Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 11. Quang phổ vạch của nguyên tử

Ánh sáng Mặt Trời qua lăng kính cho một dải màu liên tục như cầu vồng. Nhưng ánh sáng từ một ống chứa khí hydrogen loãng đang phóng điện chỉ cho vài vạch màu tách rời: đỏ, lam, chàm, tím. Vì sao nguyên tử chỉ phát ra những ánh sáng có bước sóng hoàn toàn xác định?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được quang phổ liên tục, quang phổ vạch phát xạ và quang phổ vạch hấp thụ.
  • Phát biểu được các tiên đề của Bohr về trạng thái dừng và về sự phát xạ, hấp thụ năng lượng của nguyên tử.
  • Mô tả và giải thích được sự tồn tại các mức năng lượng của electron trong nguyên tử bằng quang phổ vạch phát xạ và hấp thụ.
  • Vận dụng được hệ thức hf=E n trừ E m và các mức năng lượng E n = âm 13,6/n mũ 2 eV của nguyên tử hydrogen.

Quang phổ liên tục và quang phổ vạch

Máy quang phổ dùng lăng kính (hoặc cách tử) để phân tích một chùm sáng thành các thành phần đơn sắc có bước sóng khác nhau, cho ta quang phổ của nguồn sáng.

Ba loại quang phổ
Loại quang phổĐặc điểmNguồn phát
Quang phổ liên tụcDải màu biến thiên liên tục từ đỏ đến tímChất rắn, chất lỏng, chất khí ở áp suất lớn bị nung nóng (dây tóc bóng đèn, Mặt Trời)
Quang phổ vạch phát xạCác vạch màu riêng lẻ ngăn cách nhau bởi những khoảng tốiChất khí hay hơi ở áp suất thấp bị kích thích (nung nóng hoặc phóng điện)
Quang phổ vạch hấp thụCác vạch tối trên nền quang phổ liên tụcÁnh sáng trắng đi qua một đám khí hay hơi có nhiệt độ thấp hơn nguồn sáng

Quang phổ vạch phát xạ của mỗi nguyên tố có số vạch, vị trí và độ sáng của các vạch riêng, đặc trưng cho nguyên tố đó. Ví dụ, quang phổ vạch phát xạ của hydrogen trong vùng nhìn thấy có bốn vạch: đỏ, lam, chàm, tím.

Mẫu nguyên tử Bohr và các mức năng lượng

Định lí · Tiên đề về các trạng thái dừng

Nguyên tử chỉ tồn tại trong một số trạng thái có năng lượng xác định E n, gọi là các trạng thái dừng. Khi ở trạng thái dừng, nguyên tử không bức xạ. Trạng thái có năng lượng thấp nhất là trạng thái cơ bản; các trạng thái có năng lượng cao hơn là trạng thái kích thích.

Định lí · Tiên đề về sự bức xạ và hấp thụ năng lượng

Khi nguyên tử chuyển từ trạng thái dừng có năng lượng E n sang trạng thái dừng có năng lượng thấp hơn E m thì nó phát ra một photon có năng lượng đúng bằng hiệu E n trừ E m: ε=hf nm =E n trừ E m . Ngược lại, nếu nguyên tử đang ở trạng thái E m mà hấp thụ được một photon có năng lượng đúng bằng E n trừ E m thì nó chuyển lên trạng thái E n.

Với nguyên tử hydrogen, các trạng thái dừng được đánh số n=1,2,3,… ứng với các quỹ đạo dừng K, L, M, N, O, P của electron; bán kính quỹ đạo r n =n mũ 2 r₀ với r₀=5,3·10 mũ trừ 11 m. Năng lượng của nguyên tử ở trạng thái dừng thứ n là:

E n = âm 13,6/n mũ 2 eV (n=1,2,3,…)
Các mức năng lượng của nguyên tử hydrogen
MứcnE n (eV)E n (J)
K1âm 13,6âm 2,176·10 mũ trừ 18
L2âm 3,4âm 5,44·10 mũ trừ 19
M3âm 1,51âm 2,42·10 mũ trừ 19
N4âm 0,85âm 1,36·10 mũ trừ 19
O5âm 0,544âm 8,70·10 mũ trừ 20
P6âm 0,378âm 6,04·10 mũ trừ 20

Năng lượng âm có nghĩa electron bị liên kết với hạt nhân. Khi n rất lớn, E n →0: electron thoát khỏi nguyên tử. Muốn ion hoá nguyên tử hydrogen ở trạng thái cơ bản cần năng lượng 13,6 eV.

Giải thích quang phổ vạch

  • Quang phổ vạch phát xạ: khi chất khí bị kích thích, các nguyên tử lên trạng thái kích thích rồi chuyển về các trạng thái có năng lượng thấp hơn, mỗi lần phát ra một photon có hf=E n trừ E m. Vì các mức năng lượng là gián đoạn nên chỉ có một số tần số xác định: quang phổ là các vạch riêng lẻ.
  • Quang phổ vạch hấp thụ: nguyên tử trong đám khí chỉ hấp thụ được những photon có năng lượng đúng bằng hiệu hai mức năng lượng của nó, nên ánh sáng trắng đi qua đám khí bị mất đúng những bước sóng đó: xuất hiện các vạch tối.
  • Nguyên tử hấp thụ được photon có bước sóng nào thì cũng phát ra được photon có bước sóng ấy. Vì vậy các vạch tối trong quang phổ hấp thụ của một chất khí nằm đúng vị trí các vạch màu trong quang phổ phát xạ của nó.
Bốn vạch nhìn thấy của hydrogen: electron chuyển về mức L (dãy Balmer)
Chuyển mứcε (eV)λ (nm)Màu
M → L1,89658đỏ
N → L2,55487lam
O → L2,86435chàm
P → L3,02411tím

Các chuyển mức về mức K cho bức xạ tử ngoại (dãy Lyman); các chuyển mức về mức M cho bức xạ hồng ngoại (dãy Paschen). Các bước sóng trong bảng được tính với h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s, c=3·10 mũ 8 m/s; giá trị đo được của vạch đỏ là 656 nm.

Ghi chú · Ứng dụng: phân tích quang phổ

Vì mỗi nguyên tố có quang phổ vạch riêng, từ các vạch quang phổ ta xác định được thành phần hoá học của một chất, kể cả của các ngôi sao ở rất xa. Các vạch tối trong quang phổ Mặt Trời cho biết khí quyển Mặt Trời có những nguyên tố nào; nguyên tố helium được phát hiện trên Mặt Trời trước khi tìm thấy trên Trái Đất.

Dự án

Dự án: Chế tạo kính quang phổ đơn giản

Mục tiêu: chế tạo một kính quang phổ từ đĩa CD hoặc DVD cũ và quan sát quang phổ của nhiều nguồn sáng. Dụng cụ: hộp giấy cứng, đĩa CD hoặc DVD (bóc lớp phủ nhôm nếu cần), dao rọc giấy, băng dính đen, điện thoại để chụp ảnh. Không nhìn trực tiếp vào Mặt Trời.

  1. Khoét một khe hẹp (khoảng 1 mm) ở một đầu hộp; ở đầu kia gắn mảnh đĩa CD nghiêng khoảng 45° và khoét lỗ quan sát.
  2. Hướng khe vào lần lượt các nguồn: bóng đèn sợi đốt, đèn huỳnh quang (đèn tuýp, đèn compact), đèn LED trắng, ngọn lửa đèn cồn có rắc muối ăn.
  3. Chụp ảnh quang phổ của từng nguồn qua lỗ quan sát; xếp mỗi quang phổ vào một trong ba loại: liên tục, vạch phát xạ, vạch hấp thụ.
  4. Tra cứu quang phổ vạch của thuỷ ngân và natri, đối chiếu với ảnh chụp được để nhận ra các nguyên tố trong đèn huỳnh quang và trong ngọn lửa có muối.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp ảnh kính quang phổ, bảng các nguồn sáng với loại quang phổ và các vạch nổi bật, và giải thích vì sao đèn huỳnh quang và ngọn lửa có muối cho các vạch riêng, còn bóng đèn sợi đốt cho dải màu liên tục.

Khám phá

Electron nhảy giữa các mức năng lượng

Chọn một mức để electron của nguyên tử hydrogen chuyển tới. Đi lên, nguyên tử hấp thụ photon; đi xuống, nó phát ra photon. Quan sát năng lượng, bước sóng của photon và các vạch xuất hiện trên quang phổ phát xạ và hấp thụ.

Các mức năng lượng của nguyên tử hydrogen

(khoảng cách các mức không theo tỉ lệ)K (n = 1)−13,6 eVL (n = 2)−3,4 eVM (n = 3)−1,51 eVN (n = 4)−0,85 eVO (n = 5)−0,54 eVP (n = 6)−0,38 eV

Quang phổ vạch thu được (vùng nhìn thấy, 380 nm đến 760 nm)

Phát xạ: vạch màu trên nền tốiHấp thụ: vạch tối trên nền cầu vồng

Electron đang ở trạng thái cơ bản K (n=1), năng lượng E K = âm 13,6 eV. Chọn một mức cao hơn để nguyên tử hấp thụ photon, rồi chọn mức thấp hơn để nó phát xạ photon.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dựa vào các mức năng lượng của nguyên tử hydrogen, xác định bước sóng dài nhất của photon mà nguyên tử hydrogen ở trạng thái cơ bản có thể hấp thụ. Bức xạ đó thuộc vùng nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Tính bước sóng của photon do nguyên tử hydrogen phát ra khi electron chuyển từ quỹ đạo M về quỹ đạo L. Photon đó có màu gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trong quang phổ hấp thụ của ánh sáng Mặt Trời có một vạch tối ở bước sóng khoảng 590 nm. Tính năng lượng của photon bị hấp thụ ứng với vạch này.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Quang phổ vạch phát xạ do

Bài 2

Nguyên tử hydrogen chuyển từ trạng thái dừng N (n=4) về trạng thái dừng L (n=2). Tính năng lượng photon phát ra (theo eV).

Đơn vị:eV

Bài 3

Bước sóng của photon ở câu trên là bao nhiêu nanômét (làm tròn đến hàng đơn vị)? Lấy h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s, c=3·10 mũ 8 m/s, 1 eV =1,6·10 mũ trừ 19 J.

Đơn vị:nm

Bài 4

Năng lượng tối thiểu cần cung cấp để ion hoá nguyên tử hydrogen đang ở trạng thái cơ bản là bao nhiêu electronvôn?

Đơn vị:eV

Bài 5

Một nguyên tử hydrogen đang ở trạng thái cơ bản. Chọn tất cả các photon có thể bị nguyên tử này hấp thụ (không làm ion hoá).

Bài 6

Một đám khí hydrogen được kích thích để các nguyên tử lên trạng thái N (n=4). Khi các nguyên tử chuyển về các trạng thái thấp hơn, quang phổ phát xạ có tối đa bao nhiêu vạch?

Bài 7

Vì sao vị trí các vạch tối trong quang phổ hấp thụ của khí hydrogen trùng với vị trí các vạch màu trong quang phổ phát xạ của nó?

Bài 8

Nối mỗi nguồn sáng với loại quang phổ nó cho.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Một vạch tối trong quang phổ Mặt Trời có bước sóng 590 nm. Năng lượng photon bị hấp thụ bằng bao nhiêu eV (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?

Đơn vị:eV

Bài 10

Vạch màu đỏ trong quang phổ của hydrogen ứng với sự chuyển của electron

Ghi nhớ

  • Quang phổ liên tục do vật rắn, lỏng, khí áp suất lớn bị nung nóng; quang phổ vạch phát xạ do khí loãng bị kích thích; quang phổ vạch hấp thụ là các vạch tối trên nền quang phổ liên tục.
  • Nguyên tử chỉ tồn tại ở các trạng thái dừng có năng lượng xác định; ở trạng thái dừng nó không bức xạ.
  • Chuyển giữa hai trạng thái dừng, nguyên tử phát xạ hoặc hấp thụ một photon: hf=E n trừ E m.
  • Nguyên tử hydrogen: E n = âm 13,6/n mũ 2 eV; bốn vạch nhìn thấy (đỏ, lam, chàm, tím) ứng với các chuyển về mức L.
  • Quang phổ vạch là bằng chứng cho sự tồn tại các mức năng lượng gián đoạn của electron trong nguyên tử.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ