Chương 4 · Luyện tập
Bài 25. Bài tập về vật lí hạt nhân
Ba công thức đứng sau gần như mọi bài toán hạt nhân ở lớp 12: E lk =Δmc mũ 2, các định luật bảo toàn số khối và điện tích, và N=N₀·2 mũ (trừ t/T). Bài này giúp em luyện cả ba cho thật chắc, với các phản ứng có thật: từ phản ứng nhân tạo đầu tiên của Rutherford đến phân hạch uranium và tổng hợp các hạt nhân hydrogen.
Em sẽ học được
- Tính được độ hụt khối, năng lượng liên kết, năng lượng liên kết riêng và so sánh độ bền vững của các hạt nhân.
- Hoàn thành được phương trình phản ứng hạt nhân và tính được năng lượng toả ra hay thu vào.
- Giải được các bài toán về số hạt nhân, khối lượng, độ phóng xạ còn lại theo chu kì bán rã.
Tóm tắt công thức
| Đại lượng | Công thức |
|---|---|
| Độ hụt khối | Δm=Zm p +(A trừ Z)m n trừ m X |
| Năng lượng liên kết | E lk =Δmc mũ 2; 1 amu =931,5 MeV/c mũ 2 |
| Năng lượng liên kết riêng | E lkr =(E lk)/A (càng lớn càng bền) |
| Bảo toàn trong phản ứng | ∑A trước =∑A sau; ∑Z trước =∑Z sau |
| Năng lượng phản ứng | ΔE=(m t trừ m s)c mũ 2; ΔE>0: toả, ΔE<0: thu |
| Định luật phóng xạ | N=N₀·2 mũ (trừ t/T), m=m₀·2 mũ (trừ t/T), H=H₀·2 mũ (trừ t/T) |
| Độ phóng xạ | H=λN, λ=(ln 2)/T (T đổi ra giây) |
Lưu ý · Những lỗi hay gặp
Hoàn thành phản ứng và tính năng lượng
- Gọi hạt cần tìm là X, A bằng A, Z bằng Z. Viết phương trình bảo toàn số nucleon để tìm A, bảo toàn điện tích để tìm Z.
- Tra Z trong bảng tuần hoàn để biết tên hạt nhân, hoặc nhận ra hạt quen thuộc: n, A bằng 1, Z bằng 0, H, A bằng 1, Z bằng 1, He, A bằng 4, Z bằng 2, e, A bằng 0, Z bằng âm 1, e, A bằng 0, Z bằng +1.
- Cộng khối lượng các hạt trước (m t) và sau (m s) phản ứng, rồi ΔE=(m t trừ m s)·931,5 MeV.
Thử ngay ở bộ bài tập tương tác phía dưới: mỗi phản ứng có một hạt bị che; nhập A, Z của nó, và với các phản ứng có cho khối lượng, tính tiếp năng lượng của phản ứng.
Luyện tập tự sinh đề
Bộ đề dưới đây được sinh ngẫu nhiên từ bốn dạng bài: bảo toàn số khối và điện tích, năng lượng liên kết, chu kì bán rã và năng lượng phản ứng. Trả lời sai lần đầu, em được gợi ý và làm lại; bảng kĩ năng cho biết dạng bài nào cần ôn thêm. Bấm "Làm bộ đề mới" để có đề khác.
Bản đồ kĩ năng
- Bảo toàn số khối và điện tích 0/3 · chưa làm
- Năng lượng liên kết 0/3 · chưa làm
- Chu kì bán rã 0/3 · chưa làm
- Năng lượng phản ứng 0/3 · chưa làm
Khám phá
Điền hạt còn thiếu
Nhập số khối A và điện tích Z của hạt bị che rồi bấm "Kiểm tra": hạt em nhập hiện ngay trong phương trình. Khi đúng, nếu phản ứng có cho khối lượng các hạt, hãy tính tiếp năng lượng của phản ứng.
Phản ứng 1/12 · Tìm đúng hạt ngay lần đầu: 0
N, A bằng 14, Z bằng 7+He, A bằng 4, Z bằng 2→O, A bằng 17, Z bằng 8+X, A bằng A, Z bằng Z
Nhập số khối A và điện tích Z của hạt còn thiếu rồi bấm "Kiểm tra".
Nhập Z = −1 cho electron, Z = 1 và A = 0 cho positron. Đáp số năng lượng được chấp nhận khi sai lệch không quá 0,05 MeV.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Cho khối lượng hạt nhân C, A bằng 12, Z bằng 6 là 11,9967 amu, m p =1,0073 amu, m n =1,0087 amu, 1 amu =931,5 MeV/c mũ 2. Năng lượng liên kết của C, A bằng 12, Z bằng 6 bằng bao nhiêu MeV (làm tròn đến một chữ số sau dấu phẩy)?
Bài 2
Ba hạt nhân X (A=56), Y (A=235), Z (A=4) có năng lượng liên kết lần lượt là 492 MeV, 1786 MeV và 28,4 MeV. Hạt nhân nào bền vững nhất?
Bài 3
Trong phản ứng Al, A bằng 27, Z bằng 13+He, A bằng 4, Z bằng 2→P, A bằng 30, Z bằng 15+X, hạt X là
Bài 4
Phản ứng Al, A bằng 27, Z bằng 13+He, A bằng 4, Z bằng 2→P, A bằng 30, Z bằng 15+n, A bằng 1, Z bằng 0 có m Al =26,9744 amu, m He =4,0015 amu, m P =29,9701 amu, m n =1,0087 amu. Năng lượng của phản ứng bằng bao nhiêu MeV? (Thu năng lượng thì ghi số âm, làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy.)
Bài 5
Hạt nhân U, A bằng 238, Z bằng 92 sau một chuỗi phóng xạ α và β⁻ biến thành hạt nhân bền Pb, A bằng 206, Z bằng 82. Có bao nhiêu lần phóng xạ α?
Bài 6
Cũng trong chuỗi phóng xạ từ U, A bằng 238, Z bằng 92 đến Pb, A bằng 206, Z bằng 82, có bao nhiêu lần phóng xạ β⁻?
Bài 7
Po, A bằng 210, Z bằng 84 có chu kì bán rã 138 ngày. Ban đầu có 1 g. Sau 276 ngày còn lại bao nhiêu gam?
Bài 8
Sau thời gian bằng 2 chu kì bán rã, bao nhiêu phần trăm số hạt nhân ban đầu đã bị phân rã?
Bài 9
I, A bằng 131, Z bằng 53 có chu kì bán rã 8 ngày. Sau bao nhiêu ngày thì 87,5% số hạt nhân của một mẫu iodine đã phân rã?
Bài 10
Một mẫu chứa 2·10 mũ 20 hạt nhân I, A bằng 131, Z bằng 53 (chu kì bán rã 8 ngày). Độ phóng xạ của mẫu bằng bao nhiêu 10 mũ 14 Bq (làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy)?
Bài 11
Mỗi phản ứng H, A bằng 2, Z bằng 1+H, A bằng 3, Z bằng 1→He, A bằng 4, Z bằng 2+n, A bằng 1, Z bằng 0 toả 17,6 MeV. Năng lượng toả ra khi tổng hợp được 1 g helium bằng bao nhiêu 10 mũ 11 J (làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy)? Cho N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹, 1 MeV =1,6·10 mũ trừ 13 J.
Bài 12
Sắp xếp các tia phóng xạ theo khả năng đâm xuyên tăng dần.
Ghi nhớ
- Năng lượng liên kết: tính Δm bằng amu rồi nhân 931,5 MeV; so sánh độ bền bằng E lkr =(E lk)/A.
- Phản ứng hạt nhân: bảo toàn số nucleon và điện tích (nhớ hệ số trước hạt); ΔE=(m t trừ m s)c mũ 2.
- Phóng xạ: sau k chu kì bán rã còn 1/(2 mũ k); H=λN với T tính bằng giây.