Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 11. Quang phổ vạch của nguyên tử
Ánh sáng Mặt Trời qua lăng kính cho một dải màu liên tục như cầu vồng. Nhưng ánh sáng từ một ống chứa khí hydrogen loãng đang phóng điện chỉ cho vài vạch màu tách rời: đỏ, lam, chàm, tím. Vì sao nguyên tử chỉ phát ra những ánh sáng có bước sóng hoàn toàn xác định?
Em sẽ học được
- Phân biệt được quang phổ liên tục, quang phổ vạch phát xạ và quang phổ vạch hấp thụ.
- Phát biểu được các tiên đề của Bohr về trạng thái dừng và về sự phát xạ, hấp thụ năng lượng của nguyên tử.
- Mô tả và giải thích được sự tồn tại các mức năng lượng của electron trong nguyên tử bằng quang phổ vạch phát xạ và hấp thụ.
- Vận dụng được hệ thức hf=E n trừ E m và các mức năng lượng E n = âm 13,6/n mũ 2 eV của nguyên tử hydrogen.
Quang phổ liên tục và quang phổ vạch
Máy quang phổ dùng lăng kính (hoặc cách tử) để phân tích một chùm sáng thành các thành phần đơn sắc có bước sóng khác nhau, cho ta quang phổ của nguồn sáng.
| Loại quang phổ | Đặc điểm | Nguồn phát |
|---|---|---|
| Quang phổ liên tục | Dải màu biến thiên liên tục từ đỏ đến tím | Chất rắn, chất lỏng, chất khí ở áp suất lớn bị nung nóng (dây tóc bóng đèn, Mặt Trời) |
| Quang phổ vạch phát xạ | Các vạch màu riêng lẻ ngăn cách nhau bởi những khoảng tối | Chất khí hay hơi ở áp suất thấp bị kích thích (nung nóng hoặc phóng điện) |
| Quang phổ vạch hấp thụ | Các vạch tối trên nền quang phổ liên tục | Ánh sáng trắng đi qua một đám khí hay hơi có nhiệt độ thấp hơn nguồn sáng |
Quang phổ vạch phát xạ của mỗi nguyên tố có số vạch, vị trí và độ sáng của các vạch riêng, đặc trưng cho nguyên tố đó. Ví dụ, quang phổ vạch phát xạ của hydrogen trong vùng nhìn thấy có bốn vạch: đỏ, lam, chàm, tím.
Mẫu nguyên tử Bohr và các mức năng lượng
Định lí · Tiên đề về các trạng thái dừng
Định lí · Tiên đề về sự bức xạ và hấp thụ năng lượng
Với nguyên tử hydrogen, các trạng thái dừng được đánh số n=1,2,3,… ứng với các quỹ đạo dừng K, L, M, N, O, P của electron; bán kính quỹ đạo r n =n mũ 2 r₀ với r₀=5,3·10 mũ trừ 11 m. Năng lượng của nguyên tử ở trạng thái dừng thứ n là:
| Mức | n | E n (eV) | E n (J) |
|---|---|---|---|
| K | 1 | âm 13,6 | âm 2,176·10 mũ trừ 18 |
| L | 2 | âm 3,4 | âm 5,44·10 mũ trừ 19 |
| M | 3 | âm 1,51 | âm 2,42·10 mũ trừ 19 |
| N | 4 | âm 0,85 | âm 1,36·10 mũ trừ 19 |
| O | 5 | âm 0,544 | âm 8,70·10 mũ trừ 20 |
| P | 6 | âm 0,378 | âm 6,04·10 mũ trừ 20 |
Năng lượng âm có nghĩa electron bị liên kết với hạt nhân. Khi n rất lớn, E n →0: electron thoát khỏi nguyên tử. Muốn ion hoá nguyên tử hydrogen ở trạng thái cơ bản cần năng lượng 13,6 eV.
Giải thích quang phổ vạch
- Quang phổ vạch phát xạ: khi chất khí bị kích thích, các nguyên tử lên trạng thái kích thích rồi chuyển về các trạng thái có năng lượng thấp hơn, mỗi lần phát ra một photon có hf=E n trừ E m. Vì các mức năng lượng là gián đoạn nên chỉ có một số tần số xác định: quang phổ là các vạch riêng lẻ.
- Quang phổ vạch hấp thụ: nguyên tử trong đám khí chỉ hấp thụ được những photon có năng lượng đúng bằng hiệu hai mức năng lượng của nó, nên ánh sáng trắng đi qua đám khí bị mất đúng những bước sóng đó: xuất hiện các vạch tối.
- Nguyên tử hấp thụ được photon có bước sóng nào thì cũng phát ra được photon có bước sóng ấy. Vì vậy các vạch tối trong quang phổ hấp thụ của một chất khí nằm đúng vị trí các vạch màu trong quang phổ phát xạ của nó.
| Chuyển mức | ε (eV) | λ (nm) | Màu |
|---|---|---|---|
| M → L | 1,89 | 658 | đỏ |
| N → L | 2,55 | 487 | lam |
| O → L | 2,86 | 435 | chàm |
| P → L | 3,02 | 411 | tím |
Các chuyển mức về mức K cho bức xạ tử ngoại (dãy Lyman); các chuyển mức về mức M cho bức xạ hồng ngoại (dãy Paschen). Các bước sóng trong bảng được tính với h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s, c=3·10 mũ 8 m/s; giá trị đo được của vạch đỏ là 656 nm.
Ghi chú · Ứng dụng: phân tích quang phổ
Dự án
Dự án: Chế tạo kính quang phổ đơn giản
Mục tiêu: chế tạo một kính quang phổ từ đĩa CD hoặc DVD cũ và quan sát quang phổ của nhiều nguồn sáng. Dụng cụ: hộp giấy cứng, đĩa CD hoặc DVD (bóc lớp phủ nhôm nếu cần), dao rọc giấy, băng dính đen, điện thoại để chụp ảnh. Không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời.
- Khoét một khe hẹp (khoảng 1 mm) ở một đầu hộp; ở đầu kia gắn mảnh đĩa CD nghiêng khoảng 45° và khoét lỗ quan sát.
- Hướng khe vào lần lượt các nguồn: bóng đèn sợi đốt, đèn huỳnh quang (đèn tuýp, đèn compact), đèn LED trắng, ngọn lửa đèn cồn có rắc muối ăn.
- Chụp ảnh quang phổ của từng nguồn qua lỗ quan sát; xếp mỗi quang phổ vào một trong ba loại: liên tục, vạch phát xạ, vạch hấp thụ.
- Tra cứu quang phổ vạch của thuỷ ngân và natri, đối chiếu với ảnh chụp được để nhận ra các nguyên tố trong đèn huỳnh quang và trong ngọn lửa có muối.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Electron nhảy giữa các mức năng lượng
Chọn một mức để electron của nguyên tử hydrogen chuyển tới. Đi lên, nguyên tử hấp thụ photon; đi xuống, nó phát ra photon. Quan sát năng lượng, bước sóng của photon và các vạch xuất hiện trên quang phổ phát xạ và hấp thụ.
Các mức năng lượng của nguyên tử hydrogen
Quang phổ vạch thu được (vùng nhìn thấy, 380 nm đến 760 nm)
Electron đang ở trạng thái cơ bản K (n=1), năng lượng E K = âm 13,6 eV. Chọn một mức cao hơn để nguyên tử hấp thụ photon, rồi chọn mức thấp hơn để nó phát xạ photon.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Quang phổ vạch phát xạ do
Bài 2
Nguyên tử hydrogen chuyển từ trạng thái dừng N (n=4) về trạng thái dừng L (n=2). Tính năng lượng photon phát ra (theo eV).
Bài 3
Bước sóng của photon ở câu trên là bao nhiêu nanômét (làm tròn đến hàng đơn vị)? Lấy h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s, c=3·10 mũ 8 m/s, 1 eV =1,6·10 mũ trừ 19 J.
Bài 4
Năng lượng tối thiểu cần cung cấp để ion hoá nguyên tử hydrogen đang ở trạng thái cơ bản là bao nhiêu electronvôn?
Bài 5
Một nguyên tử hydrogen đang ở trạng thái cơ bản. Chọn tất cả các photon có thể bị nguyên tử này hấp thụ (không làm ion hoá).
Bài 6
Một đám khí hydrogen được kích thích để các nguyên tử lên trạng thái N (n=4). Khi các nguyên tử chuyển về các trạng thái thấp hơn, quang phổ phát xạ có tối đa bao nhiêu vạch?
Bài 7
Vì sao vị trí các vạch tối trong quang phổ hấp thụ của khí hydrogen trùng với vị trí các vạch màu trong quang phổ phát xạ của nó?
Bài 8
Nối mỗi nguồn sáng với loại quang phổ nó cho.
Bài 9
Một vạch tối trong quang phổ Mặt Trời có bước sóng 590 nm. Năng lượng photon bị hấp thụ bằng bao nhiêu eV (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Bài 10
Vạch màu đỏ trong quang phổ của hydrogen ứng với sự chuyển của electron
Ghi nhớ
- Quang phổ liên tục do vật rắn, lỏng, khí áp suất lớn bị nung nóng; quang phổ vạch phát xạ do khí loãng bị kích thích; quang phổ vạch hấp thụ là các vạch tối trên nền quang phổ liên tục.
- Nguyên tử chỉ tồn tại ở các trạng thái dừng có năng lượng xác định; ở trạng thái dừng nó không bức xạ.
- Chuyển giữa hai trạng thái dừng, nguyên tử phát xạ hoặc hấp thụ một photon: hf=E n trừ E m.
- Nguyên tử hydrogen: E n = âm 13,6/n mũ 2 eV; bốn vạch nhìn thấy (đỏ, lam, chàm, tím) ứng với các chuyển về mức L.
- Quang phổ vạch là bằng chứng cho sự tồn tại các mức năng lượng gián đoạn của electron trong nguyên tử.