Chương IX · Lý thuyết
Bài 46. Năng lượng và sự truyền năng lượng
Ta không nhìn thấy năng lượng, nhưng cảm nhận được tác dụng của nó: gió mạnh làm cây nghiêng ngả, ngọn lửa làm nước sôi, bữa cơm giúp ta đủ sức chạy nhảy. Năng lượng là gì, và nó đi từ vật này sang vật khác như thế nào?
Em sẽ học được
- Nêu được: năng lượng đặc trưng cho khả năng tác dụng lực; vật có năng lượng càng lớn thì có thể tác dụng lực càng mạnh, càng lâu.
- Lấy được ví dụ về sự truyền năng lượng từ vật này sang vật khác bằng tác dụng lực hoặc truyền nhiệt.
- Nêu được nhiên liệu là chất cháy được, khi cháy toả ra năng lượng (nhiệt, ánh sáng).
- Biết đơn vị năng lượng là jun (J) và đổi được giữa J, kJ, cal.
Năng lượng và tác dụng lực
Mọi hoạt động và mọi biến đổi trong tự nhiên đều cần năng lượng: con người hoạt động nhờ năng lượng lấy từ thức ăn, cây xanh lớn lên nhờ năng lượng ánh sáng Mặt Trời, đèn pin sáng nhờ năng lượng dự trữ trong pin.
Thí nghiệm: dùng ống hút thổi vào cánh buồm giấy gắn trên một chiếc xe đồ chơi. Thổi càng mạnh, càng lâu thì năng lượng truyền cho xe càng lớn: luồng hơi đẩy xe mạnh hơn, xe chạy được xa hơn.
Chọn cách thổi rồi nhấn "Thổi". Thổi nhẹ trong 1 giây.
| Cách thổi | Quãng đường |
|---|---|
| Chưa thổi lần nào. | |
Sự truyền năng lượng
Năng lượng có thể truyền từ vật này sang vật khác, từ nơi này đến nơi khác. Hai cách truyền thường gặp:
| Cách truyền | Ví dụ |
|---|---|
| Bằng tác dụng lực | Gió đẩy cánh quạt gió quay; chân đá vào quả bóng làm bóng bay đi; người đạp bàn đạp làm xe đạp chạy |
| Bằng truyền nhiệt | Ngọn lửa bếp làm ấm nước nóng lên; bàn là nóng làm phẳng quần áo; Mặt Trời sưởi ấm mặt đất |
Năng lượng thường truyền nối tiếp qua nhiều vật, như các quân domino đổ lần lượt. Ví dụ: khí gas cháy tạo ngọn lửa, ngọn lửa truyền nhiệt cho ấm, ấm truyền nhiệt cho nước, nước sôi tạo hơi đẩy nắp ấm.
Nhiên liệu và năng lượng
- Nhiên liệu rắn: than, củi, gỗ.
- Nhiên liệu lỏng: xăng, dầu hoả, dầu diesel, cồn.
- Nhiên liệu khí: khí gas, khí biogas.
Xe máy, ô tô chạy được nhờ năng lượng từ xăng, dầu; bếp nấu chín thức ăn nhờ năng lượng từ gas, than, củi. Than đá, dầu mỏ và khí tự nhiên được tạo thành từ xác sinh vật chôn vùi hàng triệu năm, gọi là nhiên liệu hoá thạch; chúng sẽ cạn dần nếu khai thác mãi.
Khám phá
Chuỗi domino năng lượng
Chọn một chuỗi, rồi chạm (hoặc kéo) từng thẻ để xếp vào các ô theo đúng thứ tự năng lượng được truyền đi: ô 1 là nơi năng lượng bắt đầu. Mỗi mũi tên giữa hai ô cho biết hai khâu đã nối đúng chưa. Chạm vào một ô để lấy thẻ ra. Xếp đúng cả chuỗi để xem năng lượng truyền qua từng khâu bằng cách nào.
Thẻ chưa xếp (4)
Chạm vào một thẻ để đặt nó vào ô trống đầu tiên của chuỗi.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Năng lượng đặc trưng cho
Bài 2
Thổi vào cánh buồm của cùng một xe đồ chơi hai lần: lần 1 thổi nhẹ, lần 2 thổi mạnh và lâu hơn. Kết luận nào đúng?
Bài 3
Trong những trường hợp sau, trường hợp nào năng lượng được truyền bằng truyền nhiệt?
Bài 4
Đổi ra jun.
Bài 5
Biết . Năng lượng xấp xỉ bằng bao nhiêu jun?
Bài 6
Những chất nào là nhiên liệu?
Bài 7
Sắp xếp các khâu theo đúng thứ tự năng lượng được truyền đi khi bạn An đạp xe.
Bài 8
Vì sao không nhìn thấy năng lượng nhưng ta vẫn biết vật có năng lượng?
Ghi nhớ
- Năng lượng đặc trưng cho khả năng tác dụng lực; năng lượng càng lớn thì lực tác dụng có thể càng mạnh, càng lâu.
- Năng lượng truyền từ vật này sang vật khác bằng tác dụng lực hoặc bằng truyền nhiệt.
- Nhiên liệu là chất cháy được, khi cháy toả ra năng lượng dưới dạng nhiệt và ánh sáng.
- Đơn vị năng lượng là jun (): , .