Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 3. Thế hấp dẫn và thế năng hấp dẫn
Việt Nam đã có những vệ tinh viễn thông bay ở độ cao khoảng 36000 km, lúc nào cũng "treo" trên cùng một chỗ của bầu trời. Phải phóng vệ tinh với tốc độ bao nhiêu để nó không rơi trở lại? Và cần bao nhiêu năng lượng để một con tàu rời hẳn Trái Đất?
Em sẽ học được
- Nêu được công của trọng lực không phụ thuộc hình dạng đường đi.
- Viết được biểu thức thế năng hấp dẫn W t = trừ GMm/r với gốc thế năng ở xa vô cùng.
- Nêu được định nghĩa thế hấp dẫn Φ= trừ GM/r và đơn vị J/kg.
- Vận dụng được để tính tốc độ vũ trụ cấp I, cấp II và độ cao quỹ đạo vệ tinh địa tĩnh.
Công của trọng lực
Trong trường trọng lực đều gần mặt đất, một vật khối lượng m đi từ độ cao h₁ xuống độ cao h₂ theo bất kì đường nào: thẳng, cong hay gấp khúc. Chia đường đi thành nhiều đoạn nhỏ; trên mỗi đoạn trọng lực chỉ sinh công theo độ dời thẳng đứng. Cộng lại:
Định lí · Trọng lực là lực thế
Thế năng hấp dẫn
Trường trọng lực đều chỉ là trường hợp riêng, đúng gần mặt đất. Xét chung trường hấp dẫn của một quả cầu đồng chất khối lượng M. Lực hấp dẫn F=GMm/r mũ 2 thay đổi theo r, nhưng công của nó vẫn không phụ thuộc đường đi. Khi vật đi từ khoảng cách r₁ đến r₂ so với tâm:
Chọn gốc thế năng ở xa vô cùng, nơi lực hấp dẫn bằng không. Thế năng hấp dẫn của vật ở khoảng cách r bằng công của lực hấp dẫn khi vật đi từ đó ra xa vô cùng:
Định nghĩa · Thế năng hấp dẫn
Gần mặt đất, đưa vật từ r=R lên r=R+h với h ll R, độ tăng thế năng là GMm(1/R trừ 1/(R+h))=GMmh/(R(R+h))≈GM/R mũ 2 mh=mgh. Đó chính là biểu thức thế năng trọng trường quen thuộc.
Thế hấp dẫn
Định nghĩa · Thế hấp dẫn
- Đơn vị của thế hấp dẫn là J/kg; vì 1 J=1 kg·m mũ 2 /s mũ 2 nên 1 J/kg=1 m mũ 2 /s mũ 2.
- Thế hấp dẫn chỉ phụ thuộc vật gây ra trường (M) và vị trí (r), không phụ thuộc vật đặt vào.
- Thế hấp dẫn là đại lượng vô hướng: thế hấp dẫn của nhiều vật tại một điểm bằng tổng đại số các thế hấp dẫn của từng vật.
- Ở mặt đất, Φ= trừ GM/R≈ âm 6,26·10 mũ 7 J/kg.
Chuyển động của vệ tinh. Tốc độ vũ trụ
Vệ tinh khối lượng m bay theo quỹ đạo tròn bán kính r quanh Trái Đất. Lực hấp dẫn đóng vai trò lực hướng tâm: GMm/r mũ 2 =mv mũ 2 /r, nên tốc độ của vệ tinh là
- Tốc độ vũ trụ cấp I: tốc độ để vật bay tròn sát mặt đất (r=R), v I = căn bậc hai của (GM/R)= căn bậc hai của g₀R≈7,9 km/s.
- Tốc độ vũ trụ cấp II: tốc độ nhỏ nhất để vật thoát khỏi trường hấp dẫn của Trái Đất. Vật ra tới xa vô cùng khi cơ năng không âm: mv mũ 2 /2 trừ GMm/R lớn hơn hoặc bằng 0, nên v II = căn bậc hai của (2GM/R)= căn bậc hai của 2 v I ≈11,2 km/s.
- Tốc độ vũ trụ cấp III, khoảng 16,7 km/s (phóng theo chiều chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời): vật thoát khỏi cả hệ Mặt Trời.
| Tốc độ phóng ngang ở mặt đất | Chuyển động của vật |
|---|---|
| v<v I | Rơi trở lại Trái Đất |
| v=v I | Quỹ đạo tròn sát mặt đất |
| v I <v<v II | Quỹ đạo elip quanh Trái Đất |
| v lớn hơn hoặc bằng v II | Thoát khỏi trường hấp dẫn của Trái Đất |
Ghi chú · Vệ tinh địa tĩnh
Dự án
Dự án: Quỹ đạo địa tĩnh và các vệ tinh của Việt Nam
Mục tiêu: tính các đặc điểm của quỹ đạo địa tĩnh và tìm hiểu vai trò của nó cùng các dự án vệ tinh của Việt Nam. Dụng cụ: máy tính cầm tay hoặc bảng tính, tài liệu từ nguồn tin cậy (trang của cơ quan quản lí vệ tinh, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam), quả địa cầu và sợi dây để làm mô hình.
- Từ GMm/r mũ 2 =m(2π/T) mũ 2 r với T=24 giờ, tính bán kính quỹ đạo r, độ cao h và tốc độ v của vệ tinh địa tĩnh.
- Tính thế hấp dẫn ở mặt đất và ở quỹ đạo địa tĩnh, rồi tính công tối thiểu để đưa một vệ tinh 2600 kg từ mặt đất lên độ cao đó (chưa kể động năng).
- Dùng quả địa cầu và một vòng dây có bán kính đúng tỉ lệ để minh hoạ quỹ đạo địa tĩnh; giải thích vì sao vệ tinh địa tĩnh chỉ có thể ở trên xích đạo.
- Tìm hiểu các vệ tinh của Việt Nam: tên, năm phóng, độ cao quỹ đạo, nhiệm vụ (viễn thông, quan sát Trái Đất), và vì sao vệ tinh quan sát lại bay thấp hơn nhiều.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Phóng tên lửa từ mặt đất
Chọn tốc độ và góc phóng rồi bấm "Phóng". Quan sát lúc nào vật rơi lại, lúc nào bay quanh Trái Đất, lúc nào thoát ra xa. Dùng hai nút tốc độ vũ trụ cấp I và cấp II, rồi thử tăng góc phóng, và theo dõi dấu của cơ năng.
Với v=7 km/s, vật lên cao nhất khoảng 1670 km rồi rơi lại, cách điểm phóng khoảng 8790 km theo mặt đất. Phóng xiên từ mặt đất thì quỹ đạo elip luôn cắt mặt đất; muốn bay quanh, vật phải được phóng ngang.
Cơ năng của mỗi kilôgam lúc phóng: v mũ 2 /2+Φ= âm 38,1 MJ/kg, với thế hấp dẫn ở mặt đất Φ= trừ GM/R≈ âm 62,6 MJ/kg. Cơ năng âm: vật bị trường hấp dẫn giữ lại.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Với gốc thế năng ở xa vô cùng, thế năng hấp dẫn của một vệ tinh quanh Trái Đất có đặc điểm nào?
Bài 2
Đơn vị của thế hấp dẫn trong hệ SI là gì? (Viết kí hiệu.)
Bài 3
Tốc độ vũ trụ cấp I của Mặt Trăng khoảng 1,66 km/s. Tốc độ vũ trụ cấp II của Mặt Trăng bằng bao nhiêu km/s? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)
Bài 4
Tính công tối thiểu để đưa một vệ tinh 1000 kg từ mặt đất lên độ cao 400 km (chỉ tính phần tăng thế năng hấp dẫn). Lấy GM=4,008·10 mũ 14 N·m mũ 2 /kg, R=6400 km. Ghi theo đơn vị 10 mũ 9 J, làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Bài 5
Bỏ qua sức cản không khí, một vật được phóng ngang sát mặt đất với tốc độ 9 km/s. Nó sẽ chuyển động thế nào?
Bài 6
Thế hấp dẫn do Trái Đất gây ra tại trung điểm đường nối tâm Trái Đất và tâm Mặt Trăng lớn gấp bao nhiêu lần (về độ lớn) thế hấp dẫn do Mặt Trăng gây ra tại đó? Biết M TĐ =6,0·10 mũ 24 kg, M MT =7,2·10 mũ 22 kg. (Làm tròn đến một chữ số thập phân.)
Bài 7
Trạm vũ trụ quốc tế bay quỹ đạo gần tròn ở độ cao 400 km. Lấy GM=4,008·10 mũ 14 N·m mũ 2 /kg, R=6400 km. Tính tốc độ của trạm (km/s, làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 8
Những phát biểu nào đúng về vệ tinh địa tĩnh?
Bài 9
Sắp xếp các tốc độ sau theo thứ tự tăng dần.
Ghi nhớ
- Công của trọng lực và của lực hấp dẫn không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc điểm đầu và điểm cuối.
- Thế năng hấp dẫn W t = trừ GMm/r (gốc ở xa vô cùng), luôn âm; gần mặt đất, độ tăng thế năng khi lên cao h là mgh.
- Thế hấp dẫn Φ=(W t)/m= trừ GM/r, đơn vị J/kg =m mũ 2 /s mũ 2, đặc trưng cho trường hấp dẫn về năng lượng.
- Tốc độ vũ trụ: cấp I v I = căn bậc hai của (GM/R)≈7,9 km/s, cấp II v II = căn bậc hai của (2GM/R)≈11,2 km/s, cấp III khoảng 16,7 km/s.
- Vệ tinh địa tĩnh bay trong mặt phẳng xích đạo với chu kì khoảng 24 giờ, ở độ cao khoảng 36000 km.