Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 12. Vùng năng lượng của tinh thể chất rắn
Khi bị đốt nóng, dây đồng dẫn điện kém đi, còn một thanh silic lại dẫn điện tốt hơn. Một quang trở trong đèn đường tự động có điện trở hàng chục kilôôm lúc trời tối nhưng chỉ vài trăm ôm khi có nắng. Cùng là chất rắn, vì sao chúng phản ứng với nhiệt và ánh sáng khác nhau đến vậy?
Em sẽ học được
- Mô tả được sự hình thành các vùng năng lượng trong chất rắn theo mô hình vùng năng lượng đơn giản.
- Nêu được khái niệm vùng hoá trị, vùng dẫn, vùng cấm; phân biệt được kim loại, bán dẫn, điện môi theo độ rộng vùng cấm.
- Sử dụng lí thuyết vùng năng lượng giải thích được sự phụ thuộc của điện trở kim loại và bán dẫn vào nhiệt độ.
- Giải thích được sự phụ thuộc của điện trở quang (LDR) vào cường độ ánh sáng.
Vùng năng lượng trong tinh thể chất rắn
Trong một nguyên tử cô lập, electron chỉ có thể có những mức năng lượng gián đoạn, xác định (Bài 11). Trong tinh thể chất rắn, các nguyên tử ở rất gần nhau và tương tác với nhau, nên mỗi mức năng lượng của nguyên tử tách thành rất nhiều mức nằm rất sát nhau. Các mức sát nhau đó tạo thành một vùng năng lượng.
Định nghĩa · Vùng năng lượng cho phép và vùng cấm
- Vùng hoá trị: vùng năng lượng cho phép cao nhất có các electron hoá trị lấp đầy (ở nhiệt độ rất thấp). Electron trong vùng hoá trị liên kết với nguyên tử, không tham gia dẫn điện.
- Vùng dẫn: vùng năng lượng cho phép nằm ngay trên vùng hoá trị. Electron ở vùng dẫn chuyển động tự do trong tinh thể và tham gia dẫn điện.
- Vùng cấm: khoảng năng lượng giữa đáy vùng dẫn và đỉnh vùng hoá trị; độ rộng của nó kí hiệu là E g.
Muốn một electron từ vùng hoá trị lên vùng dẫn, phải cung cấp cho nó năng lượng ít nhất bằng E g, do chuyển động nhiệt hoặc do hấp thụ photon. Khi electron rời vùng hoá trị, nó để lại một chỗ trống mang điện dương gọi là lỗ trống; lỗ trống cũng tham gia dẫn điện. Electron trong vùng dẫn và lỗ trống trong vùng hoá trị gọi là các hạt tải điện.
Kim loại, bán dẫn và điện môi
| Loại chất | Sơ đồ vùng năng lượng | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kim loại | Vùng chứa electron hoá trị chỉ được lấp đầy một phần, hoặc chồng lên vùng dẫn: luôn có rất nhiều electron tự do | Đồng, bạc, nhôm |
| Bán dẫn | Vùng cấm hẹp (E g cỡ 1 eV): ở nhiệt độ thường đã có một ít electron nhảy lên vùng dẫn | Silic (E g ≈1,12 eV), germani (E g ≈0,66 eV) |
| Điện môi | Vùng cấm rộng (E g cỡ vài electronvôn trở lên): hầu như không có electron nào lên được vùng dẫn | Kim cương (E g ≈5,5 eV), thuỷ tinh, sứ |
Ở nhiệt độ phòng, năng lượng chuyển động nhiệt của mỗi electron chỉ cỡ vài phần trăm electronvôn. Vì thế qua vùng cấm cỡ 1 eV chỉ có một phần rất nhỏ electron (ở silic khoảng 10 mũ 10 electron trong mỗi xăng-ti-mét khối, trong khi đồng có khoảng 8,5·10 mũ 22 electron tự do trong mỗi xăng-ti-mét khối), và qua vùng cấm cỡ 5 eV thì gần như không có electron nào.
Điện trở phụ thuộc nhiệt độ và ánh sáng
- Kim loại: trong khoảng nhiệt độ không quá cao, mật độ electron tự do gần như không đổi. Khi nhiệt độ tăng, các ion ở nút mạng dao động mạnh hơn, electron va chạm với chúng thường xuyên hơn, nên điện trở tăng. Gần đúng: R=R₀[1+α(t trừ t₀)], với đồng α≈4,3·10 mũ trừ 3 K mũ trừ 1.
- Bán dẫn: khi nhiệt độ tăng, nhiều electron nhận đủ năng lượng để chuyển từ vùng hoá trị lên vùng dẫn, đồng thời số lỗ trống tăng. Mật độ hạt tải điện tăng rất nhanh nên điện trở giảm. Nhiệt điện trở (thermistor) dùng tính chất này để đo nhiệt độ.
Định lí · Hiện tượng quang dẫn
Điện trở quang (quang trở, LDR) là một lớp bán dẫn (thường là cadimi sunfua, E g ≈2,4 eV) mắc giữa hai điện cực. Trong tối, điện trở của nó rất lớn (hàng chục đến hàng trăm kilôôm); khi được chiếu sáng, điện trở giảm xuống chỉ còn vài trăm ôm. Chùm sáng càng mạnh thì càng nhiều photon, càng nhiều hạt tải điện, điện trở càng nhỏ. LDR được dùng trong đèn đường tự động, cảm biến ánh sáng, máy đo ánh sáng.
Dự án
Dự án: Khảo sát quang trở và nhiệt điện trở
Mục tiêu: đo sự thay đổi điện trở của một quang trở theo độ sáng và của một nhiệt điện trở theo nhiệt độ, rồi lắp mạch đèn tự bật khi trời tối. Dụng cụ: quang trở, nhiệt điện trở NTC, đồng hồ đo điện đa năng, đèn bàn, cốc nước nóng và nhiệt kế, pin 9 V, transistor, đèn LED và điện trở bảo vệ, bảng mạch cắm.
- Đo điện trở của quang trở khi che kín, trong ánh sáng phòng và khi đặt đèn bàn ở các khoảng cách 50 cm, 30 cm, 10 cm. Lặp lại khi che đèn bằng giấy bóng kính đỏ và xanh lam.
- Bọc nhiệt điện trở trong túi nilon, nhúng vào nước ở các nhiệt độ khác nhau; ghi nhiệt độ và điện trở. Làm tương tự với một cuộn dây đồng mảnh để so sánh.
- Vẽ đồ thị điện trở theo khoảng cách đến đèn và theo nhiệt độ; dùng mô hình vùng năng lượng giải thích hình dạng các đồ thị.
- Lắp mạch đèn LED tự sáng khi trời tối dùng quang trở và transistor; thử che quang trở để kiểm tra.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Electron vượt vùng cấm
Chọn vật liệu, thay đổi nhiệt độ và chiếu ánh sáng có năng lượng photon khác nhau. Quan sát electron lên vùng dẫn, lỗ trống trong vùng hoá trị và điện trở của mẫu so với lúc 300 K không chiếu sáng.
Sơ đồ vùng năng lượng
Điện trở so với lúc 300 K, không chiếu sáng: × 1
Silic (bán dẫn): độ rộng vùng cấm E g =1,12 eV. Mật độ electron trong vùng dẫn n≈9,77·10 mũ 9 xăng-ti-mét mũ trừ 3. Nhiệt độ càng cao, càng nhiều electron nhận đủ năng lượng vượt qua vùng cấm. Điện trở gấp 1 lần điện trở lúc 300 K, không chiếu sáng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Trong mô hình vùng năng lượng của chất rắn, vùng cấm là
Bài 2
Nối mỗi loại chất rắn với đặc điểm vùng năng lượng của nó.
Bài 3
Germani có độ rộng vùng cấm 0,66 eV. Bước sóng dài nhất của ánh sáng gây ra hiện tượng quang dẫn ở germani là bao nhiêu micrômét (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Bài 4
Khi nhiệt độ của một thanh silic tăng thì điện trở của nó giảm, vì
Bài 5
Khi nhiệt độ của dây đồng tăng (không quá cao) thì điện trở của nó tăng, vì
Bài 6
Một quang trở làm bằng cadimi sunfua có E g ≈2,4 eV. Chọn tất cả các ánh sáng làm giảm được điện trở của nó.
Bài 7
Một dây đồng có điện trở 20 Ω ở 300 K. Lấy α=4,3·10 mũ trừ 3 K mũ trừ 1. Điện trở của dây ở 400 K là bao nhiêu ôm?
Bài 8
Một quang trở mắc vào hiệu điện thế 9 V. Khi được chiếu sáng, điện trở của nó là 450 Ω. Cường độ dòng điện qua quang trở là bao nhiêu miliampe?
Bài 9
Chiếu vào một mẫu silic (E g =1,12 eV) bức xạ hồng ngoại có bước sóng 1,5 μm. Điện trở của mẫu
Bài 10
Kim cương là chất điện môi vì
Ghi nhớ
- Trong tinh thể, các mức năng lượng của electron tạo thành các vùng năng lượng cho phép, ngăn cách nhau bởi vùng cấm.
- Vùng hoá trị chứa các electron hoá trị; electron ở vùng dẫn tham gia dẫn điện; độ rộng vùng cấm giữa chúng là E g.
- Kim loại luôn có nhiều electron tự do; bán dẫn có E g nhỏ (cỡ 1 eV); điện môi có E g lớn (vài eV trở lên).
- Nhiệt độ tăng: điện trở kim loại tăng (ion dao động mạnh hơn), điện trở bán dẫn giảm (thêm hạt tải điện).
- Hiện tượng quang dẫn: photon có hf lớn hơn hoặc bằng E g đưa electron lên vùng dẫn, làm điện trở bán dẫn giảm; đó là nguyên tắc của quang trở (LDR).