Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 4. Biến điệu

Giọng nói và tiếng nhạc chỉ có tần số từ vài chục hertz đến vài chục kilôhertz. Sóng điện từ tần số thấp như vậy không thể đi xa, cần anten dài hàng chục kilômét, và các đài phát cùng lúc sẽ chồng lên nhau. Vậy làm thế nào để đài phát thanh gửi được tiếng nói đến chiếc radio cách hàng trăm kilômét?

Em sẽ học được

  • Nêu được vì sao phải biến điệu và vai trò của sóng mang.
  • Mô tả được biến điệu biên độ (AM): đặc tính nào của sóng mang thay đổi, đặc tính nào giữ nguyên.
  • Mô tả được biến điệu tần số (FM) và so sánh được AM với FM.
  • Tính được số kênh trong một dải tần và bước sóng ứng với tần số của một kênh truyền thông.

Sóng mang và biến điệu

Tín hiệu chứa thông tin cần truyền (âm thanh, hình ảnh, video) thường có tần số rất thấp; tín hiệu âm thanh gọi là tín hiệu âm tần. Nếu phát thẳng tín hiệu âm tần thành sóng điện từ thì gặp ba khó khăn:

  • Sóng tần số thấp mang năng lượng nhỏ, bị môi trường hấp thụ mạnh nên không truyền đi xa được.
  • Anten phát hiệu quả cần dài cỡ một phần tư bước sóng. Với f=1 kHz, λ=c/f=300 km, anten phải dài 75 km.
  • Mọi đài đều phát tín hiệu âm tần trong cùng một khoảng tần số, nên sóng của các đài chồng lên nhau, máy thu không tách riêng được từng đài.

Định nghĩa · Sóng mang và biến điệu

Sóng mang là sóng điện từ cao tần dùng để chở tín hiệu cần truyền đi xa. Biến điệu là làm cho một đặc tính của sóng mang (biên độ, tần số hoặc pha) thay đổi theo tín hiệu cần truyền.

Sóng mang là một dao động điều hoà, có ba đặc tính: biên độ, tần số và pha. Ứng với đặc tính được thay đổi, có ba cách biến điệu: biến điệu biên độ (AM, amplitude modulation), biến điệu tần số (FM, frequency modulation) và biến điệu pha (PM, phase modulation). Mỗi đài dùng một sóng mang có tần số riêng, nên máy thu chọn được đài bằng cách dò đúng tần số đó; ở máy thu, bộ tách sóng lấy lại tín hiệu âm tần từ sóng đã biến điệu.

Biến điệu biên độ (AM)

Định nghĩa · Biến điệu biên độ

Trong biến điệu AM, biên độ của sóng mang thay đổi theo tín hiệu âm tần; tần số và pha của sóng mang được giữ nguyên.

Nối các đỉnh của sóng AM ta được đường bao có dạng giống hệt tín hiệu âm tần. Máy thu chỉ cần lấy lại đường bao này là có tín hiệu âm. Nếu biên độ thay đổi quá mạnh (quá biến điệu), đường bao bị méo và âm thanh thu được cũng méo.

Các đài phát thanh AM phát trong dải sóng trung từ 526,5 kHz đến 1606,5 kHz. Mỗi kênh AM chiếm một băng thông khoảng 9 kHz đến 10 kHz, các kênh cách nhau 9 kHz.

Ghi chú · Ưu, nhược điểm của AM

Sóng AM (sóng trung, sóng ngắn) truyền được rất xa và máy thu đơn giản. Nhưng nhiễu (tia lửa điện, sấm sét, động cơ) làm thay đổi biên độ sóng, mà thông tin lại nằm ở biên độ, nên âm thanh AM dễ bị rè; băng thông hẹp cũng làm chất lượng âm thanh kém.

Biến điệu tần số (FM)

Định nghĩa · Biến điệu tần số

Trong biến điệu FM, tần số của sóng mang thay đổi theo tín hiệu âm tần; biên độ của sóng mang được giữ nguyên.

Khi tín hiệu âm tần tăng, tần số sóng FM tăng (các dao động dày lên); khi tín hiệu giảm, tần số giảm (các dao động thưa ra). Mức thay đổi tần số lớn nhất so với tần số sóng mang gọi là độ lệch tần số.

Các đài FM phát trong dải từ 88 MHz đến 108 MHz. Mỗi kênh FM chiếm băng thông khoảng 100 kHz đến 200 kHz, các kênh cách nhau 0,2 MHz. Ví dụ, kênh VOV Giao thông phát ở Hà Nội bằng biến điệu FM, tần số 91 MHz.

So sánh biến điệu AM và FM
Tiêu chíAMFM
Đặc tính thay đổiBiên độ sóng mang (tần số, pha giữ nguyên)Tần số sóng mang (biên độ giữ nguyên)
Dải tần phát thanh526,5 kHz – 1606,5 kHz88 MHz – 108 MHz
Băng thông mỗi kênhKhoảng 9 – 10 kHzKhoảng 100 – 200 kHz
Chất lượng âm thanhKém hơn, dễ bị nhiễuTốt hơn, ít bị nhiễu
Phạm vi phủ sóngRộng, truyền được rất xaHẹp hơn, chủ yếu trong vùng

Tần số và bước sóng dùng trong truyền thông

Sóng điện từ truyền trong không khí với tốc độ c=3·10 mũ 8 m/s, nên bước sóng của một kênh có tần số f là

λ=c/f
Các dải sóng vô tuyến
Loại sóngBước sóngTần sốỨng dụng
Sóng dàiTrên 1000 mDưới 300 kHzThông tin dưới nước, liên lạc tàu biển
Sóng trung100 m – 1000 m0,3 MHz – 3 MHzPhát thanh AM trong vùng
Sóng ngắn10 m – 100 m3 MHz – 30 MHzPhát thanh AM đi rất xa (phản xạ ở tầng điện li)
Sóng cực ngắn0,01 m – 10 m30 MHz – 30000 MHzPhát thanh FM, truyền hình, điện thoại di động, vệ tinh

Tần số là tài nguyên có hạn. Mỗi quốc gia phân chia, cấp phát dải tần cho từng loại dịch vụ (phát thanh, truyền hình, di động, hàng không) và cho từng đài, để các kênh không gây nhiễu cho nhau. Các đài ở gần nhau không được phát trên hai kênh liền kề, nên tại cùng một thời điểm chỉ khoảng một nửa số kênh trong một dải được phép hoạt động.

Dự án

Dự án: Khảo sát các kênh phát thanh nơi em sống

Mục tiêu: lập bảng các kênh phát thanh thu được ở địa phương, nhận biết kênh nào dùng AM, kênh nào dùng FM, tính bước sóng của từng kênh và so sánh chất lượng thu. Dụng cụ: một máy thu thanh có hai băng AM và FM (hoặc điện thoại có ứng dụng radio FM, cắm tai nghe làm anten), giấy, máy tính cầm tay.

  1. Dò hết băng FM từ 88 MHz đến 108 MHz, ghi tần số và tên của mọi kênh thu rõ.
  2. Làm như vậy với băng AM (sóng trung). Nếu không có máy thu AM, tra cứu tần số các kênh AM của Đài Tiếng nói Việt Nam trên trang web của đài.
  3. Với mỗi kênh, tính bước sóng λ=c/f và xếp kênh vào dải sóng tương ứng.
  4. Tính khoảng cách giữa các kênh FM thu được; kiểm tra chúng có phải bội của 0,2 MHz không.
  5. Nghe cùng một chương trình (nếu có) trên AM và FM, ở trong nhà và ngoài trời, gần và xa các thiết bị điện. Ghi nhận xét về độ rè, độ rõ.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bảng các kênh (tên kênh, AM hay FM, tần số, bước sóng, dải sóng), các nhận xét về chất lượng thu, và giải thích bằng đặc điểm của AM và FM vì sao kênh FM ít bị rè hơn còn kênh AM nghe được ở xa hơn.

Khám phá

Bộ tạo tín hiệu AM và FM

Chọn cách biến điệu, tần số tín hiệu âm và tần số sóng mang, rồi kéo thanh trượt. Với AM, quan sát đường bao nét đứt bám theo tín hiệu âm còn tần số không đổi; với FM, quan sát các dao động dày lên ở đỉnh tín hiệu âm và thưa ra ở đáy, biên độ không đổi. Cuối cùng thử nhận biết các sóng bí ẩn.

Tín hiệu âm (tần số thấp)Sóng mang (tần số cao)Sóng đã biến điệu AMt (ms), cửa sổ 2 ms

Tần số sóng mang ở đây được thu nhỏ để nhìn rõ từng dao động; sóng mang thật của đài phát thanh có tần số cỡ trăm kHz (AM) đến trăm MHz (FM).

Cách biến điệu
Tần số tín hiệu âm
Tần số sóng mang
0,5

AM: biên độ sóng thay đổi từ 0,5 đến 1,5 (biên độ sóng mang là 1), theo đúng dạng tín hiệu âm (đường bao nét đứt). Tần số luôn bằng tần số sóng mang 15 kHz.

Thử nhận biết: AM hay FM?

Quan sát biên độ và độ dày của các dao động rồi chọn AM hoặc FM.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dải sóng trung dành cho phát thanh AM từ 526,5 kHz đến 1606,5 kHz, khoảng cách giữa hai kênh là 9 kHz. Dải này có bao nhiêu kênh? Tại cùng một thời điểm có bao nhiêu kênh được phép hoạt động?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Kênh VOV Giao thông phát FM ở tần số 91 MHz. Tính bước sóng của sóng mang và cho biết nó thuộc dải sóng nào. Lấy c=3·10 mũ 8 m/s.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: So sánh độ dài anten một phần tư bước sóng cần để phát trực tiếp tín hiệu âm tần f₁=1 kHz và để phát sóng mang FM f₂=100 MHz.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Trong biến điệu AM, đặc tính nào của sóng mang thay đổi theo tín hiệu âm tần?

Bài 2

Ghép mỗi cách biến điệu với đặc tính của sóng mang thay đổi theo tín hiệu.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Nếu khoảng cách giữa các kênh là 0,2 MHz thì dải FM từ 88 MHz đến 108 MHz có bao nhiêu kênh?

Bài 4

Với 100 kênh FM ở câu trên, nếu hai kênh liền kề không được hoạt động cùng lúc thì tại cùng một thời điểm có nhiều nhất bao nhiêu kênh FM được phép hoạt động?

Bài 5

Một đài phát AM ở tần số 702 kHz. Tính bước sóng của sóng mang, lấy c=3·10 mũ 8 m/s (làm tròn đến mét).

Đơn vị:m

Bài 6

Một kênh vô tuyến có bước sóng 30 m. Tần số sóng mang của kênh là bao nhiêu MHz? Lấy c=3·10 mũ 8 m/s.

Đơn vị:MHz

Bài 7

Những phát biểu nào đúng khi so sánh biến điệu FM với biến điệu AM?

Bài 8

Vì sao các đài không phát trực tiếp tín hiệu âm tần thành sóng điện từ mà phải biến điệu?

Ghi nhớ

  • Sóng mang là sóng điện từ cao tần chở tín hiệu đi xa; biến điệu là làm một đặc tính của sóng mang thay đổi theo tín hiệu cần truyền.
  • AM: biên độ sóng mang thay đổi theo tín hiệu, tần số và pha giữ nguyên; dải 526,5 – 1606,5 kHz, kênh cách nhau 9 kHz.
  • FM: tần số sóng mang thay đổi theo tín hiệu, biên độ giữ nguyên; dải 88 – 108 MHz, kênh cách nhau 0,2 MHz; chất lượng tốt, ít nhiễu hơn AM.
  • Bước sóng của một kênh: λ=c/f, với c=3·10 mũ 8 m/s.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ