Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 3. Máy biến áp

Máy phát ở nhà máy điện tạo ra điện áp cỡ mười đến vài chục kilôvôn, đường dây Bắc – Nam truyền điện ở 500 kV, còn ổ cắm trong nhà chỉ có 220 V và bộ sạc điện thoại cần khoảng 5 V. Thiết bị nào làm thay đổi điện áp như vậy, và vì sao người ta phải nâng điện áp lên rất cao trước khi truyền điện đi xa?

Em sẽ học được

  • Mô tả được cấu tạo và nêu được nguyên tắc hoạt động của máy biến áp.
  • Vận dụng được công thức U₁/U₂=N₁/N₂=I₂/I₁ của máy biến áp lí tưởng.
  • Tính được công suất hao phí trên đường dây P hp =P mũ 2 /U mũ 2 R và hiệu suất truyền tải.
  • Đánh giá được vai trò của máy biến áp trong việc giảm hao phí khi truyền tải điện năng đi xa và ưu điểm của dòng điện xoay chiều.

Cấu tạo và nguyên tắc hoạt động

Định nghĩa · Máy biến áp

Máy biến áp là thiết bị dùng để biến đổi điện áp xoay chiều mà không làm thay đổi tần số của nó.
  • Lõi biến áp: gồm nhiều lá thép mỏng pha silic ghép cách điện với nhau (để giảm dòng điện Foucault và hao phí do toả nhiệt trong lõi), tạo thành một khung kín.
  • Hai cuộn dây có số vòng khác nhau quấn trên lõi, cách điện với lõi. Cuộn sơ cấp (N₁ vòng) nối với nguồn điện xoay chiều; cuộn thứ cấp (N₂ vòng) nối với tải tiêu thụ.

Nguyên tắc hoạt động dựa trên hiện tượng cảm ứng điện từ. Dòng điện xoay chiều trong cuộn sơ cấp tạo ra từ trường biến thiên; lõi thép dẫn gần như toàn bộ từ thông này qua cuộn thứ cấp. Từ thông biến thiên qua cuộn thứ cấp làm xuất hiện suất điện động cảm ứng xoay chiều cùng tần số với dòng điện ở cuộn sơ cấp. Dòng điện một chiều không đổi không tạo ra từ thông biến thiên, nên máy biến áp không hoạt động với dòng điện một chiều.

Định lí · Công thức máy biến áp

Với máy biến áp lí tưởng (bỏ qua mọi hao phí): U₁/U₂=N₁/N₂=I₂/I₁. Nếu N₂>N₁ thì U₂>U₁: máy tăng áp. Nếu N₂<N₁ thì U₂<U₁: máy hạ áp. Điện áp tăng bao nhiêu lần thì cường độ dòng điện giảm bấy nhiêu lần, vì công suất hai cuộn bằng nhau: U₁I₁=U₂I₂.

Truyền tải điện năng đi xa

Nhà máy điện phát công suất P=UI (coi hệ số công suất bằng 1) lên đường dây có điện trở R=ρl/S, với l là tổng chiều dài dây dẫn. Dòng điện I=P/U chạy trên dây làm dây nóng lên; phần điện năng biến thành nhiệt trên dây là hao phí:

P hp =I mũ 2 R=P mũ 2 /U mũ 2 R

Công suất đến nơi tiêu thụ là P t =P trừ P hp, hiệu suất truyền tải H=(P trừ P hp)/P. Để giảm hao phí có hai cách:

Các cách giảm hao phí trên đường dây
CáchThực hiệnNhận xét
Giảm RDùng kim loại có điện trở suất nhỏ, tăng tiết diện S của dâyDây nặng, tốn kim loại, phải xây cột điện chắc hơn: rất tốn kém
Tăng UDùng máy tăng áp ở nơi phát, máy hạ áp ở nơi tiêu thụTăng U lên n lần thì hao phí giảm n mũ 2 lần: hiệu quả, chi phí thấp

Ghi chú · Ưu điểm của dòng điện xoay chiều

Dòng điện xoay chiều biến thiên liên tục nên dễ dàng tăng, giảm điện áp bằng máy biến áp có hiệu suất rất cao. Nhờ đó truyền tải điện đi xa với hao phí nhỏ, dùng được nhiều thiết bị có điện áp khác nhau, và giảm chi phí xây dựng, vận hành lưới điện. Lưới điện Việt Nam truyền tải ở 500 kV, 220 kV, 110 kV rồi hạ dần xuống 22 kV và 220 V cho các gia đình.

Dự án

Dự án: Tìm hiểu máy biến áp quanh em

Mục tiêu: nhận biết máy biến áp trong thực tế, đọc các thông số trên nhãn và giải thích vai trò của từng loại máy trong lưới điện. Dụng cụ: điện thoại để chụp ảnh, sổ ghi chép, các bộ sạc hoặc ổn áp cũ (đã rút điện) trong nhà.

  1. Chụp ảnh trạm biến áp gần nhà (chỉ đứng ngoài hàng rào), ghi các thông số trên biển (điện áp vào, điện áp ra, công suất).
  2. Đọc nhãn một bộ sạc hoặc một biến áp nguồn: ghi điện áp vào, điện áp ra, cường độ dòng điện ra.
  3. Với mỗi máy, cho biết đó là máy tăng áp hay hạ áp, tính tỉ số N₁/N₂ và cường độ dòng điện sơ cấp nếu coi máy là lí tưởng.
  4. Vẽ sơ đồ đường đi của điện năng từ nhà máy đến nhà em, ghi các cấp điện áp và vị trí các máy tăng áp, hạ áp.

Lưu ý · An toàn

Không mở vỏ, không chạm vào trạm biến áp hay dây dẫn điện. Chỉ đọc nhãn của thiết bị đã rút khỏi ổ cắm.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp ảnh, bảng thông số, các phép tính tỉ số vòng dây và sơ đồ truyền tải. Giải thích vì sao điện được truyền đi ở điện áp rất cao nhưng lại được hạ xuống trước khi đưa vào nhà.

Khám phá

Máy biến áp và đường dây truyền tải

Chỉnh số vòng hai cuộn dây và điện trở tải, quan sát điện áp và dòng điện hai cuộn; thử đổi sang nguồn một chiều. Ở phần dưới, chọn điện áp truyền đi và khoảng cách, so sánh phần công suất bị mất trên đường dây.

Máy biến áp trên bàn thí nghiệm

từ thông biến thiên trong lõi~N₁ = 1 000N₂ = 100U₁ = 220 VU₂ ≈ 22 V
Nguồn nối vào cuộn sơ cấp
1 000
100
22 Ω

Máy hạ áp: U₂/U₁=N₂/N₁=0,1, nên U₂≈22 V. Dòng điện thứ cấp I₂=U₂/R≈1 A, dòng điện sơ cấp I₁=N₂/N₁I₂≈0,1 A. Công suất hai cuộn bằng nhau: U₁I₁=U₂I₂≈22 W.

Truyền tải 500 kW đi xa

Nhà máyTăng ápHạ ápNơi dùng20 km, U = 5 kV, I ≈ 100 ATới nơi dùng: 388 kWHao phí toả nhiệt: 112 kW
Điện áp truyền đi (sau máy tăng áp)
20 km
Vật liệu dây dẫn

Đường dây dài 20 km (hai dây, l=40 km), tiết diện 100 mm², R=ρl/S≈11,2 Ω. Điện áp truyền đi U=5 kV, dòng điện trên dây I=P/U=100 A. Hao phí P hp =P mũ 2 /U mũ 2 R≈112 kW, hiệu suất truyền tải H≈77,6%. Thử tăng điện áp truyền đi bằng máy tăng áp.

Ở cùng đường dây, nếu truyền ở 5 kV thì hao phí là 112 kW. Đổi dây nhôm sang dây đồng chỉ giảm hao phí khoảng 1,6 lần mà rất tốn kém; tăng điện áp hiệu quả hơn nhiều.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một máy biến áp lí tưởng có N₁=1000 vòng, N₂=50 vòng, cuộn sơ cấp nối với điện áp 220 V. Cuộn thứ cấp nối với điện trở 11 Ω. Tính điện áp và cường độ dòng điện ở hai cuộn.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một nhà máy truyền đi công suất 500 kW trên đường dây có điện trở 20 Ω. Tính công suất hao phí và hiệu suất truyền tải khi điện áp truyền đi là 5 kV và khi là 50 kV.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cần truyền công suất 1 MW trên đường dây có điện trở 10 Ω sao cho hao phí không vượt quá 5% công suất truyền đi. Điện áp truyền đi tối thiểu là bao nhiêu?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Máy biến áp hoạt động dựa trên hiện tượng nào?

Bài 2

Máy biến áp lí tưởng có N₁=2200 vòng, N₂=120 vòng, cuộn sơ cấp nối với điện áp 220 V. Điện áp hiệu dụng ở cuộn thứ cấp là bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 3

Cần quấn một biến áp nguồn lí tưởng hạ điện áp từ 220 V xuống 6 V. Cuộn sơ cấp có 1100 vòng. Cuộn thứ cấp phải có bao nhiêu vòng?

Đơn vị:vòng

Bài 4

Một máy hạ áp lí tưởng có N₁/N₂=10. Cường độ dòng điện ở cuộn thứ cấp là 2 A. Cường độ dòng điện ở cuộn sơ cấp là bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 5

Lõi của máy biến áp được làm bằng nhiều lá thép mỏng pha silic ghép cách điện với nhau để

Bài 6

Giữ nguyên công suất truyền đi và đường dây, tăng điện áp truyền đi lên 10 lần thì công suất hao phí trên đường dây giảm bao nhiêu lần?

Đơn vị:lần

Bài 7

Truyền công suất 100 kW ở điện áp 10 kV trên đường dây có điện trở 5 Ω. Công suất hao phí trên đường dây là bao nhiêu oát?

Đơn vị:W

Bài 8

Với số liệu ở câu trên, hiệu suất truyền tải là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 9

Đường dây bằng đồng (ρ=1,7·10 mũ trừ 8 Ω·m) có tổng chiều dài dây 10 km, tiết diện 0,5 xăng-ti-mét vuông. Điện trở của đường dây là bao nhiêu ôm?

Đơn vị:Ω

Bài 10

Những cách nào làm giảm hao phí do toả nhiệt trên đường dây truyền tải?

Bài 11

Máy biến áp lí tưởng không làm thay đổi đại lượng nào sau đây?

Ghi nhớ

  • Máy biến áp gồm lõi thép kĩ thuật điện và hai cuộn dây; hoạt động dựa trên hiện tượng cảm ứng điện từ, chỉ với dòng điện xoay chiều, không làm thay đổi tần số.
  • Máy lí tưởng: U₁/U₂=N₁/N₂=I₂/I₁; N₂>N₁ là máy tăng áp, N₂<N₁ là máy hạ áp.
  • Hao phí trên đường dây P hp =P mũ 2 /U mũ 2 R, R=ρl/S; tăng U lên n lần thì hao phí giảm n mũ 2 lần.
  • Điện được tăng áp ở nơi phát để truyền đi xa và hạ áp ở nơi tiêu thụ để dùng an toàn.