Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 7. Cảm biến
Con người cảm nhận thế giới bằng các giác quan, nhưng có những thứ ta không cảm nhận được hoặc cảm nhận không chính xác: nhiệt độ chính xác của lò nướng, độ sáng đủ để bật đèn đường, khí độc không màu không mùi. Các thiết bị điện tử "cảm nhận" chúng bằng cảm biến. Cảm biến hoạt động thế nào, và làm sao biến sự thay đổi của nó thành một điện áp để điều khiển thiết bị?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm cảm biến và vai trò của nó trong hệ thống điều khiển tự động.
- Phân biệt được cảm biến biến đổi trực tiếp và cảm biến biến đổi gián tiếp; kể được một số loại cảm biến và ứng dụng.
- Mô tả được nguyên tắc hoạt động của điện trở quang (LDR) và điện trở nhiệt (NTC, PTC).
- Tính được điện áp ra của mạch chia áp có cảm biến và giải thích được điện áp ra thay đổi thế nào theo ánh sáng, nhiệt độ.
Khái niệm và phân loại cảm biến
Định nghĩa · Cảm biến
Một hệ thống điều khiển tự động thường gồm ba khối: thiết bị đầu vào (cảm biến) nhận tín hiệu từ môi trường, bộ xử lí (thường có bộ khuếch đại) xử lí tín hiệu điện đó, và thiết bị đầu ra (đèn, loa, động cơ, relay...) thực hiện tác động. Chẳng hạn trong hệ thống phát thanh gồm micro, máy tăng âm và loa, micro là cảm biến: nó biến dao động âm thành tín hiệu điện.
| Loại | Cách biến đổi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Cảm biến biến đổi trực tiếp | Đại lượng vật lí được biến đổi thẳng thành tín hiệu điện (suất điện động, dòng điện). | Pin quang điện, cặp nhiệt điện, micro điện động. |
| Cảm biến biến đổi gián tiếp | Đại lượng vật lí làm thay đổi điện trở (hoặc một thông số khác) của cảm biến; mạch điện chứa nó biến sự thay đổi đó thành thay đổi điện áp hoặc dòng điện. | Điện trở quang (LDR), điện trở nhiệt (NTC, PTC). |
Theo đại lượng cần đo, có cảm biến nhiệt độ, cảm biến ánh sáng, cảm biến âm thanh, cảm biến áp suất, cảm biến hồng ngoại, cảm biến khói, cảm biến chuyển động... Chúng có mặt trong điều hoà, tủ lạnh, nồi cơm điện, đèn đường tự động, cửa tự động, điện thoại thông minh, ô tô và các thiết bị đo trong phòng thí nghiệm.
Điện trở quang (LDR)
Điện trở quang (điện trở phụ thuộc ánh sáng, viết tắt LDR) là một lớp bán dẫn, thường là cadmium sulfide, phủ trên một đế cách điện, nối với hai điện cực. Khi ánh sáng chiếu vào, bán dẫn hấp thụ năng lượng ánh sáng và giải phóng thêm các hạt mang điện tự do, nên nó dẫn điện tốt hơn.
Định lí · Nguyên tắc hoạt động của LDR
Điện trở giảm rất nhanh khi độ rọi tăng, nên đồ thị điện trở theo độ rọi thường được vẽ trên thang lôgarit. Ví dụ, một LDR có điện trở khoảng 100 kΩ ở 1 lx, 20 kΩ ở 10 lx và chưa tới 1 kΩ ở 1000 lx. LDR dùng trong đèn đường tự động, đèn ngủ tự bật, máy ảnh tự chỉnh độ sáng, điện thoại tự chỉnh độ sáng màn hình.
Điện trở nhiệt
Điện trở nhiệt (thermistor) là điện trở làm bằng vật liệu bán dẫn có điện trở thay đổi mạnh theo nhiệt độ. Có hai loại:
- NTC (hệ số nhiệt điện trở âm): nhiệt độ tăng thì điện trở giảm. NTC thường hoạt động tốt trong khoảng từ âm 55 °C đến 200 °C và được dùng để đo, điều khiển nhiệt độ (nhiệt kế điện tử, điều hoà, tủ lạnh, nồi cơm điện).
- PTC (hệ số nhiệt điện trở dương): nhiệt độ tăng thì điện trở tăng. PTC thường được mắc nối tiếp với thiết bị điện để bảo vệ: khi dòng điện quá lớn làm PTC nóng lên, điện trở của nó tăng mạnh và dòng điện giảm xuống.
Ghi chú · Vì sao LDR và điện trở nhiệt làm được cảm biến?
Đưa cảm biến vào mạch chia áp
Sự thay đổi điện trở chưa dùng trực tiếp được để điều khiển thiết bị; ta cần biến nó thành sự thay đổi điện áp. Cách đơn giản nhất là mạch chia áp: hai điện trở R₁, R₂ mắc nối tiếp vào nguồn điện áp U, điện áp ra lấy trên R₂.
- Cảm biến ở vị trí R₂ (dưới): khi điện trở cảm biến giảm (sáng hơn, nóng hơn với NTC), U ra giảm.
- Cảm biến ở vị trí R₁ (trên): khi điện trở cảm biến giảm, U ra tăng.
- Điện trở cố định nên chọn cùng cỡ với điện trở cảm biến trong vùng cần đo, để U ra thay đổi nhiều nhất ở vùng đó.
Dự án
Dự án: Tìm hiểu cảm biến và làm máy đo ánh sáng đơn giản
Mục tiêu: tìm hiểu một số loại cảm biến trong đời sống và khảo sát điện trở của LDR theo độ sáng. Dụng cụ: một LDR, một điện trở nhiệt NTC, một điện trở 10 kΩ, pin 9 V (hoặc nguồn một chiều), đồng hồ đo điện đa năng, bảng mạch thử, đèn bàn, điện thoại có ứng dụng đo độ rọi (lux).
- Tìm hiểu và lập bảng ít nhất năm thiết bị trong gia đình, trường học có dùng cảm biến: tên cảm biến, đại lượng nó cảm nhận, biến đổi trực tiếp hay gián tiếp.
- Dùng đồng hồ đa năng (thang đo ôm) đo điện trở của LDR khi che kín, trong phòng, gần đèn bàn và ngoài trời; ghi độ rọi đo bằng điện thoại ở mỗi chỗ.
- Nhúng NTC vào cốc nước ở vài nhiệt độ khác nhau (đo bằng nhiệt kế), ghi điện trở.
- Lắp mạch chia áp gồm điện trở 10 kΩ và LDR, đo U ra trên LDR ở các mức sáng trên; so sánh với giá trị tính bằng công thức chia áp.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Cảm biến trong mạch chia áp
Chọn điện trở quang hoặc điện trở nhiệt NTC, đặt nó ở vị trí R₁ hoặc R₂. Kéo thanh độ rọi (hoặc nhiệt độ) và quan sát điện trở cảm biến, số chỉ vôn kế và đồ thị U ra. Thử tìm cách mắc để U ra tăng khi trời tối, và cách mắc để U ra tăng khi nóng lên.
R của LDR 3,99 kΩ
Điện áp ra 3,42 V
Khi độ rọi tăng, R LDR giảm. Cảm biến là R₂: điện trở của nó giảm thì phần điện áp trên chính nó giảm, nên U ra giảm. Hiện U ra =UR₂/(R₁+R₂)≈3,42 V.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Hệ thống phát thanh gồm micro, máy tăng âm và loa. Thiết bị nào là cảm biến?
Bài 2
Khi cường độ ánh sáng chiếu vào điện trở quang (LDR) tăng thì điện trở của nó
Bài 3
Mạch chia áp gồm R₁=2 kΩ và R₂=4 kΩ mắc vào nguồn 6 V. Điện áp ra trên R₂ là bao nhiêu vôn?
Bài 4
LDR ở vị trí R₂, điện trở cố định R₁=10 kΩ, nguồn 12 V. Dưới ánh đèn bàn LDR có điện trở 2 kΩ. Tính U ra trên LDR (V).
Bài 5
Để bảo vệ một thiết bị điện khỏi dòng điện quá lớn, người ta mắc nối tiếp với nó một điện trở nhiệt. Nên chọn loại nào?
Bài 6
Mạch chia áp gồm R₁=10 kΩ cố định và LDR ở vị trí R₂, nguồn 9 V. Vôn kế đo được 6 V trên LDR. Điện trở của LDR lúc đó là bao nhiêu kΩ?
Bài 7
Những linh kiện nào là cảm biến biến đổi gián tiếp (dựa vào sự thay đổi điện trở)?
Bài 8
NTC ở vị trí R₁ (trên), điện trở cố định ở vị trí R₂, điện áp ra lấy trên R₂. Khi nhiệt độ tăng thì điện áp ra
Ghi nhớ
- Cảm biến cảm nhận sự thay đổi của đại lượng vật lí và biến nó thành tín hiệu điện; nó là thiết bị đầu vào của hệ thống điều khiển.
- Cảm biến biến đổi trực tiếp tạo ra ngay tín hiệu điện; cảm biến biến đổi gián tiếp thay đổi điện trở, cần mạch điện để đổi thành điện áp hoặc dòng điện.
- LDR: ánh sáng càng mạnh, điện trở càng nhỏ. NTC: nóng lên thì điện trở giảm; PTC: nóng lên thì điện trở tăng.
- Mạch chia áp U ra =UR₂/(R₁+R₂) biến sự thay đổi điện trở của cảm biến thành sự thay đổi điện áp; vị trí của cảm biến quyết định U ra tăng hay giảm.