Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 3. Máy biến áp
Máy phát ở nhà máy điện tạo ra điện áp cỡ mười đến vài chục kilôvôn, đường dây Bắc – Nam truyền điện ở 500 kV, còn ổ cắm trong nhà chỉ có 220 V và bộ sạc điện thoại cần khoảng 5 V. Thiết bị nào làm thay đổi điện áp như vậy, và vì sao người ta phải nâng điện áp lên rất cao trước khi truyền điện đi xa?
Em sẽ học được
- Mô tả được cấu tạo và nêu được nguyên tắc hoạt động của máy biến áp.
- Vận dụng được công thức U₁/U₂=N₁/N₂=I₂/I₁ của máy biến áp lí tưởng.
- Tính được công suất hao phí trên đường dây P hp =P mũ 2 /U mũ 2 R và hiệu suất truyền tải.
- Đánh giá được vai trò của máy biến áp trong việc giảm hao phí khi truyền tải điện năng đi xa và ưu điểm của dòng điện xoay chiều.
Cấu tạo và nguyên tắc hoạt động
Định nghĩa · Máy biến áp
- Lõi biến áp: gồm nhiều lá thép mỏng pha silic ghép cách điện với nhau (để giảm dòng điện Foucault và hao phí do toả nhiệt trong lõi), tạo thành một khung kín.
- Hai cuộn dây có số vòng khác nhau quấn trên lõi, cách điện với lõi. Cuộn sơ cấp (N₁ vòng) nối với nguồn điện xoay chiều; cuộn thứ cấp (N₂ vòng) nối với tải tiêu thụ.
Nguyên tắc hoạt động dựa trên hiện tượng cảm ứng điện từ. Dòng điện xoay chiều trong cuộn sơ cấp tạo ra từ trường biến thiên; lõi thép dẫn gần như toàn bộ từ thông này qua cuộn thứ cấp. Từ thông biến thiên qua cuộn thứ cấp làm xuất hiện suất điện động cảm ứng xoay chiều cùng tần số với dòng điện ở cuộn sơ cấp. Dòng điện một chiều không đổi không tạo ra từ thông biến thiên, nên máy biến áp không hoạt động với dòng điện một chiều.
Định lí · Công thức máy biến áp
Truyền tải điện năng đi xa
Nhà máy điện phát công suất P=UI (coi hệ số công suất bằng 1) lên đường dây có điện trở R=ρl/S, với l là tổng chiều dài dây dẫn. Dòng điện I=P/U chạy trên dây làm dây nóng lên; phần điện năng biến thành nhiệt trên dây là hao phí:
Công suất đến nơi tiêu thụ là P t =P trừ P hp, hiệu suất truyền tải H=(P trừ P hp)/P. Để giảm hao phí có hai cách:
| Cách | Thực hiện | Nhận xét |
|---|---|---|
| Giảm R | Dùng kim loại có điện trở suất nhỏ, tăng tiết diện S của dây | Dây nặng, tốn kim loại, phải xây cột điện chắc hơn: rất tốn kém |
| Tăng U | Dùng máy tăng áp ở nơi phát, máy hạ áp ở nơi tiêu thụ | Tăng U lên n lần thì hao phí giảm n mũ 2 lần: hiệu quả, chi phí thấp |
Ghi chú · Ưu điểm của dòng điện xoay chiều
Dự án
Dự án: Tìm hiểu máy biến áp quanh em
Mục tiêu: nhận biết máy biến áp trong thực tế, đọc các thông số trên nhãn và giải thích vai trò của từng loại máy trong lưới điện. Dụng cụ: điện thoại để chụp ảnh, sổ ghi chép, các bộ sạc hoặc ổn áp cũ (đã rút điện) trong nhà.
- Chụp ảnh trạm biến áp gần nhà (chỉ đứng ngoài hàng rào), ghi các thông số trên biển (điện áp vào, điện áp ra, công suất).
- Đọc nhãn một bộ sạc hoặc một biến áp nguồn: ghi điện áp vào, điện áp ra, cường độ dòng điện ra.
- Với mỗi máy, cho biết đó là máy tăng áp hay hạ áp, tính tỉ số N₁/N₂ và cường độ dòng điện sơ cấp nếu coi máy là lí tưởng.
- Vẽ sơ đồ đường đi của điện năng từ nhà máy đến nhà em, ghi các cấp điện áp và vị trí các máy tăng áp, hạ áp.
Lưu ý · An toàn
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Máy biến áp và đường dây truyền tải
Chỉnh số vòng hai cuộn dây và điện trở tải, quan sát điện áp và dòng điện hai cuộn; thử đổi sang nguồn một chiều. Ở phần dưới, chọn điện áp truyền đi và khoảng cách, so sánh phần công suất bị mất trên đường dây.
Máy biến áp trên bàn thí nghiệm
Máy hạ áp: U₂/U₁=N₂/N₁=0,1, nên U₂≈22 V. Dòng điện thứ cấp I₂=U₂/R≈1 A, dòng điện sơ cấp I₁=N₂/N₁I₂≈0,1 A. Công suất hai cuộn bằng nhau: U₁I₁=U₂I₂≈22 W.
Truyền tải 500 kW đi xa
Đường dây dài 20 km (hai dây, l=40 km), tiết diện 100 mm², R=ρl/S≈11,2 Ω. Điện áp truyền đi U=5 kV, dòng điện trên dây I=P/U=100 A. Hao phí P hp =P mũ 2 /U mũ 2 R≈112 kW, hiệu suất truyền tải H≈77,6%. Thử tăng điện áp truyền đi bằng máy tăng áp.
Ở cùng đường dây, nếu truyền ở 5 kV thì hao phí là 112 kW. Đổi dây nhôm sang dây đồng chỉ giảm hao phí khoảng 1,6 lần mà rất tốn kém; tăng điện áp hiệu quả hơn nhiều.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Máy biến áp hoạt động dựa trên hiện tượng nào?
Bài 2
Máy biến áp lí tưởng có N₁=2200 vòng, N₂=120 vòng, cuộn sơ cấp nối với điện áp 220 V. Điện áp hiệu dụng ở cuộn thứ cấp là bao nhiêu vôn?
Bài 3
Cần quấn một biến áp nguồn lí tưởng hạ điện áp từ 220 V xuống 6 V. Cuộn sơ cấp có 1100 vòng. Cuộn thứ cấp phải có bao nhiêu vòng?
Bài 4
Một máy hạ áp lí tưởng có N₁/N₂=10. Cường độ dòng điện ở cuộn thứ cấp là 2 A. Cường độ dòng điện ở cuộn sơ cấp là bao nhiêu ampe?
Bài 5
Lõi của máy biến áp được làm bằng nhiều lá thép mỏng pha silic ghép cách điện với nhau để
Bài 6
Giữ nguyên công suất truyền đi và đường dây, tăng điện áp truyền đi lên 10 lần thì công suất hao phí trên đường dây giảm bao nhiêu lần?
Bài 7
Truyền công suất 100 kW ở điện áp 10 kV trên đường dây có điện trở 5 Ω. Công suất hao phí trên đường dây là bao nhiêu oát?
Bài 8
Với số liệu ở câu trên, hiệu suất truyền tải là bao nhiêu phần trăm?
Bài 9
Đường dây bằng đồng (ρ=1,7·10 mũ trừ 8 Ω·m) có tổng chiều dài dây 10 km, tiết diện 0,5 xăng-ti-mét vuông. Điện trở của đường dây là bao nhiêu ôm?
Bài 10
Những cách nào làm giảm hao phí do toả nhiệt trên đường dây truyền tải?
Bài 11
Máy biến áp lí tưởng không làm thay đổi đại lượng nào sau đây?
Ghi nhớ
- Máy biến áp gồm lõi thép kĩ thuật điện và hai cuộn dây; hoạt động dựa trên hiện tượng cảm ứng điện từ, chỉ với dòng điện xoay chiều, không làm thay đổi tần số.
- Máy lí tưởng: U₁/U₂=N₁/N₂=I₂/I₁; N₂>N₁ là máy tăng áp, N₂<N₁ là máy hạ áp.
- Hao phí trên đường dây P hp =P mũ 2 /U mũ 2 R, R=ρl/S; tăng U lên n lần thì hao phí giảm n mũ 2 lần.
- Điện được tăng áp ở nơi phát để truyền đi xa và hạ áp ở nơi tiêu thụ để dùng an toàn.