Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 6. Chụp X-quang. Chụp cắt lớp

Bác sĩ nhìn tấm phim X-quang ngực thấy rõ xương sườn trắng trên nền phổi đen, nhưng với một khối u nhỏ trong não thì phim X-quang gần như bất lực. Khi đó người bệnh được chụp cắt lớp: nằm trên bàn trượt vào một vòng tròn lớn, ống tia X quay quanh đầu. Hai cách chụp này dựa trên nguyên lí nào, và vì sao chụp cắt lớp lại thấy được điều phim X-quang không thấy?

Em sẽ học được

  • Nêu được nguyên lí chụp X-quang trong y học và một số ưu, nhược điểm của nó.
  • Nêu được các biện pháp rút ngắn thời gian chụp, giảm liều chiếu, cải thiện độ sắc nét và độ tương phản của ảnh X-quang.
  • Nêu được nguyên lí chụp cắt lớp; giải thích vì sao người bệnh có thể phải nín thở khi chụp và vì sao chụp não thì chụp cắt lớp thích hợp hơn.
  • So sánh được chụp X-quang và chụp cắt lớp.

Chụp X-quang

Bộ phận phát tia X đặt phía trên vùng cần chụp; chùm tia X có cùng cường độ chiếu xuyên qua vùng đó tới tấm phim (hoặc tấm cảm biến) đặt phía sau. Các bộ phận khác nhau hấp thụ tia X khác nhau, nên sau khi đi qua chúng, cường độ chùm tia suy giảm khác nhau theo I=I₀e mũ (trừ μd) (Bài 5). Càng nhiều tia X tới được phim thì chỗ đó càng tối.

Màu sắc các bộ phận trên ảnh X-quang
Bộ phậnHấp thụ tia XTrên ảnh
Phần rỗng hoặc chứa khí (phổi, ruột chứa hơi)Rất ítĐen
Mỡ, cơ, các cơ quan mềmVừa phảiXám
Mô đặc như xươngNhiềuTrắng
  • Ưu điểm: không xâm lấn, không đau; kĩ thuật đơn giản, chụp nhanh; liều bức xạ thấp hơn chụp cắt lớp; chi phí thấp; X-quang kĩ thuật số cho kết quả nhanh, dễ lưu trữ.
  • Hạn chế: ảnh hai chiều, các bộ phận nằm trên cùng đường đi của tia X chồng lên nhau; ảnh không chi tiết bằng chụp cắt lớp, chụp cộng hưởng từ; mô mềm và các cơ quan thể hiện kém; tia X có hại nên phải hạn chế số lần chụp.

Cải thiện ảnh chụp X-quang

Ghi chú · Rút ngắn thời gian chụp và giảm liều chiếu

Thời gian chiếu chỉ cỡ vài giây hoặc ngắn hơn. Bộ phận tăng cường ảnh gồm màn huỳnh quang đầu vào (hấp thụ tia X, phát ra ánh sáng), catot quang (hấp thụ ánh sáng, phát ra electron), hệ hội tụ và tăng tốc electron, màn huỳnh quang đầu ra (phát ánh sáng có cường độ tỉ lệ với cường độ tia X tới). Nó làm giảm liều chiếu cho người bệnh khoảng 100 đến 500 lần. Tấm chứa chất phosphor đặt sát phim cũng vậy: mỗi phần tia X bị hấp thụ tạo ra hàng nghìn phần ánh sáng làm đen phim, nên chỉ cần chiếu tia X ít hơn hàng trăm lần.

Ghi chú · Cải thiện độ sắc nét

Ảnh rõ nét khi chùm tia X song song và hẹp: cho chùm electron hẹp đập vào đối catot để nguồn phát tia X nhỏ (như vật được chiếu bằng nguồn sáng nhỏ có bóng sắc nét hơn), và đặt tấm chống tán xạ gồm các lá chì xen nhôm trước phim: tia X đi thẳng xuyên qua nhôm tới phim, còn tia X bị tán xạ lệch hướng trong cơ thể bị chì hấp thụ, không làm nhoè ảnh.

Ghi chú · Cải thiện độ tương phản

Khi các bộ phận cạnh nhau hấp thụ tia X gần như nhau (ruột, dạ dày, mạch máu), người ta cho người bệnh uống hoặc tiêm chất cản quang chứa nguyên tố hấp thụ tia X mạnh như barium (Ba), iodine (I). Bộ phận chứa chất cản quang hiện lên sáng rõ trên ảnh. Chụp xương thì thường không cần, vì xương đã hấp thụ tia X mạnh hơn mô xung quanh nhiều.

Chụp cắt lớp (CT)

Định nghĩa · Chụp cắt lớp

Chụp cắt lớp vi tính (CT, Computed Tomography) là kĩ thuật dùng tia X chiếu qua một bộ phận cơ thể từ nhiều góc khác nhau, rồi dùng máy tính xử lí để dựng lại ảnh từng lát cắt (hai chiều) hoặc ảnh ba chiều, trong đó các bộ phận không bị chồng lên nhau.
  1. Người bệnh nằm trên bàn trượt đưa vào máy, sao cho vùng cần chụp nằm giữa ống phát tia X và hệ đầu dò.
  2. Ống phát tia X quay quanh người bệnh, phát chùm tia hình quạt; hệ đầu dò phía đối diện ghi lại cường độ chùm tia sau khi xuyên qua cơ thể ở mỗi góc.
  3. Từ loạt "ảnh X-quang" một chiều ở rất nhiều góc, máy tính tính ra hệ số suy giảm μ ở từng điểm của lát cắt và hiển thị thành ảnh.

Mỗi số đo ở đầu dò chỉ cho biết tổng hấp thụ trên cả đường đi của tia: ln I₀/I=μ₁d₁+μ₂d₂+… Một góc chụp không đủ để biết từng μ; nhưng khi có các tổng theo rất nhiều phương khác nhau, máy tính giải ra được giá trị ở từng ô nhỏ của lát cắt.

Ghi chú · Vì sao phải nín thở?

Một lần quét kéo dài vài giây. Nếu người bệnh thở, lồng ngực và các cơ quan chuyển động, số đo ở các góc không còn ứng với cùng một vị trí, ảnh dựng lại bị nhoè. Vì thế người bệnh thường được yêu cầu nín thở một thời gian ngắn.
So sánh chụp X-quang và chụp cắt lớp
Tiêu chíChụp X-quangChụp cắt lớp
Giống nhauDùng tia X, dựa vào khả năng đâm xuyên và sự suy giảm khác nhau qua các môNhư chụp X-quang
ẢnhHai chiều, các bộ phận chồng lên nhauTừng lát cắt hoặc ảnh ba chiều, không chồng lấn
Độ tương phảnChỉ phân biệt mô có hấp thụ khác nhau nhiềuPhân biệt được chênh lệch rất nhỏ
Liều tia X, chi phíThấpCao hơn
Thường dùngGãy xương, viêm phổi, tắc ruộtSọ não, mạch vành, khối u, cấp cứu chấn thương

Chụp não thì chụp cắt lớp thích hợp hơn: hộp sọ bao quanh não hấp thụ tia X mạnh, trên phim X-quang hình xương sọ phía trước và phía sau chồng lên nhau và lên mô não, còn mô não và tổn thương lại hấp thụ tia X gần như nhau. Chụp cắt lớp cho thấy từng lớp mô bên trong hộp sọ và xác định được chính xác vị trí tổn thương.

Dự án

Dự án: Mô hình chụp cắt lớp đơn giản

Mục tiêu: thiết kế và chế tạo mô hình mô phỏng nguyên lí chụp cắt lớp, dùng ánh sáng thay cho tia X. Vật liệu: hai vòng tròn (bìa cứng, ống nhựa uốn hoặc gỗ) gắn song song trên chân đế làm khung; đèn LED trắng và pin đóng vai ống phát tia X; tấm kính hoặc nhựa trong để đặt vật cần "chụp" (cốc nhựa trong chứa vật mờ, mảnh giấy màu); điện thoại thông minh đóng vai đầu dò, gắn trên khung bằng vít hãm để di chuyển quanh vòng.

  1. Xác định nhiệm vụ và thống nhất tiêu chí đánh giá: mô hình chắc chắn, đèn và điện thoại luôn ở hai phía đối diện của vật, đổi góc chụp dễ dàng.
  2. Lên ý tưởng, vẽ bản thiết kế, rồi lắp ráp mô hình.
  3. Chụp vật mẫu ở ít nhất 12 góc cách đều nhau (mỗi góc 15° trên nửa vòng tròn), ghi lại ảnh từng góc.
  4. So sánh: một ảnh chụp từ một phía thấy được gì, và cả loạt ảnh nhiều góc cho biết thêm điều gì về vị trí các vật bên trong.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp mô hình, loạt ảnh chụp và báo cáo: cấu tạo mô hình, các bước thực hiện, những khó khăn gặp phải và cách giải quyết, so sánh mô hình với máy chụp cắt lớp thật.

Khám phá

Máy chụp cắt lớp ảo

Tăng số góc chụp và xem ảnh dựng lại thay đổi. Đổi góc chiếu đang xem để thấy tín hiệu đầu thu ở từng góc (một góc chính là một ảnh X-quang thường). Thử cửa sổ mô mềm và chất cản quang để tìm khối u.

Lát cắt thậtẢnh dựng lại (1 góc)Tín hiệu ở đầu thu (giống phim X-quang) khi chiếu ở góc 0°:ống tia X: cam · đầu thu: xanh
1
0 °
Hiển thị
Chất cản quang

Chỉ chụp từ một góc: đây chính là ảnh X-quang thường. Mỗi điểm trên phim cho biết tia X bị cả đường đi hấp thụ bao nhiêu, nên xương sọ phía trước, phía sau và mô não chồng lên nhau; ảnh "dựng lại" chỉ là các vệt kéo dài theo phương chiếu. Hãy tăng số góc chụp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Chùm tia X đi qua cánh tay theo hai đường cùng dài 6 cm: đường thứ nhất chỉ qua mô mềm, đường thứ hai qua 4 cm mô mềm và 2 cm xương. Lấy μ mô =20 m mũ trừ 1, μ xương =60 m mũ trừ 1. Hỏi chỗ nào trên phim tối hơn?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một lát cắt được chia thành 4 ô vuông cạnh 1 cm: hàng trên gồm ô a, b; hàng dưới gồm ô c, d (a trên c). Máy đo được ln I₀/I theo hàng trên là 0,8, hàng dưới 0,5, cột trái 0,7, cột phải 0,6, đường chéo qua a và d là 0,4. Tìm hệ số suy giảm của từng ô (bỏ qua độ dài đường chéo khác cạnh ô).
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Nối mỗi bộ phận với màu của nó trên ảnh X-quang.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Chụp X-quang dựa trên những tính chất nào của tia X?

Bài 3

Chùm tia X đi qua hai đường cùng dài 4 cm: một đường chỉ qua mô mềm (μ=20 m mũ trừ 1), đường kia qua 3 cm mô mềm và 1 cm xương (μ=60 m mũ trừ 1). Cường độ sau đường có xương bằng bao nhiêu phần trăm cường độ sau đường chỉ có mô mềm?

Đơn vị:%

Bài 4

Đầu dò của máy chụp cắt lớp đo được cường độ tia X sau khi đi qua 10 cm một mô đồng nhất chỉ còn bằng 10% cường độ ban đầu. Hệ số suy giảm của mô là bao nhiêu m mũ trừ 1?

Bài 5

Một lát cắt gồm 4 ô vuông cạnh 1 cm: hàng trên a, b; hàng dưới c, d (a trên c). Các số đo ln I₀/I: hàng trên 0,6; hàng dưới 0,9; cột trái 0,7; cột phải 0,8; đường chéo qua a và d là 0,5. Tính hệ số suy giảm của ô d (theo xăng-ti-mét mũ trừ 1), bỏ qua độ dài đường chéo khác cạnh ô.

Bài 6

Chất cản quang (chứa barium hoặc iodine) được đưa vào cơ thể khi chụp X-quang nhằm

Bài 7

Nối mỗi biện pháp với tác dụng của nó khi chụp X-quang.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Sắp xếp các bước của một lần chụp cắt lớp theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Máy tính xử lí số liệu, dựng lại ảnh lát cắt
  2. Vị trí 2: Ống phát tia X quay quanh người bệnh, đầu dò ghi chùm tia ở nhiều góc
  3. Vị trí 3: Bàn trượt đưa vùng cần chụp vào giữa ống phát tia X và hệ đầu dò
  4. Vị trí 4: Người bệnh nằm lên bàn trượt

Bài 9

Vì sao người bệnh có thể được yêu cầu nín thở một thời gian ngắn khi chụp cắt lớp?

Bài 10

Chọn tất cả các ưu điểm của chụp cắt lớp so với chụp X-quang thường.

Bài 11

Vì sao khi cần kiểm tra tổn thương bên trong hộp sọ, chụp cắt lớp thích hợp hơn chụp X-quang?

Ghi nhớ

  • Chụp X-quang: chùm tia X xuyên qua cơ thể, bị các bộ phận hấp thụ khác nhau; phim càng nhận nhiều tia X càng tối: khí đen, mô mềm xám, xương trắng.
  • Giảm liều và thời gian chụp bằng bộ tăng cường ảnh, tấm phosphor; tăng độ nét bằng chùm tia hẹp, tấm chống tán xạ; tăng độ tương phản bằng chất cản quang (barium, iodine).
  • Chụp cắt lớp: ống tia X quay quanh người bệnh, đầu dò ghi số đo ở nhiều góc, máy tính dựng lại ảnh lát cắt không chồng lấn, độ tương phản cao.
  • Mỗi số đo chỉ cho tổng ln I₀/I=∑μd trên đường đi của tia; cần nhiều phương đo để tách được μ của từng điểm.