Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 4. Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều

Lưới điện đưa đến nhà em dòng điện xoay chiều, nhưng pin điện thoại, máy tính xách tay hay tai nghe không dây chỉ nạp được bằng dòng điện một chiều. Bên trong bộ sạc có linh kiện gì để biến dòng điện xoay chiều thành dòng điện một chiều?

Em sẽ học được

  • Nêu được cấu tạo, kí hiệu và tính chỉnh lưu của diode bán dẫn.
  • Thực hiện thí nghiệm, vẽ được đường đặc trưng I – U của diode bán dẫn.
  • Vẽ được mạch chỉnh lưu nửa chu kì dùng một diode và mạch chỉnh lưu cả chu kì dùng cầu chỉnh lưu.
  • So sánh được đồ thị điện áp ra khi chỉnh lưu nửa chu kì và cả chu kì; nêu được tác dụng của tụ lọc.

Diode bán dẫn

Diode bán dẫn gồm một lớp bán dẫn loại p tiếp xúc với một lớp bán dẫn loại n (lớp tiếp xúc p – n), có hai cực: anode (A) nối với lớp p và cathode (K) nối với lớp n. Trên kí hiệu của diode, mũi tam giác chỉ chiều dòng điện được phép đi qua, vạch ngang là cathode.

Định nghĩa · Tính chỉnh lưu của diode

Diode bán dẫn là linh kiện chỉ cho dòng điện đi qua theo một chiều nhất định, từ anode sang cathode. Khi anode có điện thế cao hơn cathode (phân cực thuận), dòng điện đi qua dễ dàng; khi mắc ngược lại (phân cực ngược), dòng điện qua diode gần như bằng 0.

Đường đặc trưng I – U của diode (Hình 4.3 trong sách) không phải là đường thẳng như của điện trở:

  • Phân cực thuận: khi U còn nhỏ, dòng điện rất nhỏ; khi U vượt khoảng 0,6 – 0,7 V (với diode silic), cường độ dòng điện tăng rất nhanh.
  • Phân cực ngược: cường độ dòng điện gần như bằng 0 và gần như không đổi khi U tăng (cho đến khi diode bị đánh thủng ở điện áp ngược rất lớn).

Ghi chú · Diode lí tưởng

Khi phân tích mạch chỉnh lưu, ta thường coi diode là lí tưởng: dẫn điện hoàn toàn khi phân cực thuận, không cho dòng điện qua khi phân cực ngược. Với diode silic thật, điện áp ra nhỏ hơn khoảng 0,7 V cho mỗi diode mà dòng điện đi qua.

Chỉnh lưu nửa chu kì và cả chu kì

Định nghĩa · Chỉnh lưu

Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều là chuyển dòng điện xoay chiều thành dòng điện một chiều.

Mạch chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.6): một diode mắc nối tiếp với tải R. Trong nửa chu kì diode phân cực thuận, có dòng điện qua tải; trong nửa chu kì còn lại diode bị phân cực ngược, dòng điện bị chặn. Điện áp trên tải là các xung nửa hình sin cách nhau, không liên tục.

Mạch chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.8): bốn diode mắc thành mạch cầu (cầu chỉnh lưu). Hai đỉnh của cầu nối với nguồn xoay chiều, hai đỉnh còn lại nối với tải. Trong mỗi nửa chu kì có hai diode dẫn điện, và dòng điện qua tải trong cả hai nửa chu kì đều có cùng một chiều.

So sánh hai cách chỉnh lưu (nguồn 50 Hz, diode lí tưởng)
Đặc điểmNửa chu kìCả chu kì
Số diode14 (mạch cầu)
Dòng điện qua tảiChỉ trong một nửa chu kìTrong cả hai nửa chu kì
Số xung điện áp mỗi giây50100 (tần số gấp đôi)
Điện áp trung bình trên tảiU₀/π≈0,32U₀2U₀/π≈0,64U₀

Lọc bằng tụ điện

Điện áp sau chỉnh lưu là điện áp một chiều nhưng nhấp nhô mạnh, chưa dùng được cho các mạch điện tử. Mắc một tụ điện có điện dung lớn song song với tải:

  • Khi điện áp chỉnh lưu tăng lên, diode dẫn điện và nạp điện cho tụ tới gần giá trị cực đại.
  • Khi điện áp chỉnh lưu giảm xuống dưới điện áp của tụ, diode bị khoá, tụ phóng điện qua tải nên điện áp trên tải chỉ giảm chậm.

Định lí · Tác dụng của tụ lọc

Tụ lọc làm điện áp trên tải gần như không đổi, chỉ còn gợn sóng nhỏ. Điện dung của tụ và điện trở tải càng lớn thì tụ phóng điện càng chậm, gợn sóng càng nhỏ. Với cùng một tụ, chỉnh lưu cả chu kì cho gợn sóng nhỏ hơn chỉnh lưu nửa chu kì, vì tụ được nạp lại thường xuyên gấp đôi.

Bộ sạc điện thoại kết hợp các phần trên: biến áp hạ điện áp, cầu diode chỉnh lưu, tụ điện lọc, rồi mạch điều khiển ổn định điện áp và dòng điện ra cho phù hợp với pin.

Dự án

Dự án: Khảo sát đường đặc trưng I – U của diode bán dẫn

Mục tiêu: đo cường độ dòng điện qua diode theo điện áp giữa hai cực khi phân cực thuận và phân cực ngược, vẽ đường đặc trưng I – U. Dụng cụ: một diode bán dẫn, điện trở 10 Ω, biến trở 0 – 100 Ω, công tắc, hai đồng hồ đo điện đa năng, nguồn điện một chiều (biến áp nguồn), bảng lắp mạch, dây nối.

  1. Mắc diode nối tiếp với điện trở bảo vệ 10 Ω và biến trở vào nguồn, anode nối về phía cực dương (phân cực thuận). Một đồng hồ đo cường độ dòng điện (thang mA), một đồng hồ đo điện áp giữa hai cực diode.
  2. Điều chỉnh biến trở để điện áp trên diode tăng dần; ghi khoảng 10 cặp giá trị U, I, đo dày hơn quanh 0,5 – 0,8 V.
  3. Đảo chiều diode (phân cực ngược), lặp lại phép đo.
  4. Vẽ đường đặc trưng I – U cho cả hai trường hợp trên cùng một hệ trục.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp sơ đồ mạch, bảng số liệu và đồ thị. Nhận xét cường độ dòng điện khi phân cực thuận và khi phân cực ngược, ước lượng điện áp mở của diode, và giải thích vì sao tính chất này giúp diode chỉnh lưu được dòng điện xoay chiều.

Khám phá

Mạch chỉnh lưu ảo

Chọn mạch không có diode, chỉnh lưu nửa chu kì hoặc cả chu kì, kéo trên dao động kí để xem diode nào đang dẫn điện. Đảo chiều diode, thử quay từng diode của cầu để xem khi nào cầu hoạt động, rồi lắp tụ lọc và thay đổi điện dung để quan sát độ gợn sóng.

~DR

Dao động kí: điện áp nguồn (nét đứt) và điện áp trên tải R (nét liền)

04−48−812−120,0050,010,0150,020,0250,030,0350,04u (V)t (s)

t = 0,0050 s: điện áp nguồn 0 V, điện áp trên tải 0 V. Diode đang dẫn: D.

Mạch
Lọc bằng tụ điện

Chỉnh lưu nửa chu kì: diode chỉ cho dòng điện đi theo chiều từ anode sang cathode, nên tải chỉ có dòng điện trong một nửa chu kì; nửa còn lại bị chặn. Có 50 xung mỗi giây. Giá trị trung bình của điện áp ra khoảng 3,19 V, điện áp vẫn nhấp nhô mạnh; lắp thêm tụ lọc để làm phẳng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một biến áp nguồn cho điện áp xoay chiều hiệu dụng 12 V, tần số 50 Hz, được chỉnh lưu nửa chu kì bằng một diode lí tưởng. Mô tả điện áp trên tải: giá trị cực đại, số xung mỗi giây, thời gian có dòng điện trong mỗi chu kì.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cũng nguồn 12 V – 50 Hz nhưng chỉnh lưu cả chu kì bằng cầu bốn diode silic, mỗi diode có điện áp thuận khoảng 0,7 V. Ước lượng điện áp cực đại trên tải và số xung mỗi giây.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Diode silic (điện áp thuận khoảng 0,7 V) mắc nối tiếp với điện trở 100 Ω vào nguồn một chiều 5 V. Tính cường độ dòng điện khi diode phân cực thuận và khi phân cực ngược.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều là

Bài 2

Phát biểu nào sau đây không đúng?

Bài 3

Những phát biểu nào đúng?

Bài 4

Chỉnh lưu nửa chu kì một dòng điện xoay chiều tần số 50 Hz. Mỗi giây có bao nhiêu xung dòng điện qua tải?

Đơn vị:xung

Bài 5

Chỉnh lưu cả chu kì một dòng điện xoay chiều tần số 50 Hz bằng cầu diode. Tần số của các xung điện áp trên tải là bao nhiêu hertz?

Đơn vị:Hz

Bài 6

Điện áp xoay chiều hiệu dụng 9 V được chỉnh lưu cả chu kì bằng các diode lí tưởng. Điện áp cực đại trên tải là bao nhiêu vôn (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?

Đơn vị:V

Bài 7

Một diode silic có điện áp thuận 0,7 V được mắc phân cực thuận, nối tiếp với điện trở 50 Ω vào nguồn một chiều 3 V. Cường độ dòng điện trong mạch là bao nhiêu miliampe?

Đơn vị:mA

Bài 8

Trong mạch chỉnh lưu nửa chu kì, nếu đảo ngược chiều mắc của diode thì

Bài 9

Để lọc cho điện áp sau chỉnh lưu phẳng hơn, tụ điện được mắc

Bài 10

Giữ nguyên tải, thay tụ lọc bằng một tụ có điện dung lớn hơn. Độ gợn sóng của điện áp trên tải

Bài 11

Sắp xếp các bộ phận của một bộ sạc theo đường đi của điện năng từ ổ cắm đến pin.

  1. Vị trí 1: Mạch điều khiển ổn định điện áp và dòng điện ra
  2. Vị trí 2: Tụ điện lọc cho điện áp phẳng hơn
  3. Vị trí 3: Cầu diode chỉnh lưu thành dòng điện một chiều nhấp nhô
  4. Vị trí 4: Biến áp hạ điện áp 220 V xuống điện áp thấp

Ghi nhớ

  • Diode bán dẫn chỉ cho dòng điện đi từ anode sang cathode: phân cực thuận thì dẫn điện, phân cực ngược thì dòng điện gần như bằng 0.
  • Chỉnh lưu nửa chu kì dùng một diode: tải chỉ có dòng điện trong một nửa chu kì.
  • Chỉnh lưu cả chu kì dùng cầu bốn diode: dòng điện qua tải cùng chiều trong cả hai nửa chu kì, tần số xung gấp đôi.
  • Tụ lọc mắc song song với tải làm điện áp ra gần như không đổi; tụ càng lớn, gợn sóng càng nhỏ.