Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 5. Đặc điểm chuyển động nhìn thấy của một số thiên thể trên nền trời sao

Dân gian có câu: "Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối". Vì sao độ dài ngày đêm thay đổi theo tháng, vì sao trăng lúc tròn lúc khuyết, và vì sao có một "ngôi sao" sáng rực chỉ hiện ra lúc chiều tối hay lúc rạng đông?

Em sẽ học được

  • Nêu được đặc điểm chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời trong ngày và trong năm.
  • Giải thích được các pha của Mặt Trăng và vì sao Mặt Trăng luôn hướng một mặt về Trái Đất.
  • Mô tả được chuyển động nhìn thấy của Kim tinh, Thuỷ tinh; nêu được chuyển động vòng nút của hành tinh.
  • Dùng mô hình nhật tâm của Copernicus để giải thích các đặc điểm đó.

Hệ Mặt Trời

Hệ Mặt Trời có 8 hành tinh, kể từ trong ra ngoài: Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh. Các hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo gần tròn, gần như trong cùng một mặt phẳng, và theo cùng một chiều.

Định nghĩa · Chuyển động nhìn thấy

Chuyển động nhìn thấy là chuyển động của thiên thể mà người quan sát đứng trên Trái Đất nhìn thấy. Nó có thể khác chuyển động thực, vì bản thân Trái Đất vừa tự quay vừa chuyển động quanh Mặt Trời.

Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời

Trong một ngày: Trái Đất tự quay từ Tây sang Đông nên ta thấy Mặt Trời đi từ Đông sang Tây. Khoảng thời gian giữa hai lần Mặt Trời lên cao nhất là một ngày, trung bình 24 giờ.

Trong một năm: Trái Đất đi quanh Mặt Trời, nên nhìn từ Trái Đất, Mặt Trời dịch dần so với các sao, về phía Đông, mỗi ngày khoảng 1°.

Định nghĩa · Hoàng đạo

Hoàng đạo là đường đi nhìn thấy của Mặt Trời trên nền trời sao trong một năm. Trục quay của Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo, nên hoàng đạo nghiêng khoảng 23,5° so với xích đạo trời. Hoàng đạo đi qua 12 chòm sao gọi là các chòm sao hoàng đạo (theo ranh giới chòm sao ngày nay, nó còn đi qua một phần chòm Xà Phu).
20/03
21 ° Bắc
9 giờ
BắcNamTâyĐông

Mặt Trời mọc gần đúng hướng Đông, lặn gần đúng hướng Tây. Giữa trưa Mặt Trời cao 68,7°, ở phía Nam đỉnh đầu. Ban ngày dài 11 giờ 59 phút.

Sơ đồ nhìn bầu trời từ trên xuống, tâm là đỉnh đầu, vòng tròn là chân trời. Nét đứt là ba đường đi lúc xuân phân (cũng là thu phân), hạ chí và đông chí. Ở nơi có vĩ độ khoảng 21° như Hà Nội, thử tìm những ngày Mặt Trời đi qua phía Bắc của đỉnh đầu.

Đường đi trong ngày của Mặt Trời ở bán cầu Bắc, ngoài vùng cực
Thời điểmHướng mọc, lặnNgày và đêm
Xuân phân, thu phânMọc đúng Đông, lặn đúng TâyDài xấp xỉ bằng nhau
Từ xuân phân đến thu phânMọc và lặn lệch về phía BắcNgày dài hơn đêm
Từ thu phân đến xuân phânMọc và lặn lệch về phía NamNgày ngắn hơn đêm

Định lí · Độ cao Mặt Trời giữa trưa

Ở vĩ độ φ (bán cầu Bắc), trong ngày Mặt Trời có độ xích vĩ δ thì độ cao giữa trưa là h=90° trừ |φ trừ δ|, với δ từ +23,5° vào hạ chí đến âm 23,5° vào đông chí.

Câu ca dao mở đầu nói về tháng năm và tháng mười âm lịch, vào khoảng tháng 6 và tháng 11 dương lịch. Khi đó đường đi của Mặt Trời ở miền Bắc nước ta lần lượt cao và thấp, nên ngày dài hơn và ngắn hơn đêm rõ rệt.

Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trăng

Mặt Trăng tự nó không phát sáng, chỉ phản xạ ánh sáng Mặt Trời. Nửa quay về phía Mặt Trời luôn sáng, nhưng từ Trái Đất ta chỉ thấy một phần của nửa đó tuỳ vị trí của Mặt Trăng. Vì vậy ta thấy các pha.

Các pha chính trong một chu kì khoảng 29,5 ngày
PhaVị trí so với Mặt Trời nhìn từ Trái ĐấtKhi nào thấy
Trăng non (không trăng)Cùng phía với Mặt TrờiKhông thấy
Bán nguyệt đầu thángLệch 90° về phía ĐôngChiều và đầu đêm
Trăng trònĐối diện Mặt TrờiSuốt đêm
Bán nguyệt cuối thángLệch 90° về phía TâyNửa cuối đêm và sáng

So với các sao, Mặt Trăng đi về phía Đông mỗi ngày khoảng 13°, nhanh hơn Mặt Trời nhiều. Do đó mỗi ngày Mặt Trăng mọc muộn hơn khoảng 50 phút. Chu kì tự quay của Mặt Trăng bằng chu kì quay quanh Trái Đất, nên nó luôn hướng một mặt về Trái Đất.

Kim tinh, Thuỷ tinh và các hành tinh khác

Quỹ đạo của Kim tinh và Thuỷ tinh nằm bên trong quỹ đạo Trái Đất, nên nhìn từ Trái Đất chúng không bao giờ ra xa Mặt Trời. Góc lệch lớn nhất, khi đường nhìn từ Trái Đất tiếp xúc quỹ đạo của hành tinh, là khoảng 46° với Kim tinh. Với Thuỷ tinh, quỹ đạo tròn cho khoảng 23°, còn thực tế quỹ đạo khá dẹt nên góc này từ khoảng 18° đến 28°.

Ghi chú · Sao Hôm và Sao Mai là một

Khi Kim tinh ở phía Đông Mặt Trời, nó lặn sau Mặt Trời, nên ta thấy nó trên trời phía Tây lúc chiều tối và gọi là Sao Hôm. Khi Kim tinh ở phía Tây Mặt Trời, nó mọc trước Mặt Trời, nên ta thấy nó trên trời phía Đông lúc rạng sáng và gọi là Sao Mai.

Hoả tinh, Mộc tinh, Thổ tinh có quỹ đạo bên ngoài Trái Đất, nên có thể ở đối diện Mặt Trời và thấy suốt đêm. Thường chúng đi về phía Đông giữa các sao, nhưng có lúc dừng lại, đi giật lùi về phía Tây, rồi lại đi tiếp. Đường đi trên nền sao khi đó tạo thành chuyển động vòng nút.

Chọn Hoả tinh ở phần Khám phá, đặt nền sao đứng yên và tua thời gian để thấy vòng nút xuất hiện đúng lúc Trái Đất vượt qua Hoả tinh ở quỹ đạo trong, giống như từ ô tô chạy nhanh hơn, ta thấy xe chạy chậm phía trước lùi dần lại.

Mô hình địa tâm và mô hình nhật tâm

Nội dungMô hình địa tâm (Ptolemy)Mô hình nhật tâm (Copernicus)
Tâm của hệTrái Đất đứng yênMặt Trời
Trái ĐấtKhông chuyển độngVừa tự quay vừa quay quanh Mặt Trời
Mặt TrăngQuay quanh Trái ĐấtQuay quanh Trái Đất
Các saoGắn trên thiên cầu, quay quanh Trái ĐấtRất xa, đứng yên trên thiên cầu
Giải thích vòng nútHành tinh đi trên vòng tròn nhỏ (nội luân), tâm của nó đi trên vòng tròn lớn (ngoại luân)Do Trái Đất vượt qua hành tinh

Mô hình của Copernicus gồm 6 hành tinh và quỹ đạo tròn. Ngày nay ta biết hệ Mặt Trời có 8 hành tinh, quỹ đạo là các elip gần tròn. Mặc dù vậy, mô hình nhật tâm đã giải thích một cách đơn giản và thống nhất các đặc điểm kể trên.

Dự án

Dự án: Nhật kí bầu trời hai tuần

Mục tiêu: tự ghi nhận chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời và Mặt Trăng bằng quan sát, rồi giải thích bằng mô hình nhật tâm. Dụng cụ: một que thẳng dài khoảng 1 m, thước dây, la bàn hoặc điện thoại, sổ ghi, một đèn và một quả bóng nhỏ để làm mô hình.

  1. Cắm que thẳng đứng ở nơi có nắng. Vào gần trưa, cứ 15 phút đo bóng que một lần, tìm bóng ngắn nhất. Từ độ dài bóng tính độ cao Mặt Trời giữa trưa.
  2. Lặp lại trong ít nhất 3 ngày, cách nhau vài ngày. So sánh với công thức h=90° trừ |φ trừ δ| khi tra được δ.
  3. Mỗi tối, vào cùng một giờ, vẽ hình dạng Mặt Trăng và ghi vị trí của nó so với một mốc cố định, trong khoảng hai tuần.
  4. Trong phòng tối, dùng đèn làm Mặt Trời, quả bóng làm Mặt Trăng, đầu mình là Trái Đất; xoay người để tái hiện các pha đã vẽ.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bảng số liệu bóng que, hình các pha Mặt Trăng theo ngày và một trang giải thích: vì sao độ cao Mặt Trời giữa trưa thay đổi, vì sao các pha theo thứ tự đó. Không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời.

Khám phá

Bầu trời tua nhanh theo ngày tháng

Tua nhanh thời gian và theo dõi dải hoàng đạo phía trên: đó là những gì nhìn thấy từ Trái Đất, ứng với mô hình nhật tâm phía dưới. Chọn một hành tinh, đổi khung nhìn, và nhận xét xem nó có thể ra xa Mặt Trời đến đâu.

01/01/2027
Theo dõi
Khung nhìn dải hoàng đạo
← ĐôngTây →Hoàng đạo; Mặt Trời ở chòm Nhân MãTrăng

Kim tinh ở phía Tây Mặt Trời 46° (không vượt quá 46° trong mô hình này), nên chỉ thấy gần lúc bình minh, ở trên trời phía Đông. Đây là lúc gọi là Sao Mai.

Xanh lục: Trái Đất

Mặt Trăng: trăng bán nguyệt cuối tháng, phần sáng 44%.

Dải trên là bầu trời nhìn thấy, hình dưới là mô hình nhật tâm cùng thời điểm. Vệt màu là đường đi của hành tinh trong 300 ngày vừa qua.

Thử nhìn Hoả tinh ở khung "Nền sao đứng yên": khi Trái Đất vượt qua nó, vệt quặt lại rồi đi tiếp, vẽ nên một vòng nút (có lần chỉ là một nếp gấp hình chữ Z). Mô hình dùng quỹ đạo tròn, nên các góc chỉ gần đúng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tính độ cao giữa trưa của Mặt Trời ở Hà Nội (φ=21°) vào ngày xuân phân, hạ chí và đông chí. Ngày nào Mặt Trời ở phía Bắc đỉnh đầu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Coi quỹ đạo Kim tinh là đường tròn bán kính 0,72 AU, quỹ đạo Trái Đất là đường tròn bán kính 1 AU. Tính góc lệch lớn nhất giữa Kim tinh và Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hôm nay là trăng tròn, Mặt Trăng mọc lúc khoảng 18 giờ. Khoảng bao nhiêu ngày sau, Mặt Trăng mọc lúc khoảng nửa đêm, và lúc đó trăng ở pha nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Vì sao mỗi ngày ta thấy Mặt Trời mọc ở phía Đông và lặn ở phía Tây?

Bài 2

Hoàng đạo là gì?

Bài 3

Trên nền trời sao, Mặt Trời đi hết một vòng hoàng đạo trong khoảng 365 ngày. Mỗi ngày Mặt Trời dịch đi khoảng bao nhiêu độ?

Đơn vị:°

Bài 4

Tính độ cao giữa trưa của Mặt Trời vào ngày đông chí (δ= âm 23,5°) ở Thành phố Hồ Chí Minh (φ=10,8°).

Đơn vị:°

Bài 5

Ở Hà Nội, những phát biểu nào về Mặt Trời là đúng?

Bài 6

Sắp xếp các pha của Mặt Trăng theo thứ tự thời gian, bắt đầu từ trăng non.

  1. Vị trí 1: Trăng bán nguyệt cuối tháng
  2. Vị trí 2: Trăng tròn
  3. Vị trí 3: Trăng bán nguyệt đầu tháng
  4. Vị trí 4: Trăng lưỡi liềm đầu tháng
  5. Vị trí 5: Trăng non

Bài 7

Vì sao từ Trái Đất ta luôn thấy một mặt của Mặt Trăng?

Bài 8

Thuỷ tinh có bán kính quỹ đạo 0,39 AU. Coi quỹ đạo là đường tròn, tính góc lệch lớn nhất của Thuỷ tinh với Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất (làm tròn đến độ).

Đơn vị:°

Bài 9

Chiều tối, em thấy một "ngôi sao" rất sáng trên trời phía Tây, đó là Kim tinh. Kim tinh đang ở đâu so với Mặt Trời?

Bài 10

Nối mỗi mô hình với nội dung tương ứng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 11

Mô hình nhật tâm giải thích chuyển động vòng nút của Hoả tinh như thế nào?

Ghi nhớ

  • Trong ngày, Mặt Trời đi từ Đông sang Tây do Trái Đất tự quay; trong năm, nó đi trên hoàng đạo về phía Đông, mỗi ngày khoảng 1°.
  • Mặt Trời chỉ mọc đúng Đông, lặn đúng Tây vào xuân phân và thu phân; độ cao giữa trưa là h=90° trừ |φ trừ δ|.
  • Mặt Trăng có các pha theo chu kì khoảng 29,5 ngày, mọc muộn dần khoảng 50 phút mỗi ngày và luôn hướng một mặt về Trái Đất.
  • Kim tinh và Thuỷ tinh luôn ở gần Mặt Trời; Kim tinh chính là Sao Hôm và Sao Mai.
  • Vòng nút của hành tinh xảy ra khi Trái Đất vượt qua hành tinh; mô hình nhật tâm giải thích được các đặc điểm này.