời.
- Học ở: Bài 22. Phản ứng hạt nhân và năng lượng liên kết
- phản ứng phân hạch (nuclear fission)
- Phản ứng trong đó một hạt nhân nặng vỡ thành hai hạt nhân trung bình, toả năng lượng.
- Học ở: Bài 22. Phản ứng hạt nhân và năng lượng liên kết
- phóng xạ (radioactivity)
- Quá trình hạt nhân không bền tự phát biến đổi thành hạt nhân khác, phát ra tia phóng xạ; nó ngẫu nhiên, không chịu ảnh hưởng của yếu tố bên ngoài.
- Học ở: Bài 23. Hiện tượng phóng xạ
- photon
- Hạt tạo thành ánh sáng. Với ánh sáng đơn sắc tần số f, mỗi photon mang năng lượng ε = hf = hc/λ.
- Học ở: Bài 9. Hiệu ứng quang điện và năng lượng của photon
- phương trình trạng thái của khí lí tưởng (ideal gas equation of state)
- Với một khối lượng khí xác định, pV/T = hằng số. Với n mol khí, đó là phương trình Clapeyron pV = nRT.
- Tên khác, từ liên quan: phương trình Clapeyron
- Học ở: Bài 11. Phương trình trạng thái của khí lí tưởng
- quá trình đẳng tích (isochoric process)
- Quá trình biến đổi trạng thái của một khối lượng khí xác định khi thể tích giữ không đổi; khi đó p/T = hằng số.
- Học ở: Bài 11. Phương trình trạng thái của khí lí tưởng
- quy tắc bàn tay trái (left-hand rule)
- Đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến các ngón tay trùng với chiều dòng điện; khi đó ngón tay cái choãi ra 90° chỉ chiều của lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn.
- Học ở: Bài 15. Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện. Cảm ứng từ
- sóng điện từ (electromagnetic wave)
- Điện từ trường lan truyền trong không gian; E và B vuông góc với nhau và với phương truyền, nên đây là sóng ngang, truyền được trong chân không.
- Học ở: Bài 19. Điện từ trường. Mô hình sóng điện từ
- sự hoá hơi (vaporization)
- Quá trình chuyển từ thể lỏng sang thể khí, gồm sự bay hơi ở mặt thoáng, ở mọi nhiệt độ, và sự sôi cả trong lòng chất lỏng, ở nhiệt độ sôi.
- Học ở: Bài 1. Cấu trúc của chất. Sự chuyển thể
- sự nóng chảy (melting)
- Quá trình chuyển từ thể rắn sang thể lỏng. Chất rắn kết tinh nóng chảy ở một nhiệt độ xác định, không đổi trong suốt quá trình.
- Học ở: Bài 1. Cấu trúc của chất. Sự chuyển thể
- tia X (X-ray)
- Sóng điện từ có bước sóng từ khoảng 10⁻¹¹ m đến 10⁻⁸ m, tạo ra khi electron có động năng lớn đập vào kim loại có nguyên tử lượng lớn.
- Học ở: Bài 5. Tia X
- trạng thái dừng (stationary state)
- Trạng thái có năng lượng xác định của nguyên tử, trong đó nó không bức xạ. Chuyển giữa hai trạng thái dừng, nó phát xạ hay hấp thụ một photon hf = Eₙ − Eₘ.
- Học ở: Bài 11. Quang phổ vạch của nguyên tử
- từ thông (magnetic flux)
- Đại lượng Φ = BS cos α qua diện tích S trong từ trường đều, đơn vị vêbe (Wb).
- Tên khác, từ liên quan: Φ
- Học ở: Bài 16. Từ thông. Hiện tượng cảm ứng điện từ
- từ trường (magnetic field)
- Trường lực gây ra bởi dòng điện hoặc nam châm, biểu hiện qua lực từ lên dòng điện hay nam châm khác đặt trong nó.
- Học ở: Bài 14. Từ trường
- Xem thêm: từ trường
- vùng cấm (band gap)
- Khoảng năng lượng giữa hai vùng cho phép mà electron trong tinh thể không thể có; độ rộng của nó phân biệt kim loại, bán dẫn và điện môi.
- Học ở: Bài 12. Vùng năng lượng của tinh thể chất rắn