Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 2. Đoạn mạch điện xoay chiều RLC mắc nối tiếp

Trong mạch lọc của loa, mạch chọn sóng của máy thu thanh hay chấn lưu của đèn, người ta mắc điện trở, cuộn dây và tụ điện nối tiếp nhau. Với dòng điện xoay chiều, cuộn dây và tụ điện cũng "cản trở" dòng điện, và mức cản trở thay đổi theo tần số. Cường độ dòng điện trong đoạn mạch như vậy phụ thuộc vào điện áp và tần số thế nào?

Em sẽ học được

  • Tính được cảm kháng, dung kháng, tổng trở của đoạn mạch RLC mắc nối tiếp.
  • Vận dụng được định luật Ohm I=U/Z và công thức tan φ=(Z L trừ Z C)/R.
  • Vẽ và sử dụng được giản đồ vectơ của đoạn mạch RLC nối tiếp.
  • Nêu được điều kiện và đặc điểm của hiện tượng cộng hưởng điện.
  • Thiết kế và thực hiện được phương án khảo sát đoạn mạch RLC nối tiếp bằng dụng cụ thực hành.

Cảm kháng, dung kháng và tổng trở

Đoạn mạch RLC nối tiếp gồm điện trở R, cuộn dây thuần cảm có độ tự cảm L và tụ điện có điện dung C mắc nối tiếp. Đặt vào hai đầu đoạn mạch điện áp xoay chiều có tần số góc ω, trong mạch có dòng điện i=I₀ cos (ωt+φ i) chạy qua cả ba phần tử.

Định nghĩa · Cảm kháng và dung kháng

Cảm kháng của cuộn dây Z L =ωL và dung kháng của tụ điện Z C =1/ωC đặc trưng cho mức cản trở dòng điện xoay chiều của cuộn dây và tụ điện; đơn vị là ôm (Ω). Tần số càng lớn thì cảm kháng càng lớn, còn dung kháng càng nhỏ.
Quan hệ giữa điện áp và cường độ dòng điện trên từng phần tử
Phần tửĐịnh luật OhmPha của u so với i
Điện trở RU R =IRCùng pha
Cuộn dây thuần cảm LU L =IZ LSớm pha π/2
Tụ điện CU C =IZ CTrễ pha π/2

Định lí · Tổng trở và định luật Ohm

Tổng trở của đoạn mạch: Z= căn bậc hai của (R mũ 2 +(Z L trừ Z C) mũ 2) (Ω). Định luật Ohm cho đoạn mạch RLC nối tiếp: I=U/Z, I₀=U₀/Z.

Giản đồ vectơ và độ lệch pha

Vì i chung cho cả mạch, ta biểu diễn mỗi điện áp bằng một vectơ quay có độ dài bằng giá trị hiệu dụng, góc so với trục dòng điện bằng độ lệch pha so với i: vectơ U R cùng hướng với trục I, vectơ U L quay lên trên một góc π/2, vectơ U C quay xuống dưới một góc π/2. Điện áp hai đầu đoạn mạch là tổng vectơ:

vectơ U= vectơ U R + vectơ U L + vectơ U C , U= căn bậc hai của (U R mũ 2 +(U L trừ U C) mũ 2)

Lưu ý · Không cộng các số chỉ vôn kế

Các điện áp hiệu dụng cộng theo vectơ, nên nói chung U khác U R +U L +U C. Vôn kế đặt vào hai đầu cuộn dây hay tụ điện có thể chỉ số lớn hơn điện áp của nguồn.

Độ lệch pha giữa điện áp hai đầu đoạn mạch và cường độ dòng điện, φ=φ u trừ φ i, đọc được trên giản đồ:

tan φ=(Z L trừ Z C)/R=(U L trừ U C)/(U R)
  • Z L >Z C: φ>0, u sớm pha hơn i (mạch có tính cảm kháng).
  • Z L <Z C: φ<0, u trễ pha hơn i (mạch có tính dung kháng).
  • Z L =Z C: φ=0, u cùng pha với i.

Cộng hưởng điện

Định nghĩa · Hiện tượng cộng hưởng điện

Khi Z L =Z C, tức ω mũ 2 LC=1, trong đoạn mạch RLC nối tiếp xảy ra hiện tượng cộng hưởng điện. Tần số cộng hưởng: ω₀=1/(căn bậc hai của LC), f₀=1/(2π căn bậc hai của LC).
  • Tổng trở nhỏ nhất, Z=R, nên cường độ hiệu dụng lớn nhất: I max =U/R.
  • Cường độ dòng điện cùng pha với điện áp hai đầu đoạn mạch; U R =U.
  • U L =U C: hai điện áp này ngược pha và triệt tiêu nhau, mỗi điện áp có thể lớn hơn nhiều so với U.

Giữ U không đổi và thay đổi tần số, đồ thị I theo f có một đỉnh tại f₀. Điện trở R càng nhỏ thì đỉnh càng cao và càng nhọn. Mạch chọn sóng của máy thu thanh dùng tính chất này: chỉnh C để f₀ trùng với tần số của đài cần nghe.

Dự án

Dự án: Khảo sát đoạn mạch RLC mắc nối tiếp

Mục tiêu: kiểm chứng định luật Ohm I=U/Z cho đoạn mạch RLC nối tiếp và tìm tần số cộng hưởng của mạch. Dụng cụ: điện trở 10 Ω, cuộn dây không lõi thép 400 vòng, tụ điện 2 μF, máy phát âm tần, hai đồng hồ đo điện đa năng, công tắc, bảng lắp mạch, dây nối.

  1. Mắc R, L, C nối tiếp vào máy phát âm tần. Một đồng hồ đo cường độ dòng điện (mắc nối tiếp, thang mA xoay chiều), một đồng hồ đo điện áp hai đầu đoạn mạch (mắc song song, thang V xoay chiều).
  2. Đặt tần số máy phát ở một giá trị cố định. Tăng dần điện áp hiệu dụng từ 0 V đến 6 V; ghi 7 cặp giá trị U, I.
  3. Vẽ đường đặc trưng V – A; tính Z=U/I trung bình.
  4. Giữ điện áp không đổi, thay đổi tần số máy phát; ghi I ở mỗi tần số và tìm tần số cho I lớn nhất.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bảng số liệu, đường đặc trưng V – A và nhận xét về quan hệ giữa U và I; đồ thị I theo f và tần số cộng hưởng đo được. Đo hoặc tra độ tự cảm của cuộn dây rồi so sánh với f₀=1/(2π căn bậc hai của LC); giải thích sai lệch (điện trở của cuộn dây, sai số dụng cụ).

Khám phá

Mạch RLC ảo

Kéo các thanh R, L, C và tần số f. Quan sát các vectơ vectơ U R, vectơ U L, vectơ U C và tổng vectơ U trên giản đồ, điểm đỏ trên đồ thị I theo f. Tìm tần số làm cường độ dòng điện lớn nhất, rồi giảm R để thấy đỉnh cộng hưởng cao và nhọn hơn.

Giản đồ vectơ (giá trị hiệu dụng)

trục dòng điện IφULUCURU

Đồ thị cộng hưởng: I theo f

00,20,40,6050100150200250I (A)f (Hz)Imax = U/R
ZL (Ω)ZC (Ω)Z (Ω)I (A)UR (V)UL (V)UC (V)
150,866,386,80,1382,7620,849,17

Điện áp hiệu dụng của nguồn luôn là U = 12 V. UR + UL + UC = 32,77 V, khác U: các điện áp được cộng theo vectơ.

20 Ω
0,3 H
30 μF
80 Hz

Z L =ωL≈150,8 Ω, Z C =1/ωC≈66,3 Ω, Z= căn bậc hai của (R mũ 2 +(Z L trừ Z C) mũ 2)≈86,8 Ω, I=U/Z≈0,138 A. Z L >Z C: tan φ>0, u sớm pha φ≈76,7° so với i. Giảm f để tới gần cộng hưởng. Tần số cộng hưởng của mạch: f₀=1/(2π căn bậc hai của LC)≈53,1 Hz.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đoạn mạch gồm R=10 Ω, cuộn dây thuần cảm L=0,3/π H và tụ điện C=(5·10 mũ trừ 4)/π F mắc nối tiếp. Dòng điện trong mạch là i=2 căn bậc hai của 2 cos (100πt) (A). Tính Z L, Z C, Z và viết biểu thức điện áp hai đầu đoạn mạch.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong đoạn mạch RLC nối tiếp, vôn kế chỉ U R =30 V, U L =80 V, U C =40 V. Tính điện áp hiệu dụng hai đầu đoạn mạch và độ lệch pha giữa u và i.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đoạn mạch có R=100 Ω, L=1/π H, C=(10 mũ trừ 4)/π F mắc nối tiếp, điện áp hiệu dụng U=220 V, tần số thay đổi được. Tìm tần số cộng hưởng và cường độ hiệu dụng khi đó.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Cuộn dây thuần cảm có L=0,5/π H mắc vào mạng điện tần số 50 Hz. Cảm kháng của cuộn dây là bao nhiêu ôm?

Đơn vị:Ω

Bài 2

Tụ điện có C=(10 mũ trừ 4)/(2π) F mắc vào mạng điện tần số 50 Hz. Dung kháng của tụ là bao nhiêu ôm?

Đơn vị:Ω

Bài 3

Đoạn mạch RLC nối tiếp có R=40 Ω, Z L =60 Ω, Z C =30 Ω. Tổng trở của đoạn mạch là bao nhiêu ôm?

Đơn vị:Ω

Bài 4

Đặt điện áp hiệu dụng U=100 V vào đoạn mạch ở câu trên. Cường độ dòng điện hiệu dụng là bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 5

Với đoạn mạch R=40 Ω, Z L =60 Ω, Z C =30 Ω, phát biểu nào đúng?

Bài 6

Trong đoạn mạch RLC nối tiếp, U R =60 V, U L =120 V, U C =40 V. Điện áp hiệu dụng hai đầu đoạn mạch là bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 7

Đoạn mạch RLC nối tiếp có L=1/π H và C=(10 mũ trừ 4)/(4π) F. Tần số cộng hưởng của mạch là bao nhiêu hertz?

Đơn vị:Hz

Bài 8

Đoạn mạch RLC nối tiếp có R=50 Ω đang xảy ra cộng hưởng điện, điện áp hiệu dụng hai đầu mạch là 200 V. Cường độ hiệu dụng trong mạch là bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 9

Khi trong đoạn mạch RLC nối tiếp xảy ra cộng hưởng điện thì

Bài 10

Đoạn mạch RLC nối tiếp đang có Z L <Z C. Tăng dần tần số của điện áp (giữ U không đổi) nhưng chưa vượt quá tần số cộng hưởng. Cường độ hiệu dụng trong mạch

Bài 11

Trong đoạn mạch xoay chiều chỉ có tụ điện, cường độ dòng điện

Ghi nhớ

  • Z L =ωL, Z C =1/ωC, Z= căn bậc hai của (R mũ 2 +(Z L trừ Z C) mũ 2); định luật Ohm I=U/Z.
  • Giản đồ vectơ: vectơ U R cùng hướng vectơ I, vectơ U L sớm pha π/2, vectơ U C trễ pha π/2; U= căn bậc hai của (U R mũ 2 +(U L trừ U C) mũ 2).
  • tan φ=(Z L trừ Z C)/R: dương thì u sớm pha hơn i, âm thì trễ pha hơn i.
  • Cộng hưởng khi ω mũ 2 LC=1: Z=R, I max =U/R, u cùng pha với i.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ