Chương I · Hoạt động
Bài 3. Thực hành tính sai số trong phép đo. Ghi kết quả đo
Dùng cùng một chiếc thước đo cùng một viên bi năm lần, em có thể nhận được năm con số không hoàn toàn giống nhau. Không phép đo nào cho ta giá trị đúng tuyệt đối của một đại lượng. Vậy làm sao biết phép đo chính xác tới đâu, và kết quả nên ghi thế nào cho trung thực?
Em sẽ học được
- Phân biệt được phép đo trực tiếp và phép đo gián tiếp.
- Phân biệt được sai số hệ thống và sai số ngẫu nhiên, nêu được cách hạn chế mỗi loại.
- Tính được sai số tuyệt đối và sai số tỉ đối của phép đo trực tiếp và gián tiếp.
- Ghi được kết quả đo dưới dạng A=A̅±ΔA với số chữ số phù hợp.
- Thực hành đo, tính sai số và báo cáo kết quả đo tốc độ của xe đồ chơi.
Phép đo trực tiếp và phép đo gián tiếp
Định nghĩa · Hai loại phép đo
Ví dụ, để biết tốc độ của xe đồ chơi chỉ với thước và đồng hồ bấm giây, ta đo trực tiếp quãng đường s và thời gian t, rồi tính v=s/t. Phép đo s và t là trực tiếp, phép đo v là gián tiếp.
Sai số của phép đo
| Đặc điểm | Sai số hệ thống | Sai số ngẫu nhiên |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Do cấu tạo dụng cụ (sai số dụng cụ), do dụng cụ chưa được hiệu chỉnh như kim lệch vạch 0, hoặc do người đo luôn đọc lệch một cách | Chưa rõ nguyên nhân, thường do thao tác, điều kiện thí nghiệm, giác quan của người đo |
| Biểu hiện | Các lần đo cùng lệch về một phía so với giá trị thật | Các lần đo lúc lớn hơn, lúc nhỏ hơn và khác nhau |
| Cách hạn chế | Hiệu chỉnh dụng cụ trước khi đo, chọn dụng cụ phù hợp; đo nhiều lần không loại bỏ được | Đo nhiều lần, lấy giá trị trung bình và tính sai số |
Giả sử đo n lần đại lượng A được A₁,A₂,…,A n. Ta tính lần lượt:
Định lí · Sai số tuyệt đối
Định lí · Sai số tỉ đối (sai số tương đối)
Sai số của phép đo gián tiếp
- Tổng hoặc hiệu: nếu A=B+C hoặc A=B trừ C thì ΔA=ΔB+ΔC. Sai số tuyệt đối của tổng hay hiệu bằng tổng các sai số tuyệt đối.
- Tích hoặc thương: nếu A=B·C hoặc A=B/C thì δA=δB+δC. Sai số tỉ đối của tích hay thương bằng tổng các sai số tỉ đối.
Biết δA, ta tính lại sai số tuyệt đối bằng ΔA=(δA·A̅)/(100%).
Cách ghi kết quả đo
Định lí · Kết quả đo
- Làm tròn ΔA đến cùng hàng với ĐCNN của dụng cụ: chữ số bỏ đi nhỏ hơn 5 thì giữ nguyên chữ số bên trái; từ 5 trở lên thì tăng chữ số bên trái thêm 1 đơn vị.
- Viết A̅ đến cùng hàng thập phân với ΔA.
Định nghĩa · Chữ số có nghĩa
Lưu ý
Dự án
Thực hành: đo tốc độ của xe đồ chơi
Mục tiêu: đo gián tiếp tốc độ trung bình của một xe đồ chơi chạy bằng pin, tính sai số của phép đo và ghi kết quả đúng cách.
- Xe đồ chơi chạy bằng pin, mặt bàn hoặc mặt sàn phẳng.
- Thước có ĐCNN 1 mm, đồng hồ đo thời gian có ĐCNN 0,01 s.
- Băng dính để đánh dấu hai điểm A và B.
- Dán hai vạch A và B cách nhau khoảng 60 đến 80 cm. Đo quãng đường s giữa hai vạch 5 lần, mỗi lần đặt lại thước.
- Đặt xe đứng yên ở A rồi cho xe chạy đến B, đo thời gian t xe đi từ A đến B. Làm 5 lần.
- Ghi số liệu vào bảng dưới đây, tính s̅, t̅ và các sai số. Lấy sai số dụng cụ Δs dc =0,0005 m, Δt dc =0,005 s.
- Tính v̅=(s̅)/(t̅), δv=δs+δt và Δv; ghi kết quả dưới dạng v=v̅±Δv.
| Lần đo | s (m) | Δs (m) | t (s) | Δt (s) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | … | … | … | … |
| 2 | … | … | … | … |
| 3 | … | … | … | … |
| 4 | … | … | … | … |
| 5 | … | … | … | … |
| Trung bình | … | … | … | … |
Báo cáo: bảng số liệu; kết quả s, t, v với sai số; nguyên nhân khiến các lần đo khác nhau; đại lượng nào đóng góp nhiều nhất vào sai số của v, và em sẽ làm gì để giảm sai số đó.
Khám phá
Đo đường kính viên bi
Chọn dụng cụ rồi đo viên bi nhiều lần. Xem cách tính giá trị trung bình và sai số, chọn cách ghi kết quả đúng. Sau đó bật "Bị lệch" ở vạch 0, đo lại và hiện giá trị thật: đo thêm có đưa kết quả về đúng không?
Nhấn "Đo một lần" để kẹp viên bi và đọc số đo.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Phép đo nào sau đây là phép đo gián tiếp?
Bài 2
Kim của một cân chỉ 0,2 kg khi chưa đặt vật. Mọi lần cân đều cho số đo lớn hơn thực tế. Đây là loại sai số nào?
Bài 3
Những việc nào giúp hạn chế sai số của phép đo?
Bài 4
Đồng hồ có ĐCNN 0,01 s đo thời gian rơi của một vật 5 lần, được (theo s): 2,41; 2,43; 2,42; 2,44; 2,40. Tính giá trị trung bình t̅.
Bài 5
Với số liệu trên (2,41; 2,43; 2,42; 2,44; 2,40 s và t̅=2,42 s), tính sai số ngẫu nhiên tuyệt đối trung bình Δ̅t̅.
Bài 6
Tiếp tục số liệu trên: lấy sai số dụng cụ bằng nửa ĐCNN, rồi làm tròn đến hàng của ĐCNN. Sai số tuyệt đối Δt bằng bao nhiêu?
Bài 7
Tiếp tục số liệu trên: với t=2,42±0,02 s, tính sai số tỉ đối δt theo %, làm tròn đến hàng phần trăm.
Bài 8
Thước có ĐCNN 0,1 cm, tính được L̅=25,234 cm và ΔL=0,13 cm. Kết quả đo được ghi đúng là
Bài 9
Số 0,0305 có bao nhiêu chữ số có nghĩa?
Bài 10
Đo được s₁=3,25±0,02 m và s₂=1,40±0,01 m. Với s=s₁ trừ s₂, sai số tuyệt đối Δs bằng bao nhiêu mét?
Bài 11
Đo khối lượng m=50,0±0,5 g và thể tích V=20,0±0,4 cmmũ 3 của một vật. Sai số tỉ đối của khối lượng riêng D=m/V là bao nhiêu %?
Bài 12
Phép đo A cho 100±1 cm, phép đo B cho 10,0±0,2 cm. Phép đo nào chính xác hơn?
Ghi nhớ
- Phép đo trực tiếp đọc trên dụng cụ; phép đo gián tiếp tính qua công thức.
- Sai số hệ thống làm các số đo lệch về một phía, phải hiệu chỉnh; sai số ngẫu nhiên được hạn chế bằng cách đo nhiều lần.
- ΔA=Δ̅A̅+ΔA dc và δA=ΔA/(A̅)·100%; sai số tỉ đối càng nhỏ, phép đo càng chính xác.
- Tổng, hiệu: cộng các sai số tuyệt đối. Tích, thương: cộng các sai số tỉ đối.
- Ghi A=A̅±ΔA: ΔA làm tròn đến hàng của ĐCNN, A̅ viết đến cùng hàng đó.