Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 3. Thế hấp dẫn và thế năng hấp dẫn

Việt Nam đã có những vệ tinh viễn thông bay ở độ cao khoảng 36000 km, lúc nào cũng "treo" trên cùng một chỗ của bầu trời. Phải phóng vệ tinh với tốc độ bao nhiêu để nó không rơi trở lại? Và cần bao nhiêu năng lượng để một con tàu rời hẳn Trái Đất?

Em sẽ học được

  • Nêu được công của trọng lực không phụ thuộc hình dạng đường đi.
  • Viết được biểu thức thế năng hấp dẫn W t = trừ GMm/r với gốc thế năng ở xa vô cùng.
  • Nêu được định nghĩa thế hấp dẫn Φ= trừ GM/r và đơn vị J/kg.
  • Vận dụng được để tính tốc độ vũ trụ cấp I, cấp II và độ cao quỹ đạo vệ tinh địa tĩnh.

Công của trọng lực

Trong trường trọng lực đều gần mặt đất, một vật khối lượng m đi từ độ cao h₁ xuống độ cao h₂ theo bất kì đường nào: thẳng, cong hay gấp khúc. Chia đường đi thành nhiều đoạn nhỏ; trên mỗi đoạn trọng lực chỉ sinh công theo độ dời thẳng đứng. Cộng lại:

A=mg(h₁ trừ h₂)

Định lí · Trọng lực là lực thế

Công của trọng lực không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu và điểm cuối. Vì vậy ta định nghĩa được thế năng: công của trọng lực bằng độ giảm thế năng, A=W t1 trừ W t2.

Thế năng hấp dẫn

Trường trọng lực đều chỉ là trường hợp riêng, đúng gần mặt đất. Xét chung trường hấp dẫn của một quả cầu đồng chất khối lượng M. Lực hấp dẫn F=GMm/r mũ 2 thay đổi theo r, nhưng công của nó vẫn không phụ thuộc đường đi. Khi vật đi từ khoảng cách r₁ đến r₂ so với tâm:

A₁₂=GMm(1/r₂ trừ 1/r₁)

Chọn gốc thế năng ở xa vô cùng, nơi lực hấp dẫn bằng không. Thế năng hấp dẫn của vật ở khoảng cách r bằng công của lực hấp dẫn khi vật đi từ đó ra xa vô cùng:

Định nghĩa · Thế năng hấp dẫn

W t = trừ GMm/r. Thế năng hấp dẫn luôn âm, và tăng dần (tiến tới 0) khi vật ra xa.

Gần mặt đất, đưa vật từ r=R lên r=R+h với h ll R, độ tăng thế năng là GMm(1/R trừ 1/(R+h))=GMmh/(R(R+h))≈GM/R mũ 2 mh=mgh. Đó chính là biểu thức thế năng trọng trường quen thuộc.

Thế hấp dẫn

Định nghĩa · Thế hấp dẫn

Thế hấp dẫn tại một điểm là đại lượng đặc trưng cho trường hấp dẫn về phương diện năng lượng, đo bằng thế năng hấp dẫn của một đơn vị khối lượng đặt tại điểm đó: Φ=(W t)/m.
Φ= trừ GM/r
  • Đơn vị của thế hấp dẫn là J/kg; vì 1 J=1 kg·m mũ 2 /s mũ 2 nên 1 J/kg=1 m mũ 2 /s mũ 2.
  • Thế hấp dẫn chỉ phụ thuộc vật gây ra trường (M) và vị trí (r), không phụ thuộc vật đặt vào.
  • Thế hấp dẫn là đại lượng vô hướng: thế hấp dẫn của nhiều vật tại một điểm bằng tổng đại số các thế hấp dẫn của từng vật.
  • Ở mặt đất, Φ= trừ GM/R≈ âm 6,26·10 mũ 7 J/kg.

Chuyển động của vệ tinh. Tốc độ vũ trụ

Vệ tinh khối lượng m bay theo quỹ đạo tròn bán kính r quanh Trái Đất. Lực hấp dẫn đóng vai trò lực hướng tâm: GMm/r mũ 2 =mv mũ 2 /r, nên tốc độ của vệ tinh là

v= căn bậc hai của (GM/r)
  • Tốc độ vũ trụ cấp I: tốc độ để vật bay tròn sát mặt đất (r=R), v I = căn bậc hai của (GM/R)= căn bậc hai của g₀R≈7,9 km/s.
  • Tốc độ vũ trụ cấp II: tốc độ nhỏ nhất để vật thoát khỏi trường hấp dẫn của Trái Đất. Vật ra tới xa vô cùng khi cơ năng không âm: mv mũ 2 /2 trừ GMm/R lớn hơn hoặc bằng 0, nên v II = căn bậc hai của (2GM/R)= căn bậc hai của 2 v I ≈11,2 km/s.
  • Tốc độ vũ trụ cấp III, khoảng 16,7 km/s (phóng theo chiều chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời): vật thoát khỏi cả hệ Mặt Trời.
Bỏ qua sức cản không khí và sự tự quay của Trái Đất.
Tốc độ phóng ngang ở mặt đấtChuyển động của vật
v<v IRơi trở lại Trái Đất
v=v IQuỹ đạo tròn sát mặt đất
v I <v<v IIQuỹ đạo elip quanh Trái Đất
v lớn hơn hoặc bằng v IIThoát khỏi trường hấp dẫn của Trái Đất

Ghi chú · Vệ tinh địa tĩnh

Vệ tinh địa tĩnh bay trên quỹ đạo tròn trong mặt phẳng xích đạo, cùng chiều tự quay của Trái Đất, với chu kì bằng chu kì tự quay của Trái Đất (khoảng 24 giờ). Nhìn từ mặt đất nó như đứng yên, nên ăng-ten thu không cần xoay theo. Quỹ đạo này ở độ cao khoảng 36000 km; các vệ tinh viễn thông Vinasat-1 (phóng năm 2008) và Vinasat-2 (năm 2012) của Việt Nam bay trên quỹ đạo địa tĩnh.

Dự án

Dự án: Quỹ đạo địa tĩnh và các vệ tinh của Việt Nam

Mục tiêu: tính các đặc điểm của quỹ đạo địa tĩnh và tìm hiểu vai trò của nó cùng các dự án vệ tinh của Việt Nam. Dụng cụ: máy tính cầm tay hoặc bảng tính, tài liệu từ nguồn tin cậy (trang của cơ quan quản lí vệ tinh, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam), quả địa cầu và sợi dây để làm mô hình.

  1. Từ GMm/r mũ 2 =m(2π/T) mũ 2 r với T=24 giờ, tính bán kính quỹ đạo r, độ cao h và tốc độ v của vệ tinh địa tĩnh.
  2. Tính thế hấp dẫn ở mặt đất và ở quỹ đạo địa tĩnh, rồi tính công tối thiểu để đưa một vệ tinh 2600 kg từ mặt đất lên độ cao đó (chưa kể động năng).
  3. Dùng quả địa cầu và một vòng dây có bán kính đúng tỉ lệ để minh hoạ quỹ đạo địa tĩnh; giải thích vì sao vệ tinh địa tĩnh chỉ có thể ở trên xích đạo.
  4. Tìm hiểu các vệ tinh của Việt Nam: tên, năm phóng, độ cao quỹ đạo, nhiệm vụ (viễn thông, quan sát Trái Đất), và vì sao vệ tinh quan sát lại bay thấp hơn nhiều.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bảng kết quả tính toán (có các bước), ảnh mô hình, và một bài trình bày ngắn về các vệ tinh của Việt Nam. Nêu một ưu điểm và một hạn chế của quỹ đạo địa tĩnh (ví dụ: vùng phủ sóng rộng, nhưng tín hiệu đi xa nên bị trễ).

Khám phá

Phóng tên lửa từ mặt đất

Chọn tốc độ và góc phóng rồi bấm "Phóng". Quan sát lúc nào vật rơi lại, lúc nào bay quanh Trái Đất, lúc nào thoát ra xa. Dùng hai nút tốc độ vũ trụ cấp I và cấp II, rồi thử tăng góc phóng, và theo dõi dấu của cơ năng.

Bỏ qua không khí và sự tự quay của Trái Đất
7 km/s
30 °

Với v=7 km/s, vật lên cao nhất khoảng 1670 km rồi rơi lại, cách điểm phóng khoảng 8790 km theo mặt đất. Phóng xiên từ mặt đất thì quỹ đạo elip luôn cắt mặt đất; muốn bay quanh, vật phải được phóng ngang.

Cơ năng của mỗi kilôgam lúc phóng: v mũ 2 /2+Φ= âm 38,1 MJ/kg, với thế hấp dẫn ở mặt đất Φ= trừ GM/R≈ âm 62,6 MJ/kg. Cơ năng âm: vật bị trường hấp dẫn giữ lại.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tính thế hấp dẫn tại một điểm ở bề mặt Trái Đất (M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km) và ở bề mặt Mặt Trăng (M=7,2·10 mũ 22 kg, R=1738 km).
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Xác định tốc độ vũ trụ cấp I của Mặt Trăng (M=7,2·10 mũ 22 kg, R=1738 km) và của Hoả tinh (M=6,4·10 mũ 23 kg, R=3396 km).
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một vệ tinh địa tĩnh có chu kì T=24 giờ. Lấy M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km. Tính bán kính quỹ đạo, độ cao so với mặt đất và tốc độ của vệ tinh.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Với gốc thế năng ở xa vô cùng, thế năng hấp dẫn của một vệ tinh quanh Trái Đất có đặc điểm nào?

Bài 2

Đơn vị của thế hấp dẫn trong hệ SI là gì? (Viết kí hiệu.)

Bài 3

Tốc độ vũ trụ cấp I của Mặt Trăng khoảng 1,66 km/s. Tốc độ vũ trụ cấp II của Mặt Trăng bằng bao nhiêu km/s? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)

Đơn vị:km/s

Bài 4

Tính công tối thiểu để đưa một vệ tinh 1000 kg từ mặt đất lên độ cao 400 km (chỉ tính phần tăng thế năng hấp dẫn). Lấy GM=4,008·10 mũ 14 N·m mũ 2 /kg, R=6400 km. Ghi theo đơn vị 10 mũ 9 J, làm tròn đến hai chữ số thập phân.

Bài 5

Bỏ qua sức cản không khí, một vật được phóng ngang sát mặt đất với tốc độ 9 km/s. Nó sẽ chuyển động thế nào?

Bài 6

Thế hấp dẫn do Trái Đất gây ra tại trung điểm đường nối tâm Trái Đất và tâm Mặt Trăng lớn gấp bao nhiêu lần (về độ lớn) thế hấp dẫn do Mặt Trăng gây ra tại đó? Biết M TĐ =6,0·10 mũ 24 kg, M MT =7,2·10 mũ 22 kg. (Làm tròn đến một chữ số thập phân.)

Bài 7

Trạm vũ trụ quốc tế bay quỹ đạo gần tròn ở độ cao 400 km. Lấy GM=4,008·10 mũ 14 N·m mũ 2 /kg, R=6400 km. Tính tốc độ của trạm (km/s, làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:km/s

Bài 8

Những phát biểu nào đúng về vệ tinh địa tĩnh?

Bài 9

Sắp xếp các tốc độ sau theo thứ tự tăng dần.

  1. Vị trí 1: Tốc độ vũ trụ cấp III
  2. Vị trí 2: Tốc độ vũ trụ cấp II của Trái Đất
  3. Vị trí 3: Tốc độ vũ trụ cấp I của Trái Đất
  4. Vị trí 4: Tốc độ của vệ tinh địa tĩnh

Ghi nhớ

  • Công của trọng lực và của lực hấp dẫn không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc điểm đầu và điểm cuối.
  • Thế năng hấp dẫn W t = trừ GMm/r (gốc ở xa vô cùng), luôn âm; gần mặt đất, độ tăng thế năng khi lên cao h là mgh.
  • Thế hấp dẫn Φ=(W t)/m= trừ GM/r, đơn vị J/kg =m mũ 2 /s mũ 2, đặc trưng cho trường hấp dẫn về năng lượng.
  • Tốc độ vũ trụ: cấp I v I = căn bậc hai của (GM/R)≈7,9 km/s, cấp II v II = căn bậc hai của (2GM/R)≈11,2 km/s, cấp III khoảng 16,7 km/s.
  • Vệ tinh địa tĩnh bay trong mặt phẳng xích đạo với chu kì khoảng 24 giờ, ở độ cao khoảng 36000 km.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ