Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 6. Nhật thực, nguyệt thực, thuỷ triều
Giữa ban ngày, trời bỗng tối như đêm, gà lên chuồng; rồi một đêm trăng rằm, Mặt Trăng dần chuyển màu đỏ sậm. Người xưa coi đó là điềm lạ, còn ngày nay ta tính trước được từng phút. Cũng Mặt Trăng và Mặt Trời ấy, bằng lực hấp dẫn, làm nước biển dâng rút mỗi ngày. Vì sao có những hiện tượng này, và vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực?
Em sẽ học được
- Giải thích được định tính hiện tượng nhật thực, nguyệt thực và nêu được điều kiện xảy ra.
- Phân biệt được nhật thực toàn phần, một phần, hình khuyên; nguyệt thực toàn phần, một phần.
- Giải thích được định tính hiện tượng thuỷ triều do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời.
- Nêu được khi nào có triều cường, triều kém.
- Thiết kế được mô hình đơn giản về nhật thực, nguyệt thực.
Điều kiện xảy ra nhật thực, nguyệt thực
Trái Đất đi quanh Mặt Trời trong mặt phẳng hoàng đạo. Mặt Trăng đi quanh Trái Đất trong mặt phẳng bạch đạo, nghiêng với mặt phẳng hoàng đạo một góc khoảng 5°. Hai mặt phẳng này cắt nhau theo một đường thẳng, gọi là đường nút.
Định lí · Điều kiện
Nếu hai mặt phẳng trùng nhau thì tháng nào cũng có. Vì chúng lệch nhau khoảng 5°, nên ở phần lớn các tháng, Mặt Trăng đi cao hơn hoặc thấp hơn đường thẳng nối Mặt Trời và Trái Đất, bóng của nó không đến Trái Đất, và nó cũng không đi vào bóng của Trái Đất.
Trong một năm, Mặt Trời đi qua đường nút hai lần, nên nhật thực, nguyệt thực xảy ra theo từng "mùa thực". Trong một năm có từ 2 đến 5 lần nhật thực.
Nhật thực
Nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng ở giữa Mặt Trời và Trái Đất, Mặt Trăng là vật chắn sáng. Phía sau Mặt Trăng có vùng bóng tối, bao quanh là vùng bóng nửa tối.
| Loại | Xảy ra khi | Người quan sát thấy |
|---|---|---|
| Nhật thực toàn phần | Ở trong vùng bóng tối của Mặt Trăng | Đĩa Mặt Trời bị che kín, trời tối như đêm trong vài phút |
| Nhật thực hình khuyên | Mặt Trăng ở xa, vùng bóng tối không chạm tới Trái Đất | Một vòng sáng bao quanh đĩa Mặt Trăng |
| Nhật thực một phần | Ở trong vùng bóng nửa tối | Một phần đĩa Mặt Trời bị che |
Đường kính Mặt Trời lớn hơn đường kính Mặt Trăng khoảng 400 lần, nhưng Mặt Trời cũng ở xa hơn Mặt Trăng khoảng 400 lần. Vì thế, nhìn từ Trái Đất, hai đĩa trông lớn gần bằng nhau. Quỹ đạo Mặt Trăng là elip, nên khi Mặt Trăng ở gần, đĩa của nó che kín Mặt Trời; khi ở xa, đĩa nhỏ hơn và để lộ vòng sáng.
Lưu ý · An toàn
Nguyệt thực
Nguyệt thực xảy ra khi Trái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng, Mặt Trăng đi vào vùng bóng của Trái Đất. Theo thứ tự, trăng đi qua vùng nửa tối (hơi mờ đi), vào vùng bóng tối một phần (nguyệt thực một phần), rồi có thể nằm trọn trong vùng bóng tối (nguyệt thực toàn phần).
Khi nguyệt thực toàn phần, Mặt Trăng không tối hẳn mà có màu đỏ sậm, vì một phần ánh sáng đỏ của Mặt Trời bị khí quyển Trái Đất làm lệch và đến được Mặt Trăng.
| Tiêu chí | Nhật thực | Nguyệt thực |
|---|---|---|
| Pha của Mặt Trăng | Trăng non | Trăng tròn |
| Thiên thể ở giữa | Mặt Trăng | Trái Đất |
| Vùng quan sát | Dải hẹp trên Trái Đất | Cả nửa Trái Đất đang là đêm |
| Thời gian toàn phần dài nhất | Khoảng 7 phút | Khoảng 1 giờ 40 phút |
Nguyệt thực kéo dài hơn và thấy được ở nhiều nơi hơn nhật thực vì Trái Đất lớn hơn Mặt Trăng, nên bóng của Trái Đất cũng lớn hơn hẳn Mặt Trăng.
Thuỷ triều
Mặt Trăng hút mọi phần của Trái Đất, nhưng phần gần hút mạnh hơn phần xa. Nước ở phía gần Mặt Trăng bị hút mạnh hơn phần đất ở tâm nên phồng về phía Mặt Trăng; nước ở phía xa bị hút yếu hơn phần tâm nên như bị bỏ lại, cũng phồng lên, theo chiều ngược lại. Do đó có hai chỗ phồng ở hai phía đối diện.
Định nghĩa · Thuỷ triều
Mặt Trăng đi về phía Đông trong lúc Trái Đất tự quay, nên hai lần Mặt Trăng lên cao nhất cách nhau khoảng 24 giờ 50 phút. Trong khoảng thời gian đó, về lý tưởng có hai lần nước lớn và hai lần nước ròng. Trên thực tế, đường bờ và đáy biển làm khác đi: Hòn Dấu ở Hải Phòng có chế độ nhật triều, mỗi ngày chỉ một lần nước lên, một lần nước xuống.
Lực hút của Mặt Trời lên Trái Đất lớn hơn của Mặt Trăng nhiều, nhưng Mặt Trời ở rất xa, nên chênh lệch lực hút giữa hai phía Trái Đất lại nhỏ hơn. Vì thế, triều do Mặt Trời chỉ cao khoảng 0,46 lần triều do Mặt Trăng.
Định lí · Triều cường và triều kém
Triều trung gian: biên độ khoảng 1,03 lần triều do riêng Mặt Trăng. Kéo Mặt Trăng tới vị trí trăng non, trăng tròn hoặc bán nguyệt để so sánh.
Lớp nước vẽ phồng lên rất nhiều so với thực tế. Mô hình coi cả Trái Đất phủ nước đều; ở bờ biển thật, đường bờ và đáy biển làm thay đổi đáng kể số lần và độ cao của triều.
Theo âm lịch, trăng non vào khoảng mùng một, trăng tròn vào khoảng rằm, nên triều cường vào các ngày đó; triều kém vào khoảng mùng tám và hai mươi ba. Người đi biển, đánh cá, làm muối, vận hành cảng, làm công trình ven biển đều phải xem lịch thuỷ triều.
Dự án
Dự án: Mô hình nhật thực, nguyệt thực
Mục tiêu: dùng mô hình để tái hiện và giải thích nhật thực, nguyệt thực. Dụng cụ: đèn pin (làm Mặt Trời), quả bóng đá (làm Trái Đất), quả bóng tennis (làm Mặt Trăng), giá đỡ, thước dây, phòng tối.
- Đặt đèn pin và quả bóng đá cách nhau vài mét. Chiếu đèn vào quả bóng đá, cao ngang tâm bóng.
- Đặt quả bóng tennis giữa đèn và quả bóng đá. Tìm vùng tối và vùng nửa tối trên quả bóng đá. Thay đổi khoảng cách giữa quả tennis và quả bóng đá để thấy vùng tối to nhỏ thế nào.
- Đặt quả tennis ở phía sau quả bóng đá. Dịch đều quả tennis qua bóng của quả bóng đá và đo thời gian nó đi hết vùng bóng, rồi so sánh độ rộng vùng bóng này với vùng tối trên quả bóng đá ở bước trước.
- Nâng quả tennis cao hơn đường thẳng nối đèn và quả bóng đá, để chỉ ra vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực.
- Tra lịch của lần nhật thực hoặc nguyệt thực tiếp theo thấy được ở Việt Nam, lập kế hoạch quan sát an toàn.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Kéo Mặt Trăng trên quỹ đạo
Kéo Mặt Trăng (hoặc dùng phím mũi tên) đến vị trí trăng non hay trăng tròn. Quan sát: có khi thẳng hàng trên hình mà vẫn không có nhật thực. Thay đổi góc giữa Mặt Trời và đường nút, rồi đổi khoảng cách Mặt Trăng, để tạo đủ các loại nhật thực và nguyệt thực.
Không có nhật thực, nguyệt thực
Ba thiên thể chưa thẳng hàng. Kéo Mặt Trăng đến vị trí trăng non hoặc trăng tròn.
Hình không đúng tỉ lệ. Nửa quỹ đạo nét liền ở phía trên mặt phẳng hoàng đạo, nửa nét đứt ở phía dưới; đường màu tím nối hai điểm nút. Trong một năm, Mặt Trời trôi khoảng 1° mỗi ngày so với đường nút. Chỉ khi góc này nhỏ thì mới có nhật thực, nguyệt thực.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Nhật thực xảy ra khi nào?
Bài 2
Vì sao không phải tháng nào cũng có nhật thực và nguyệt thực?
Bài 3
Nối mỗi hiện tượng với cách giải thích.
Bài 4
Vì sao thời gian nguyệt thực dài hơn thời gian nhật thực?
Bài 5
Đường kính Mặt Trời khoảng 1392000 km, đường kính Mặt Trăng khoảng 3474 km. Đường kính Mặt Trời gấp khoảng bao nhiêu lần đường kính Mặt Trăng? (Làm tròn đến hàng đơn vị.)
Bài 6
Mặt Trời và Mặt Trăng tạo triều với độ cao tỉ lệ 0,46:1. Khi triều cường, hai tác dụng cộng lại; khi triều kém, chúng trừ nhau. Biên độ triều cường gấp khoảng bao nhiêu lần biên độ triều kém?
Bài 7
Hai lần Mặt Trăng lên cao nhất ở một nơi cách nhau khoảng 24 giờ 50 phút. Với hai chỗ phồng đều nhau, hai lần nước lớn liên tiếp cách nhau khoảng bao nhiêu phút?
Bài 8
Những ngày nào trong tháng âm lịch thường có triều kém?
Bài 9
Những phát biểu nào đúng về thuỷ triều?
Bài 10
Trong "mùa thực", nhật thực có thể xảy ra khi Mặt Trời cách đường nút dưới khoảng 17° về mỗi phía. Mặt Trời dịch khoảng 1° mỗi ngày. Mùa thực này kéo dài khoảng bao nhiêu ngày?
Bài 11
Sắp xếp diễn biến của một lần nguyệt thực toàn phần theo thứ tự thời gian.
Bài 12
Nhật thực chỉ xảy ra vào pha nào của Mặt Trăng? (Điền tên pha.)
Ghi nhớ
- Nhật thực, nguyệt thực xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng gần thẳng hàng, nên chỉ có vào trăng non hoặc trăng tròn và khi Mặt Trời ở gần đường nút.
- Mặt phẳng quỹ đạo Mặt Trăng nghiêng khoảng 5° so với mặt phẳng hoàng đạo, nên không phải tháng nào cũng có.
- Nhật thực có ba loại: toàn phần, hình khuyên, một phần. Nguyệt thực dài hơn, thấy được ở cả nửa Trái Đất đang là đêm.
- Thuỷ triều chủ yếu do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời; tác dụng của Mặt Trời chỉ bằng khoảng 0,46 lần của Mặt Trăng.
- Triều cường vào lúc trăng non, trăng tròn; triều kém vào lúc trăng bán nguyệt.