Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 7. Siêu âm

Người mẹ mang thai được bác sĩ bôi một lớp gel lên bụng, rồi đặt nhẹ một đầu dò lên đó: trên màn hình hiện ra hình thai nhi đang cử động. Không dùng tia X, không đau, không gây hại. Máy siêu âm "nhìn" vào cơ thể bằng cách nào, và vì sao lại cần lớp gel ấy?

Em sẽ học được

  • Nêu được bản chất của siêu âm và sơ lược cách tạo ra siêu âm.
  • Nêu được nguyên lí hoạt động của máy siêu âm và nguyên tắc tạo ảnh siêu âm kiểu A, kiểu B.
  • Giải thích được vì sao da và xương hiện rõ, còn các cơ quan mềm bên trong hiện kém, và vì sao siêu âm ít được dùng để kiểm tra não.
  • Tính được bước sóng λ=v/f và độ sâu mặt phân cách d=vt/2 từ thời gian tiếng vọng; nêu được một số ứng dụng của siêu âm.

Siêu âm và cách tạo ra siêu âm

Định nghĩa · Siêu âm

Siêu âm là sóng âm (sóng cơ học) có tần số lớn hơn 20 kHz, tai người không nghe được; thường xét trong khoảng từ 20 kHz đến 1 GHz. Siêu âm y khoa thường dùng tần số từ 1 MHz đến 15 MHz.

Siêu âm được tạo ra khi cho nguồn âm dao động với tần số lớn hơn 20 kHz. Thường dùng bộ biến đổi điện – cơ làm bằng thạch anh hoặc gốm áp điện: đặt vào nó một điện áp xoay chiều (hay các xung điện) thì nó dao động cơ cùng tần số; nếu tần số nằm trong dải siêu âm thì nó phát ra siêu âm. Ngược lại, khi sóng siêu âm đập vào, tinh thể áp điện dao động và sinh ra điện áp, nên cùng một đầu dò vừa phát vừa thu được siêu âm.

Như mọi sóng, siêu âm có λ=v/f. Trong mô mềm, tốc độ siêu âm khoảng 1540 m/s; ở 5 MHz bước sóng chỉ khoảng 0,3 mm, nên siêu âm phân biệt được những chi tiết rất nhỏ.

Nguyên lí hoạt động của máy siêu âm

Máy siêu âm hoạt động dựa vào định vị bằng sóng siêu âm, qua một đầu dò vừa phát vừa thu. Đầu dò phát vào cơ thể những xung siêu âm rất ngắn. Khi gặp mặt phân cách (ranh giới) giữa hai môi trường, siêu âm bị phản xạ một phần và khúc xạ một phần. Sóng phản xạ (tiếng vọng) trở về đầu dò, được biến thành tín hiệu điện, máy tính xử lí rồi hiển thị trên màn hình.

Tiếng vọng từ mặt phân cách ở độ sâu d đi hết quãng đường 2d (đi và về) trong thời gian t, nên

d=vt/2

với v≈1540 m/s là tốc độ siêu âm trong mô mềm mà máy dùng để tính.

Ghi chú · Phản xạ mạnh hay yếu?

Mỗi môi trường có trở kháng âm Z=ρv (khối lượng riêng nhân tốc độ âm). Ở mặt phân cách, phần cường độ bị phản xạ là R=((Z₂ trừ Z₁)/(Z₂+Z₁)) mũ 2: hai môi trường càng chênh lệch trở kháng thì phản xạ càng mạnh. Giữa các mô mềm, Z chỉ chênh nhau ít nên phản xạ rất yếu (dưới 1%); giữa mô và xương phản xạ khoảng 40%; giữa không khí và da gần như 100%.
  • Da (mặt phân cách với lớp tiếp xúc) và xương phản xạ siêu âm mạnh nên hiện lên rõ, sáng (hồi âm dày). Phía sau xương là vùng tối vì siêu âm gần như không đi qua được.
  • Các cơ quan mềm, dịch phản xạ yếu nên cho hình ảnh hồi âm kém hoặc trống (tối), không rõ nét bằng.
  • Phải bôi gel giữa đầu dò và da để không còn lớp không khí, nếu không gần như toàn bộ siêu âm bị phản xạ ngay ở mặt da.
  • Siêu âm ít được dùng để kiểm tra não vì não được bao bọc bởi hộp sọ, siêu âm không đi qua được xương. Ở người lớn chỉ siêu âm não khi hộp sọ được mở trong phẫu thuật; ở trẻ sơ sinh có thể siêu âm qua thóp khi xương sọ chưa liền.

Nguyên tắc tạo hình ảnh siêu âm

Hai kiểu hiển thị siêu âm
KiểuCách làmHiển thị
Kiểu AMột xung siêu âm chiếu vào cơ thể theo một phương; ghi các tiếng vọng nhận được theo thời gian.Đồ thị điện áp – thời gian: mỗi đỉnh là một mặt phân cách; từ khoảng thời gian giữa các đỉnh tính được bề dày mô, cơ quan.
Kiểu BĐầu dò quét qua nhiều vị trí (nhiều phương) quanh cơ quan; máy tính tổng hợp tín hiệu kiểu A của mọi phương.Ảnh mặt cắt: mỗi điểm có độ sáng tối theo cường độ sóng phản xạ ở vị trí đó.

Ứng dụng của siêu âm: y học (chẩn đoán hình ảnh, theo dõi thai nhi, hỗ trợ phẫu thuật nội soi), công nghiệp (kiểm tra khuyết tật sản phẩm, hàn vật liệu), nông nghiệp và công nghệ thực phẩm (làm sạch hoá chất tồn dư, khử khuẩn), ngư nghiệp (máy dò cá), nghiên cứu biển và địa chất.

So sánh chụp X-quang và siêu âm
Tiêu chíChụp X-quangSiêu âm
Tín hiệuTia X (sóng điện từ)Sóng siêu âm (sóng cơ)
Cách thu ảnhThu tia X đã xuyên qua và bị cơ thể hấp thụThu sóng phản xạ ở các mặt phân cách
ẢnhTương đối rõ, rất tốt với xươngKém nét hơn, tốt với mô mềm, dịch; quan sát được cử động
An toànBức xạ ion hoá, hạn chế số lần chụpÍt gây hại, dùng được cho thai nhi, tim, cổ

Dự án

Dự án: Đo khoảng cách bằng tiếng vọng

Mục tiêu: kiểm chứng nguyên tắc d=vt/2 mà máy siêu âm dùng, bằng âm thanh nghe được hoặc cảm biến siêu âm. Phương tiện: một cảm biến siêu âm (như HC-SR04) với bo mạch Arduino, hoặc điện thoại có ứng dụng ghi âm hiển thị dạng sóng; thước dây; một bức tường phẳng.

  1. Đặt cảm biến (hoặc đứng vỗ tay) cách tường các khoảng đo bằng thước: 0,5 m, 1 m, 1,5 m (với vỗ tay: 20 m, 30 m).
  2. Đo thời gian t từ lúc phát đến lúc nhận tiếng vọng; lặp lại 3 lần, lấy trung bình.
  3. Tính khoảng cách theo d=vt/2 với v=340 m/s và so sánh với số đo bằng thước, tính sai số.
  4. Thay bức tường bằng tấm vải dày, tấm xốp: nhận xét độ mạnh của tiếng vọng và liên hệ với sự phản xạ ở các mô trong cơ thể.

Ghi chú · Báo cáo

Bảng số liệu, kết quả tính và sai số; giải thích vì sao máy siêu âm y khoa dùng tần số MHz chứ không dùng tần số cỡ chục kHz như cảm biến (gợi ý: bước sóng và độ nhỏ của chi tiết quan sát được).

Khám phá

Đầu dò siêu âm ảo

Kéo đầu dò dọc mặt da (hoặc chọn đầu dò rồi dùng phím mũi tên trái, phải). Đồ thị kiểu A cho tiếng vọng tại chỗ đặt đầu dò; ảnh kiểu B được dựng dần theo các vị trí đã quét. Thử bỏ lớp gel.

mỡcơgannangxương sườn
Lớp tiếp xúc

Siêu âm kiểu A (tại đầu dò)

0,514080120160điện ápt (μs)

Siêu âm kiểu B (ảnh mặt cắt)

Đầu dò ở vị trí x=9 cm: tiếng vọng ở mặt phân cách mỡ – cơ về sau t≈16,6 μs, nên d=vt/2≈1,3 cm; tiếng vọng ở mặt phân cách cơ – gan về sau t≈34,3 μs, nên d=vt/2≈2,6 cm. Bên trong nang chứa dịch hầu như không có tiếng vọng nên hiện màu đen (trống âm). Đã quét 1/40 cột ảnh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một đầu dò phát siêu âm tần số 5 MHz vào mô mềm (v=1540 m/s). Tiếng vọng từ thành trước của một túi dịch trở về sau 65 μs. Tính bước sóng siêu âm trong mô và độ sâu của thành túi.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cho trở kháng âm của mỡ, cơ, xương lần lượt là 1,38·10 mũ 6; 1,70·10 mũ 6; 7,80·10 mũ 6 kg/(m²·s). Tính phần cường độ siêu âm bị phản xạ ở mặt phân cách mỡ – cơ và cơ – xương. Vì sao trên ảnh siêu âm xương hiện rõ hơn hẳn?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trên đồ thị siêu âm kiểu A, tiếng vọng từ mặt trước và mặt sau của một cơ quan xuất hiện lần lượt ở 26 μs và 104 μs. Tính bề dày của cơ quan, lấy v=1540 m/s.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Tốc độ siêu âm trong thạch anh là 5700 m/s. Bước sóng của siêu âm tần số 2 MHz trong thạch anh là bao nhiêu milimét?

Đơn vị:mm

Bài 2

Sóng siêu âm là

Bài 3

Trong siêu âm chẩn đoán y khoa, người ta thường dùng siêu âm có tần số trong khoảng

Bài 4

Đầu dò của máy siêu âm phát ra siêu âm nhờ

Bài 5

Tiếng vọng từ một mặt phân cách trong mô mềm trở về đầu dò sau 65 μs. Lấy tốc độ siêu âm trong mô là 1540 m/s. Mặt phân cách ở sâu bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 6

Trên đồ thị kiểu A, tiếng vọng từ mặt trước và mặt sau của một khối mô xuất hiện ở 40 μs và 92 μs. Bề dày khối mô là bao nhiêu xentimét (v=1540 m/s)?

Đơn vị:cm

Bài 7

Trở kháng âm của cơ là 1,70·10 mũ 6 kg/(m²·s), của xương là 7,80·10 mũ 6 kg/(m²·s). Ở mặt phân cách cơ – xương, bao nhiêu phần trăm cường độ siêu âm bị phản xạ?

Đơn vị:%

Bài 8

Vì sao phải bôi gel lên da trước khi đặt đầu dò siêu âm?

Bài 9

Vì sao siêu âm ít được dùng để kiểm tra não ở người lớn?

Bài 10

Nối mỗi kiểu siêu âm với cách hiển thị của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 11

Chọn những phát biểu đúng khi so sánh siêu âm với chụp X-quang.

Ghi nhớ

  • Siêu âm là sóng cơ học có tần số lớn hơn 20 kHz; siêu âm y khoa dùng khoảng 1 MHz đến 15 MHz.
  • Đầu dò bằng thạch anh hoặc gốm áp điện biến dao động điện thành dao động cơ cùng tần số (phát) và ngược lại (thu).
  • Siêu âm phản xạ ở mặt phân cách giữa các mô; trở kháng chênh lệch càng nhiều phản xạ càng mạnh: da, xương rõ; mô mềm, dịch kém; phải bôi gel để bỏ lớp không khí.
  • Độ sâu mặt phân cách d=vt/2; kiểu A hiển thị đồ thị điện áp – thời gian, kiểu B dựng ảnh mặt cắt sáng tối.