Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 6. Suy giảm tín hiệu
Một tín hiệu đi qua sợi cáp quang dài hàng trăm kilômét dưới đáy biển, hay sóng Wi-Fi đi xuyên qua vài bức tường, đều yếu dần trên đường đi. Tín hiệu yếu đi bao nhiêu thì máy thu không còn nhận được nữa, và làm sao để đưa tín hiệu đi thật xa?
Em sẽ học được
- Nêu được các loại môi trường truyền dẫn và ảnh hưởng của chúng đến sự suy giảm tín hiệu.
- Nêu được nguyên nhân gây suy giảm tín hiệu trong cáp đồng trục, cáp quang và môi trường không dây.
- Biểu diễn được mức suy giảm (hoặc khuếch đại) bằng decibel và dùng được hệ số suy giảm theo dB/km.
- Nêu được vai trò của bộ khuếch đại, trạm lặp và một số cách chống nhiễu.
Môi trường truyền dẫn
Môi trường truyền dẫn là đường đi của tín hiệu từ nơi phát đến nơi thu. Có hai loại:
- Truyền dẫn có dây (hữu tuyến): dây xoắn đôi, cáp đồng trục (tín hiệu điện), cáp quang (tín hiệu ánh sáng).
- Truyền dẫn không dây (vô tuyến): sóng điện từ lan truyền trong không khí và chân không, như sóng phát thanh, truyền hình, điện thoại di động, Wi-Fi, vệ tinh.
Môi trường truyền dẫn ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng tín hiệu: dây dẫn kém làm tín hiệu yếu đi nhanh, còn đường truyền thường bị nhiễu (tín hiệu không mong muốn từ bên ngoài) xâm nhập.
Sự suy giảm tín hiệu
Định nghĩa · Suy giảm tín hiệu
| Môi trường | Nguyên nhân |
|---|---|
| Cáp đồng trục | Chiều dài cáp; mất mát ở các mối nối; nhiệt độ thay đổi; tổn hao do điện trở của dây (toả nhiệt), do lớp điện môi và do bức xạ ra ngoài. |
| Cáp quang | Vật liệu sợi quang hấp thụ ánh sáng; sợi bị uốn cong khi sản xuất, lắp đặt; ánh sáng bị tán xạ trong sợi. |
| Không dây | Khoảng cách truyền; hiệu ứng đa đường truyền và vật cản; sự chuyển động của máy phát, máy thu; sự khúc xạ, nhiễu xạ, tán xạ của sóng. |
Đơn vị đo suy giảm: decibel
Gọi P₁ là công suất tín hiệu ở đầu vào và P₂ là công suất ở đầu ra của một đoạn đường truyền. Tỉ số P₂/P₁ có thể rất nhỏ (cỡ một phần triệu), nên người ta biểu diễn nó theo thang lôgarit, đơn vị decibel (dB):
- A<0: tín hiệu bị suy giảm (P₂<P₁); độ suy giảm là |A| dB.
- A>0: tín hiệu được khuếch đại (P₂>P₁); A là độ lợi (hệ số khuếch đại) tính theo dB.
- Ngược lại, từ mức A (dB) tính được P₂/P₁=10 mũ (A/10).
| P₂/P₁ | 100 | 10 | 2 | 1 | 1/2 | 1/10 | 1/1000 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| A (dB) | 20 | 10 | ≈3 | 0 | ≈ âm 3 | âm 10 | âm 30 |
Định lí · Hệ số suy giảm
Ưu điểm của decibel: khi tín hiệu đi qua nhiều đoạn nối tiếp (cáp, bộ khuếch đại, mối nối), mức tổng cộng bằng tổng các mức tính theo dB của từng đoạn, thay vì phải nhân các tỉ số công suất.
Khuếch đại và chống nhiễu
Để đưa tín hiệu đi xa, người ta đặt các bộ khuếch đại (trạm khuếch đại) dọc theo đường truyền để bù lại phần suy giảm. Nhưng bộ khuếch đại khuếch đại mọi thứ ở đầu vào của nó, cả tín hiệu lẫn nhiễu. Nếu tín hiệu đã yếu đến mức chìm trong nhiễu thì khuếch đại cũng không cứu được.
Lưu ý · Đặt bộ khuếch đại đúng chỗ
- Với tín hiệu số, người ta dùng trạm lặp (bộ tái tạo): trạm nhận tín hiệu, xác định lại từng bit 0, 1 rồi phát đi một tín hiệu mới sạch nhiễu. Nhờ đó tín hiệu số đi rất xa mà không tích luỹ nhiễu.
- Cáp đồng trục có lớp vỏ kim loại bọc ngoài để chắn nhiễu điện từ; dây xoắn đôi xoắn hai dây vào nhau để nhiễu tác động lên hai dây như nhau và triệt tiêu.
- Cáp quang truyền ánh sáng nên không bị nhiễu điện từ, lại có hệ số suy giảm rất nhỏ, vì thế được dùng cho các tuyến cáp dài, kể cả cáp biển.
- Trong truyền dẫn không dây, có thể tăng công suất phát, dùng anten định hướng, đặt trạm chuyển tiếp hoặc chọn dải tần ít bị vật cản ảnh hưởng.
Dự án
Dự án: Đo sự suy giảm của sóng Wi-Fi
Mục tiêu: đo cường độ sóng Wi-Fi ở nhiều khoảng cách và qua các vật cản, rồi biểu diễn mức suy giảm theo dB. Dụng cụ: một bộ phát Wi-Fi, điện thoại có ứng dụng phân tích Wi-Fi (hiển thị cường độ tín hiệu theo dBm), thước dây hoặc đếm bước chân.
- Đứng cách bộ phát 1 m, không vật cản, ghi cường độ tín hiệu làm mức chuẩn.
- Lùi ra 2 m, 4 m, 8 m, 16 m theo đường thẳng không vật cản, mỗi chỗ đo ba lần lấy trung bình.
- Tính độ chênh so với mức chuẩn (hiệu hai số đo theo dBm chính là mức thay đổi theo dB), rồi tính tỉ số công suất P₂/P₁=10 mũ (A/10).
- Đo lại ở cùng khoảng cách khi có một bức tường, một cánh cửa gỗ, một tủ kim loại chắn giữa. Ghi độ suy giảm thêm do mỗi vật cản.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Truyền tín hiệu qua cáp dài
Chọn loại cáp, kéo dài cáp và quan sát mức tín hiệu (dB) giảm dần. Di chuyển đồng hồ đo dọc cáp. Khi tín hiệu xuống vùng nhiễu, thêm bộ khuếch đại và kéo nó đến đúng chỗ để tín hiệu luôn ở trên vùng nhiễu. Thử dùng ít bộ khuếch đại nhất với cáp đồng trục dài 100 km.
Trên: đường truyền, các tam giác xanh là bộ khuếch đại (mỗi bộ +20 dB), chấm vàng là đồng hồ đo. Dưới: mức tín hiệu so với đầu vào; xuống dưới −30 dB thì tín hiệu chìm trong nhiễu.
Đồng hồ dB ở 30 km
−9 dB
P ≈ 0,252 mW
Tín hiệu luôn trên mức nhiễu suốt đường truyền. Đầu ra: mức âm 18 dB so với đầu vào, công suất P₂≈0,032 mW.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Một bộ khuếch đại làm công suất tín hiệu tăng từ 0,2 mW lên 20 mW. Độ lợi của nó là bao nhiêu dB?
Bài 2
Công suất tín hiệu giảm còn một nửa. Mức thay đổi tính theo dB xấp xỉ bằng bao nhiêu?
Bài 3
Một đoạn đường truyền làm tín hiệu suy giảm 30 dB. Công suất tín hiệu giảm đi bao nhiêu lần?
Bài 4
Tín hiệu 5 mW đi vào cáp quang dài 100 km, hệ số suy giảm 0,2 dB/km. Công suất ở đầu ra là bao nhiêu mW?
Bài 5
Máy thu chỉ nhận được tín hiệu khi độ suy giảm không quá 24 dB. Dùng cáp có hệ số suy giảm 0,3 dB/km thì cáp dài nhất là bao nhiêu kilômét (không có bộ khuếch đại)?
Bài 6
Tín hiệu 1 mW đi qua một đoạn cáp suy giảm 12 dB, rồi một bộ khuếch đại 20 dB, rồi một đoạn cáp suy giảm 5 dB. Công suất cuối cùng là bao nhiêu mW (làm tròn đến một chữ số thập phân)?
Bài 7
Những nguyên nhân nào gây suy giảm tín hiệu khi truyền không dây?
Bài 8
Vì sao trên đường truyền tín hiệu số dài, trạm lặp (tái tạo tín hiệu) tốt hơn bộ khuếch đại thông thường?
Ghi nhớ
- Suy giảm tín hiệu là sự giảm công suất của tín hiệu khi truyền qua môi trường truyền dẫn (có dây hoặc không dây).
- Mức thay đổi theo decibel: A=10 lg P₂/P₁; A<0 là suy giảm, A>0 là khuếch đại; giảm một nửa công suất ứng với khoảng âm 3 dB.
- Cáp có hệ số suy giảm α (dB/km) làm tín hiệu suy giảm αL dB sau L km; các mức theo dB của các đoạn nối tiếp được cộng với nhau.
- Bộ khuếch đại bù suy giảm nhưng khuếch đại cả nhiễu, nên phải đặt trước khi tín hiệu chìm trong nhiễu; trạm lặp tái tạo tín hiệu số sạch nhiễu; vỏ chắn và cáp quang giúp chống nhiễu.