Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 4. Biến điệu
Giọng nói và tiếng nhạc chỉ có tần số từ vài chục hertz đến vài chục kilôhertz. Sóng điện từ tần số thấp như vậy không thể đi xa, cần anten dài hàng chục kilômét, và các đài phát cùng lúc sẽ chồng lên nhau. Vậy làm thế nào để đài phát thanh gửi được tiếng nói đến chiếc radio cách hàng trăm kilômét?
Em sẽ học được
- Nêu được vì sao phải biến điệu và vai trò của sóng mang.
- Mô tả được biến điệu biên độ (AM): đặc tính nào của sóng mang thay đổi, đặc tính nào giữ nguyên.
- Mô tả được biến điệu tần số (FM) và so sánh được AM với FM.
- Tính được số kênh trong một dải tần và bước sóng ứng với tần số của một kênh truyền thông.
Sóng mang và biến điệu
Tín hiệu chứa thông tin cần truyền (âm thanh, hình ảnh, video) thường có tần số rất thấp; tín hiệu âm thanh gọi là tín hiệu âm tần. Nếu phát thẳng tín hiệu âm tần thành sóng điện từ thì gặp ba khó khăn:
- Sóng tần số thấp mang năng lượng nhỏ, bị môi trường hấp thụ mạnh nên không truyền đi xa được.
- Anten phát hiệu quả cần dài cỡ một phần tư bước sóng. Với f=1 kHz, λ=c/f=300 km, anten phải dài 75 km.
- Mọi đài đều phát tín hiệu âm tần trong cùng một khoảng tần số, nên sóng của các đài chồng lên nhau, máy thu không tách riêng được từng đài.
Định nghĩa · Sóng mang và biến điệu
Sóng mang là một dao động điều hoà, có ba đặc tính: biên độ, tần số và pha. Ứng với đặc tính được thay đổi, có ba cách biến điệu: biến điệu biên độ (AM, amplitude modulation), biến điệu tần số (FM, frequency modulation) và biến điệu pha (PM, phase modulation). Mỗi đài dùng một sóng mang có tần số riêng, nên máy thu chọn được đài bằng cách dò đúng tần số đó; ở máy thu, bộ tách sóng lấy lại tín hiệu âm tần từ sóng đã biến điệu.
Biến điệu biên độ (AM)
Định nghĩa · Biến điệu biên độ
Nối các đỉnh của sóng AM ta được đường bao có dạng giống hệt tín hiệu âm tần. Máy thu chỉ cần lấy lại đường bao này là có tín hiệu âm. Nếu biên độ thay đổi quá mạnh (quá biến điệu), đường bao bị méo và âm thanh thu được cũng méo.
Các đài phát thanh AM phát trong dải sóng trung từ 526,5 kHz đến 1606,5 kHz. Mỗi kênh AM chiếm một băng thông khoảng 9 kHz đến 10 kHz, các kênh cách nhau 9 kHz.
Ghi chú · Ưu, nhược điểm của AM
Biến điệu tần số (FM)
Định nghĩa · Biến điệu tần số
Khi tín hiệu âm tần tăng, tần số sóng FM tăng (các dao động dày lên); khi tín hiệu giảm, tần số giảm (các dao động thưa ra). Mức thay đổi tần số lớn nhất so với tần số sóng mang gọi là độ lệch tần số.
Các đài FM phát trong dải từ 88 MHz đến 108 MHz. Mỗi kênh FM chiếm băng thông khoảng 100 kHz đến 200 kHz, các kênh cách nhau 0,2 MHz. Ví dụ, kênh VOV Giao thông phát ở Hà Nội bằng biến điệu FM, tần số 91 MHz.
| Tiêu chí | AM | FM |
|---|---|---|
| Đặc tính thay đổi | Biên độ sóng mang (tần số, pha giữ nguyên) | Tần số sóng mang (biên độ giữ nguyên) |
| Dải tần phát thanh | 526,5 kHz – 1606,5 kHz | 88 MHz – 108 MHz |
| Băng thông mỗi kênh | Khoảng 9 – 10 kHz | Khoảng 100 – 200 kHz |
| Chất lượng âm thanh | Kém hơn, dễ bị nhiễu | Tốt hơn, ít bị nhiễu |
| Phạm vi phủ sóng | Rộng, truyền được rất xa | Hẹp hơn, chủ yếu trong vùng |
Tần số và bước sóng dùng trong truyền thông
Sóng điện từ truyền trong không khí với tốc độ c=3·10 mũ 8 m/s, nên bước sóng của một kênh có tần số f là
| Loại sóng | Bước sóng | Tần số | Ứng dụng |
|---|---|---|---|
| Sóng dài | Trên 1000 m | Dưới 300 kHz | Thông tin dưới nước, liên lạc tàu biển |
| Sóng trung | 100 m – 1000 m | 0,3 MHz – 3 MHz | Phát thanh AM trong vùng |
| Sóng ngắn | 10 m – 100 m | 3 MHz – 30 MHz | Phát thanh AM đi rất xa (phản xạ ở tầng điện li) |
| Sóng cực ngắn | 0,01 m – 10 m | 30 MHz – 30000 MHz | Phát thanh FM, truyền hình, điện thoại di động, vệ tinh |
Tần số là tài nguyên có hạn. Mỗi quốc gia phân chia, cấp phát dải tần cho từng loại dịch vụ (phát thanh, truyền hình, di động, hàng không) và cho từng đài, để các kênh không gây nhiễu cho nhau. Các đài ở gần nhau không được phát trên hai kênh liền kề, nên tại cùng một thời điểm chỉ khoảng một nửa số kênh trong một dải được phép hoạt động.
Dự án
Dự án: Khảo sát các kênh phát thanh nơi em sống
Mục tiêu: lập bảng các kênh phát thanh thu được ở địa phương, nhận biết kênh nào dùng AM, kênh nào dùng FM, tính bước sóng của từng kênh và so sánh chất lượng thu. Dụng cụ: một máy thu thanh có hai băng AM và FM (hoặc điện thoại có ứng dụng radio FM, cắm tai nghe làm anten), giấy, máy tính cầm tay.
- Dò hết băng FM từ 88 MHz đến 108 MHz, ghi tần số và tên của mọi kênh thu rõ.
- Làm như vậy với băng AM (sóng trung). Nếu không có máy thu AM, tra cứu tần số các kênh AM của Đài Tiếng nói Việt Nam trên trang web của đài.
- Với mỗi kênh, tính bước sóng λ=c/f và xếp kênh vào dải sóng tương ứng.
- Tính khoảng cách giữa các kênh FM thu được; kiểm tra chúng có phải bội của 0,2 MHz không.
- Nghe cùng một chương trình (nếu có) trên AM và FM, ở trong nhà và ngoài trời, gần và xa các thiết bị điện. Ghi nhận xét về độ rè, độ rõ.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Bộ tạo tín hiệu AM và FM
Chọn cách biến điệu, tần số tín hiệu âm và tần số sóng mang, rồi kéo thanh trượt. Với AM, quan sát đường bao nét đứt bám theo tín hiệu âm còn tần số không đổi; với FM, quan sát các dao động dày lên ở đỉnh tín hiệu âm và thưa ra ở đáy, biên độ không đổi. Cuối cùng thử nhận biết các sóng bí ẩn.
Tần số sóng mang ở đây được thu nhỏ để nhìn rõ từng dao động; sóng mang thật của đài phát thanh có tần số cỡ trăm kHz (AM) đến trăm MHz (FM).
AM: biên độ sóng thay đổi từ 0,5 đến 1,5 (biên độ sóng mang là 1), theo đúng dạng tín hiệu âm (đường bao nét đứt). Tần số luôn bằng tần số sóng mang 15 kHz.
Thử nhận biết: AM hay FM?
Quan sát biên độ và độ dày của các dao động rồi chọn AM hoặc FM.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Trong biến điệu AM, đặc tính nào của sóng mang thay đổi theo tín hiệu âm tần?
Bài 2
Ghép mỗi cách biến điệu với đặc tính của sóng mang thay đổi theo tín hiệu.
Bài 3
Nếu khoảng cách giữa các kênh là 0,2 MHz thì dải FM từ 88 MHz đến 108 MHz có bao nhiêu kênh?
Bài 4
Với 100 kênh FM ở câu trên, nếu hai kênh liền kề không được hoạt động cùng lúc thì tại cùng một thời điểm có nhiều nhất bao nhiêu kênh FM được phép hoạt động?
Bài 5
Một đài phát AM ở tần số 702 kHz. Tính bước sóng của sóng mang, lấy c=3·10 mũ 8 m/s (làm tròn đến mét).
Bài 6
Một kênh vô tuyến có bước sóng 30 m. Tần số sóng mang của kênh là bao nhiêu MHz? Lấy c=3·10 mũ 8 m/s.
Bài 7
Những phát biểu nào đúng khi so sánh biến điệu FM với biến điệu AM?
Bài 8
Vì sao các đài không phát trực tiếp tín hiệu âm tần thành sóng điện từ mà phải biến điệu?
Ghi nhớ
- Sóng mang là sóng điện từ cao tần chở tín hiệu đi xa; biến điệu là làm một đặc tính của sóng mang thay đổi theo tín hiệu cần truyền.
- AM: biên độ sóng mang thay đổi theo tín hiệu, tần số và pha giữ nguyên; dải 526,5 – 1606,5 kHz, kênh cách nhau 9 kHz.
- FM: tần số sóng mang thay đổi theo tín hiệu, biên độ giữ nguyên; dải 88 – 108 MHz, kênh cách nhau 0,2 MHz; chất lượng tốt, ít nhiễu hơn AM.
- Bước sóng của một kênh: λ=c/f, với c=3·10 mũ 8 m/s.