Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 4. Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều
Lưới điện đưa đến nhà em dòng điện xoay chiều, nhưng pin điện thoại, máy tính xách tay hay tai nghe không dây chỉ nạp được bằng dòng điện một chiều. Bên trong bộ sạc có linh kiện gì để biến dòng điện xoay chiều thành dòng điện một chiều?
Em sẽ học được
- Nêu được cấu tạo, kí hiệu và tính chỉnh lưu của diode bán dẫn.
- Thực hiện thí nghiệm, vẽ được đường đặc trưng I – U của diode bán dẫn.
- Vẽ được mạch chỉnh lưu nửa chu kì dùng một diode và mạch chỉnh lưu cả chu kì dùng cầu chỉnh lưu.
- So sánh được đồ thị điện áp ra khi chỉnh lưu nửa chu kì và cả chu kì; nêu được tác dụng của tụ lọc.
Diode bán dẫn
Diode bán dẫn gồm một lớp bán dẫn loại p tiếp xúc với một lớp bán dẫn loại n (lớp tiếp xúc p – n), có hai cực: anode (A) nối với lớp p và cathode (K) nối với lớp n. Trên kí hiệu của diode, mũi tam giác chỉ chiều dòng điện được phép đi qua, vạch ngang là cathode.
Định nghĩa · Tính chỉnh lưu của diode
Đường đặc trưng I – U của diode (Hình 4.3 trong sách) không phải là đường thẳng như của điện trở:
- Phân cực thuận: khi U còn nhỏ, dòng điện rất nhỏ; khi U vượt khoảng 0,6 – 0,7 V (với diode silic), cường độ dòng điện tăng rất nhanh.
- Phân cực ngược: cường độ dòng điện gần như bằng 0 và gần như không đổi khi U tăng (cho đến khi diode bị đánh thủng ở điện áp ngược rất lớn).
Ghi chú · Diode lí tưởng
Chỉnh lưu nửa chu kì và cả chu kì
Định nghĩa · Chỉnh lưu
Mạch chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.6): một diode mắc nối tiếp với tải R. Trong nửa chu kì diode phân cực thuận, có dòng điện qua tải; trong nửa chu kì còn lại diode bị phân cực ngược, dòng điện bị chặn. Điện áp trên tải là các xung nửa hình sin cách nhau, không liên tục.
Mạch chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.8): bốn diode mắc thành mạch cầu (cầu chỉnh lưu). Hai đỉnh của cầu nối với nguồn xoay chiều, hai đỉnh còn lại nối với tải. Trong mỗi nửa chu kì có hai diode dẫn điện, và dòng điện qua tải trong cả hai nửa chu kì đều có cùng một chiều.
| Đặc điểm | Nửa chu kì | Cả chu kì |
|---|---|---|
| Số diode | 1 | 4 (mạch cầu) |
| Dòng điện qua tải | Chỉ trong một nửa chu kì | Trong cả hai nửa chu kì |
| Số xung điện áp mỗi giây | 50 | 100 (tần số gấp đôi) |
| Điện áp trung bình trên tải | U₀/π≈0,32U₀ | 2U₀/π≈0,64U₀ |
Lọc bằng tụ điện
Điện áp sau chỉnh lưu là điện áp một chiều nhưng nhấp nhô mạnh, chưa dùng được cho các mạch điện tử. Mắc một tụ điện có điện dung lớn song song với tải:
- Khi điện áp chỉnh lưu tăng lên, diode dẫn điện và nạp điện cho tụ tới gần giá trị cực đại.
- Khi điện áp chỉnh lưu giảm xuống dưới điện áp của tụ, diode bị khoá, tụ phóng điện qua tải nên điện áp trên tải chỉ giảm chậm.
Định lí · Tác dụng của tụ lọc
Bộ sạc điện thoại kết hợp các phần trên: biến áp hạ điện áp, cầu diode chỉnh lưu, tụ điện lọc, rồi mạch điều khiển ổn định điện áp và dòng điện ra cho phù hợp với pin.
Dự án
Dự án: Khảo sát đường đặc trưng I – U của diode bán dẫn
Mục tiêu: đo cường độ dòng điện qua diode theo điện áp giữa hai cực khi phân cực thuận và phân cực ngược, vẽ đường đặc trưng I – U. Dụng cụ: một diode bán dẫn, điện trở 10 Ω, biến trở 0 – 100 Ω, công tắc, hai đồng hồ đo điện đa năng, nguồn điện một chiều (biến áp nguồn), bảng lắp mạch, dây nối.
- Mắc diode nối tiếp với điện trở bảo vệ 10 Ω và biến trở vào nguồn, anode nối về phía cực dương (phân cực thuận). Một đồng hồ đo cường độ dòng điện (thang mA), một đồng hồ đo điện áp giữa hai cực diode.
- Điều chỉnh biến trở để điện áp trên diode tăng dần; ghi khoảng 10 cặp giá trị U, I, đo dày hơn quanh 0,5 – 0,8 V.
- Đảo chiều diode (phân cực ngược), lặp lại phép đo.
- Vẽ đường đặc trưng I – U cho cả hai trường hợp trên cùng một hệ trục.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Mạch chỉnh lưu ảo
Chọn mạch không có diode, chỉnh lưu nửa chu kì hoặc cả chu kì, kéo trên dao động kí để xem diode nào đang dẫn điện. Đảo chiều diode, thử quay từng diode của cầu để xem khi nào cầu hoạt động, rồi lắp tụ lọc và thay đổi điện dung để quan sát độ gợn sóng.
Dao động kí: điện áp nguồn (nét đứt) và điện áp trên tải R (nét liền)
t = 0,0050 s: điện áp nguồn 0 V, điện áp trên tải 0 V. Diode đang dẫn: D.
Chỉnh lưu nửa chu kì: diode chỉ cho dòng điện đi theo chiều từ anode sang cathode, nên tải chỉ có dòng điện trong một nửa chu kì; nửa còn lại bị chặn. Có 50 xung mỗi giây. Giá trị trung bình của điện áp ra khoảng 3,19 V, điện áp vẫn nhấp nhô mạnh; lắp thêm tụ lọc để làm phẳng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều là
Bài 2
Phát biểu nào sau đây không đúng?
Bài 3
Những phát biểu nào đúng?
Bài 4
Chỉnh lưu nửa chu kì một dòng điện xoay chiều tần số 50 Hz. Mỗi giây có bao nhiêu xung dòng điện qua tải?
Bài 5
Chỉnh lưu cả chu kì một dòng điện xoay chiều tần số 50 Hz bằng cầu diode. Tần số của các xung điện áp trên tải là bao nhiêu hertz?
Bài 6
Điện áp xoay chiều hiệu dụng 9 V được chỉnh lưu cả chu kì bằng các diode lí tưởng. Điện áp cực đại trên tải là bao nhiêu vôn (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Bài 7
Một diode silic có điện áp thuận 0,7 V được mắc phân cực thuận, nối tiếp với điện trở 50 Ω vào nguồn một chiều 3 V. Cường độ dòng điện trong mạch là bao nhiêu miliampe?
Bài 8
Trong mạch chỉnh lưu nửa chu kì, nếu đảo ngược chiều mắc của diode thì
Bài 9
Để lọc cho điện áp sau chỉnh lưu phẳng hơn, tụ điện được mắc
Bài 10
Giữ nguyên tải, thay tụ lọc bằng một tụ có điện dung lớn hơn. Độ gợn sóng của điện áp trên tải
Bài 11
Sắp xếp các bộ phận của một bộ sạc theo đường đi của điện năng từ ổ cắm đến pin.
Ghi nhớ
- Diode bán dẫn chỉ cho dòng điện đi từ anode sang cathode: phân cực thuận thì dẫn điện, phân cực ngược thì dòng điện gần như bằng 0.
- Chỉnh lưu nửa chu kì dùng một diode: tải chỉ có dòng điện trong một nửa chu kì.
- Chỉnh lưu cả chu kì dùng cầu bốn diode: dòng điện qua tải cùng chiều trong cả hai nửa chu kì, tần số xung gấp đôi.
- Tụ lọc mắc song song với tải làm điện áp ra gần như không đổi; tụ càng lớn, gợn sóng càng nhỏ.