Bỏ qua đến nội dung

Chương I · Hoạt động

Bài 3. Thực hành tính sai số trong phép đo. Ghi kết quả đo

Dùng cùng một chiếc thước đo cùng một viên bi năm lần, em có thể nhận được năm con số không hoàn toàn giống nhau. Không phép đo nào cho ta giá trị đúng tuyệt đối của một đại lượng. Vậy làm sao biết phép đo chính xác tới đâu, và kết quả nên ghi thế nào cho trung thực?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được phép đo trực tiếp và phép đo gián tiếp.
  • Phân biệt được sai số hệ thống và sai số ngẫu nhiên, nêu được cách hạn chế mỗi loại.
  • Tính được sai số tuyệt đối và sai số tỉ đối của phép đo trực tiếp và gián tiếp.
  • Ghi được kết quả đo dưới dạng A=A̅±ΔA với số chữ số phù hợp.
  • Thực hành đo, tính sai số và báo cáo kết quả đo tốc độ của xe đồ chơi.

Phép đo trực tiếp và phép đo gián tiếp

Định nghĩa · Hai loại phép đo

Phép đo trực tiếp: giá trị của đại lượng được đọc trực tiếp trên dụng cụ đo. Phép đo gián tiếp: giá trị của đại lượng được tính qua công thức liên hệ với các đại lượng đo trực tiếp.

Ví dụ, để biết tốc độ của xe đồ chơi chỉ với thước và đồng hồ bấm giây, ta đo trực tiếp quãng đường s và thời gian t, rồi tính v=s/t. Phép đo s và t là trực tiếp, phép đo v là gián tiếp.

Sai số của phép đo

Hai loại sai số
Đặc điểmSai số hệ thốngSai số ngẫu nhiên
Nguyên nhânDo cấu tạo dụng cụ (sai số dụng cụ), do dụng cụ chưa được hiệu chỉnh như kim lệch vạch 0, hoặc do người đo luôn đọc lệch một cáchChưa rõ nguyên nhân, thường do thao tác, điều kiện thí nghiệm, giác quan của người đo
Biểu hiệnCác lần đo cùng lệch về một phía so với giá trị thậtCác lần đo lúc lớn hơn, lúc nhỏ hơn và khác nhau
Cách hạn chếHiệu chỉnh dụng cụ trước khi đo, chọn dụng cụ phù hợp; đo nhiều lần không loại bỏ đượcĐo nhiều lần, lấy giá trị trung bình và tính sai số

Giả sử đo n lần đại lượng A được A₁,A₂,…,A n. Ta tính lần lượt:

A̅=(A₁+A₂+…+A n)/n, ΔA i =|A̅ trừ A i |, Δ̅A̅=(ΔA₁+ΔA₂+…+ΔA n)/n

Định lí · Sai số tuyệt đối

ΔA=Δ̅A̅+ΔA dc, trong đó Δ̅A̅ là sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình và ΔA dc là sai số dụng cụ. Sai số dụng cụ thường được lấy bằng nửa độ chia nhỏ nhất (ĐCNN) của dụng cụ, trừ khi nhà sản xuất hoặc đề bài cho giá trị khác.

Định lí · Sai số tỉ đối (sai số tương đối)

δA=ΔA/(A̅)·100%. Sai số tỉ đối cho biết mức độ chính xác của phép đo: sai số tỉ đối càng nhỏ, phép đo càng chính xác.

Sai số của phép đo gián tiếp

  • Tổng hoặc hiệu: nếu A=B+C hoặc A=B trừ C thì ΔA=ΔB+ΔC. Sai số tuyệt đối của tổng hay hiệu bằng tổng các sai số tuyệt đối.
  • Tích hoặc thương: nếu A=B·C hoặc A=B/C thì δA=δB+δC. Sai số tỉ đối của tích hay thương bằng tổng các sai số tỉ đối.

Biết δA, ta tính lại sai số tuyệt đối bằng ΔA=(δA·A̅)/(100%).

Cách ghi kết quả đo

Định lí · Kết quả đo

A=A̅±ΔA, nghĩa là giá trị của đại lượng nằm trong khoảng từ A̅ trừ ΔA đến A̅+ΔA.
  1. Làm tròn ΔA đến cùng hàng với ĐCNN của dụng cụ: chữ số bỏ đi nhỏ hơn 5 thì giữ nguyên chữ số bên trái; từ 5 trở lên thì tăng chữ số bên trái thêm 1 đơn vị.
  2. Viết A̅ đến cùng hàng thập phân với ΔA.

Định nghĩa · Chữ số có nghĩa

Các chữ số có nghĩa của một số là mọi chữ số tính từ trái sang, bắt đầu từ chữ số khác 0 đầu tiên. Chẳng hạn 0,0305 có 3 chữ số có nghĩa (3, 0, 5), còn 12,0 cũng có 3 chữ số có nghĩa. Viết dư chữ số là ghi một độ chính xác mà phép đo không có.

Lưu ý

Không viết d=15,8634±0,057 mm: các chữ số sau hàng của sai số không có ý nghĩa. Viết đúng là d=15,86±0,06 mm.

Dự án

Thực hành: đo tốc độ của xe đồ chơi

Mục tiêu: đo gián tiếp tốc độ trung bình của một xe đồ chơi chạy bằng pin, tính sai số của phép đo và ghi kết quả đúng cách.

  • Xe đồ chơi chạy bằng pin, mặt bàn hoặc mặt sàn phẳng.
  • Thước có ĐCNN 1 mm, đồng hồ đo thời gian có ĐCNN 0,01 s.
  • Băng dính để đánh dấu hai điểm A và B.
  1. Dán hai vạch A và B cách nhau khoảng 60 đến 80 cm. Đo quãng đường s giữa hai vạch 5 lần, mỗi lần đặt lại thước.
  2. Đặt xe đứng yên ở A rồi cho xe chạy đến B, đo thời gian t xe đi từ A đến B. Làm 5 lần.
  3. Ghi số liệu vào bảng dưới đây, tính s̅, t̅ và các sai số. Lấy sai số dụng cụ Δs dc =0,0005 m, Δt dc =0,005 s.
  4. Tính v̅=(s̅)/(t̅), δv=δs+δt và Δv; ghi kết quả dưới dạng v=v̅±Δv.
Bảng số liệu đo quãng đường và thời gian
Lần đos (m)Δs (m)t (s)Δt (s)
1…………
2…………
3…………
4…………
5…………
Trung bình…………

Báo cáo: bảng số liệu; kết quả s, t, v với sai số; nguyên nhân khiến các lần đo khác nhau; đại lượng nào đóng góp nhiều nhất vào sai số của v, và em sẽ làm gì để giảm sai số đó.

Khám phá

Đo đường kính viên bi

Chọn dụng cụ rồi đo viên bi nhiều lần. Xem cách tính giá trị trung bình và sai số, chọn cách ghi kết quả đúng. Sau đó bật "Bị lệch" ở vạch 0, đo lại và hiện giá trị thật: đo thêm có đưa kết quả về đúng không?

Dụng cụ đo
Vạch 0 của dụng cụ
Viên bi 1– mm

Nhấn "Đo một lần" để kẹp viên bi và đọc số đo.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng thước kẹp có ĐCNN 0,05 mm đo đường kính một viên bi 5 lần, được (theo mm): 15,85; 15,90; 15,85; 15,80; 15,90. Hãy tính sai số và ghi kết quả đo.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đo được quãng đường s=0,651±0,002 m và thời gian t=3,51±0,02 s của một xe đồ chơi. Tính tốc độ v và sai số của nó.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đo hai cạnh của một tấm bìa chữ nhật được a=20,0±0,1 cm và b=10,0±0,1 cm. Tính chu vi C=2(a+b) và diện tích S=ab cùng sai số.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Phép đo nào sau đây là phép đo gián tiếp?

Bài 2

Kim của một cân chỉ 0,2 kg khi chưa đặt vật. Mọi lần cân đều cho số đo lớn hơn thực tế. Đây là loại sai số nào?

Bài 3

Những việc nào giúp hạn chế sai số của phép đo?

Bài 4

Đồng hồ có ĐCNN 0,01 s đo thời gian rơi của một vật 5 lần, được (theo s): 2,41; 2,43; 2,42; 2,44; 2,40. Tính giá trị trung bình t̅.

Đơn vị:s

Bài 5

Với số liệu trên (2,41; 2,43; 2,42; 2,44; 2,40 s và t̅=2,42 s), tính sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình Δ̅t̅.

Đơn vị:s

Bài 6

Tiếp tục số liệu trên: lấy sai số dụng cụ bằng nửa ĐCNN, rồi làm tròn đến hàng của ĐCNN. Sai số tuyệt đối Δt bằng bao nhiêu?

Đơn vị:s

Bài 7

Tiếp tục số liệu trên: với t=2,42±0,02 s, tính sai số tỉ đối δt theo %, làm tròn đến hàng phần trăm.

Đơn vị:%

Bài 8

Thước có ĐCNN 0,1 cm, tính được L̅=25,234 cm và ΔL=0,13 cm. Kết quả đo được ghi đúng là

Bài 9

Số 0,0305 có bao nhiêu chữ số có nghĩa?

Bài 10

Đo được s₁=3,25±0,02 m và s₂=1,40±0,01 m. Với s=s₁ trừ s₂, sai số tuyệt đối Δs bằng bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 11

Đo khối lượng m=50,0±0,5 g và thể tích V=20,0±0,4 cmmũ 3 của một vật. Sai số tỉ đối của khối lượng riêng D=m/V là bao nhiêu %?

Đơn vị:%

Bài 12

Phép đo A cho 100±1 cm, phép đo B cho 10,0±0,2 cm. Phép đo nào chính xác hơn?

Ghi nhớ

  • Phép đo trực tiếp đọc trên dụng cụ; phép đo gián tiếp tính qua công thức.
  • Sai số hệ thống làm các số đo lệch về một phía, phải hiệu chỉnh; sai số ngẫu nhiên được hạn chế bằng cách đo nhiều lần.
  • ΔA=Δ̅A̅+ΔA dc và δA=ΔA/(A̅)·100%; sai số tỉ đối càng nhỏ, phép đo càng chính xác.
  • Tổng, hiệu: cộng các sai số tuyệt đối. Tích, thương: cộng các sai số tỉ đối.
  • Ghi A=A̅±ΔA: ΔA làm tròn đến hàng của ĐCNN, A̅ viết đến cùng hàng đó.