Chương I · Lý thuyết
Bài 2. Các quy tắc an toàn trong phòng thực hành vật lí
Một chiếc phích cắm rút sai cách, một ngọn đèn cồn bị thổi tắt, một tia laser chiếu nhầm vào mắt: rất nhiều tai nạn trong phòng thực hành bắt đầu từ những thao tác tưởng như vô hại. Trước khi làm thí nghiệm, em cần đọc được các kí hiệu trên thiết bị, nhận ra nguy cơ và biết cách xử lí khi có sự cố.
Em sẽ học được
- Đọc được các kí hiệu và nhãn thông số thường gặp trên thiết bị thí nghiệm.
- Phân biệt được biển cấm, biển cảnh báo và biển thông báo trong phòng thực hành.
- Nêu được các nguy cơ mất an toàn khi sử dụng thiết bị điện, nhiệt và quang.
- Nêu và tuân thủ được các quy tắc an toàn trong phòng thực hành.
- Chọn được cách xử lí phù hợp khi xảy ra sự cố về điện, cháy, bỏng hoặc vỡ dụng cụ.
Kí hiệu và biển báo trong phòng thực hành
Mỗi thiết bị đều có nhãn thông số và các kí hiệu cho biết chức năng, yêu cầu kĩ thuật và lưu ý khi sử dụng. Phải đọc kĩ chúng trước khi dùng.
| Kí hiệu | Ý nghĩa |
|---|---|
| DC hoặc dấu trừ | Dòng điện một chiều |
| AC hoặc dấu ∼ | Dòng điện xoay chiều |
| Input (I) | Đầu vào |
| Output (O) | Đầu ra |
| Dấu + và dấu trừ | Cực dương và cực âm |
| Ba vạch ngang ngắn dần | Cần nối đất |
| Hình chiếc li | Dụng cụ dễ vỡ |
| Hai mũi tên chỉ lên | Dụng cụ đặt đứng |
| Mặt trời bị gạch chéo | Tránh ánh nắng chiếu trực tiếp |
| Thùng rác bị gạch chéo | Không được bỏ vào thùng rác |
| Nhóm | Hình dạng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Biển cấm | Hình tròn, viền đỏ | Cấm lửa, cấm ăn uống |
| Biển cảnh báo | Hình tam giác đều, viền đen hoặc đỏ, nền vàng | Nguy hiểm về điện, chất dễ cháy, chất độc, tia laser, nhiệt độ cao, từ trường |
| Biển thông báo | Hình chữ nhật | Lối thoát hiểm, vị trí đặt bình chữa cháy |
Chọn một bộ kí hiệu, rồi đặt từng thẻ vào đúng ý nghĩa của nó.
Thẻ chưa xếp (6)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ghi chú · Đọc nhãn thông số
An toàn khi sử dụng thiết bị thí nghiệm
| Loại thiết bị | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thiết bị điện (biến áp nguồn, đồng hồ đa năng, ampe kế, vôn kế) | Có hiệu điện thế định mức, giới hạn đo và thang đo | Dùng đúng chức năng, đúng thang đo; điện áp nguồn phải khớp với điện áp định mức; tăng điện áp từ thấp lên |
| Thiết bị nhiệt và dụng cụ thuỷ tinh (đèn cồn, bình chịu nhiệt, nhiệt kế) | Dễ gây bỏng; thuỷ tinh dễ nứt, vỡ; thuỷ ngân trong nhiệt kế rất độc | Không cầm trực tiếp vật nóng; tắt đèn cồn bằng cách đậy nắp, không thổi; không kéo bấc đèn quá dài |
| Thiết bị quang (đèn chiếu, thấu kính, gương, màn ảnh, đèn laser) | Dễ mốc, xước, nứt, vỡ, bám bụi, làm sai lệch đường truyền của ánh sáng | Để nơi khô thoáng; cầm nhẹ, tránh trầy xước; không chiếu tia laser vào mắt |
Các nguy cơ mất an toàn
- Nguy hiểm cho người: chạm tay vào phần kim loại của phích cắm, rút phích bằng cách kéo dây, chạm vào dây sờn có thể gây điện giật; chiếu tia laser vào mắt làm hại mắt; chạm tay vào vật đang nóng gây bỏng.
- Hỏng thiết bị đo: đo dòng điện vượt giới hạn đo của ampe kế có thể làm hỏng ampe kế, thậm chí gây chập cháy; chọn sai chức năng hoặc sai thang đo cũng làm hỏng đồng hồ.
- Cháy nổ: để nước, dung dịch dẫn điện hoặc chất dễ cháy gần thiết bị điện; đun bằng đèn cồn sai cách; cắm dây lỏng gây phóng tia lửa điện.
Các quy tắc an toàn trong phòng thực hành
- Đọc kĩ hướng dẫn sử dụng và các kí hiệu trên thiết bị; kiểm tra thiết bị trước khi dùng.
- Chỉ tiến hành thí nghiệm khi được giáo viên hướng dẫn cho phép.
- Tắt công tắc nguồn trước khi cắm hoặc tháo thiết bị điện.
- Chỉ cắm phích khi hiệu điện thế của nguồn khớp với hiệu điện thế định mức của dụng cụ; bố trí dây điện gọn gàng, không gây vướng.
- Không chạm trực tiếp vào vật hoặc thiết bị đang nóng khi không có dụng cụ bảo hộ.
- Không để nước, dung dịch dẫn điện hoặc dễ cháy gần thiết bị điện.
- Giữ khoảng cách an toàn khi nung nóng vật, khi làm thí nghiệm có vật bắn ra hoặc có tia laser.
- Làm xong, tắt nguồn, sắp xếp dụng cụ gọn gàng, vệ sinh chỗ làm và bỏ chất thải đúng nơi quy định.
Xử lí khi có sự cố
Định lí · Nguyên tắc chung
| Sự cố | Cách xử lí | Không được |
|---|---|---|
| Có người bị điện giật | Ngắt nguồn điện ngay bằng công tắc hoặc cầu dao, gọi giáo viên | Dùng tay trần kéo người bị giật khi chưa ngắt điện |
| Thiết bị điện bốc cháy | Ngắt điện, báo giáo viên, dùng bình chữa cháy theo hướng dẫn; ra theo lối thoát hiểm nếu lửa lan | Dùng nước dập lửa khi thiết bị còn điện |
| Cồn đổ và bắt lửa | Trùm khăn ướt hoặc phủ cát lên đám lửa, dời chất dễ cháy ra xa | Thổi, quạt hay dội nhiều nước |
| Bị bỏng nhẹ | Xả chỗ bỏng dưới vòi nước mát sạch khoảng 15 phút, báo giáo viên | Bôi kem đánh răng, làm vỡ bóng nước |
| Vỡ nhiệt kế thuỷ ngân | Tránh xa chỗ vỡ, mở cửa cho thoáng, báo giáo viên để thu gom | Nhặt bằng tay, quét vào thùng rác |
Khám phá
Em xử lí thế nào?
Mỗi tình huống là một việc có thể xảy ra trong phòng thực hành. Chọn cách xử lí an toàn và đọc lời giải thích: chọn sai, em sẽ thấy hậu quả và được chọn lại. Cuối cùng, xem nhóm quy tắc nào em cần đọc lại.
Tình huống 1/13 · An toàn điện
Thí nghiệm đã xong, em cần rút nguồn của bộ thí nghiệm khỏi ổ cắm.
Em sẽ làm gì? Chọn một cách xử lí.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nối mỗi kí hiệu trên thiết bị với ý nghĩa của nó.
Bài 2
Biển báo hình tam giác đều, viền đen hoặc đỏ, nền vàng thuộc nhóm nào?
Bài 3
Những thao tác nào gây mất an toàn trong phòng thực hành?
Bài 4
Ampe kế có giới hạn đo 3 A được mắc vào mạch có dòng điện 5 A. Điều gì có thể xảy ra?
Bài 5
Một bộ nguồn có nhãn "Output: 12 V DC, 1,5 A". Công suất lớn nhất mà bộ nguồn cấp được là bao nhiêu oát?
Bài 6
Vì sao trước khi bật máy biến áp, phải vặn nút chỉnh điện áp về mức thấp nhất?
Bài 7
Cách đúng để tắt đèn cồn là gì?
Bài 8
Bộ nguồn đang cắm điện bốc cháy và em đã báo cho giáo viên. Sắp xếp các việc tiếp theo đúng thứ tự.
Bài 9
Một bạn bị điện giật, tay còn dính vào dây điện hở. Em cần làm gì đầu tiên?
Bài 10
Nối mỗi thao tác sai với nguy cơ chính mà nó gây ra.
Ghi nhớ
- Đọc kĩ kí hiệu và nhãn thông số trước khi dùng: DC một chiều, AC xoay chiều, Input đầu vào, Output đầu ra.
- Biển cấm hình tròn viền đỏ, biển cảnh báo tam giác nền vàng, biển thông báo hình chữ nhật.
- Chỉ làm thí nghiệm khi giáo viên cho phép; tắt nguồn trước khi cắm, tháo thiết bị; chọn đúng thang đo, bắt đầu từ thang lớn nhất.
- Không chạm vật nóng bằng tay trần, không thổi tắt đèn cồn, không chiếu tia laser vào mắt.
- Khi có sự cố: bình tĩnh, ngắt điện nếu liên quan đến điện hoặc cháy, báo ngay cho giáo viên và làm theo hướng dẫn.