Chương 4 · Lý thuyết
Bài 24. Công nghiệp hạt nhân
Một viên nhiên liệu uranium nhỏ bằng đầu ngón tay cho năng lượng bằng khoảng một tấn than đá. Nhưng chính phản ứng dây chuyền tạo ra nguồn năng lượng khổng lồ đó cũng có thể vượt khỏi tầm kiểm soát. Người ta đã "thuần hoá" phản ứng phân hạch như thế nào để sản xuất điện, và các tia phóng xạ đang giúp ích gì cho cuộc sống?
Em sẽ học được
- Mô tả được cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của lò phản ứng và nhà máy điện hạt nhân.
- Nêu được vai trò của hệ số nhân neutron k và của thanh điều khiển trong việc kiểm soát phản ứng dây chuyền.
- Nêu được một số ứng dụng của phóng xạ và năng lượng hạt nhân trong y học, nông nghiệp, công nghiệp, khảo cổ.
- Nêu được các nguyên tắc an toàn phóng xạ.
Lò phản ứng hạt nhân
Mỗi phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 giải phóng trung bình 2 đến 3 neutron. Gọi k là hệ số nhân neutron: số neutron trung bình còn lại sau mỗi phân hạch tiếp tục gây ra phân hạch mới.
- k<1: phản ứng dây chuyền tắt dần (dưới tới hạn).
- k=1: phản ứng dây chuyền tự duy trì, năng lượng toả ra không đổi theo thời gian (tới hạn). Đây là chế độ của lò phản ứng.
- k>1: số phân hạch tăng rất nhanh, năng lượng toả ra tăng vọt, có thể gây bùng nổ (vượt hạn). Đây là nguyên tắc của bom nguyên tử.
| Bộ phận | Vai trò |
|---|---|
| Thanh nhiên liệu | Chứa uranium đã được làm giàu U, A bằng 235, Z bằng 92 (vài phần trăm), nơi xảy ra phân hạch. |
| Chất làm chậm | Nước, nước nặng hoặc than chì: làm giảm tốc độ neutron, vì neutron chậm dễ gây phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 hơn. |
| Thanh điều khiển | Chứa cadmium hoặc boron, hấp thụ mạnh neutron. Hạ sâu thanh xuống thì k giảm, nâng lên thì k tăng; khi có sự cố, thả rơi hết các thanh để dập lò. |
| Chất tải nhiệt | Nước (hoặc khí, kim loại lỏng) chảy qua lõi lò, mang nhiệt ra ngoài. |
| Vỏ lò, lớp bê tông bảo vệ | Ngăn tia phóng xạ và chất phóng xạ thoát ra môi trường. |
Nhà máy điện hạt nhân
- Năng lượng phân hạch trong lò phản ứng làm nóng chất tải nhiệt.
- Chất tải nhiệt truyền nhiệt cho nước trong bộ trao đổi nhiệt (bình sinh hơi), nước hoá hơi.
- Hơi nước áp suất cao làm quay tua bin, tua bin làm quay máy phát điện.
- Hơi nước sau tua bin được làm lạnh, ngưng tụ thành nước và quay lại bình sinh hơi.
Ưu điểm: không trực tiếp thải khí CO₂, CO; một lượng nhỏ nhiên liệu cho năng lượng rất lớn và nhà máy có thể phát điện liên tục nhiều năm mới phải thay nhiên liệu. Hạn chế: chất thải phóng xạ phải được xử lí, cất giữ hàng trăm năm (nhiều đồng vị trong đó như Sr, A bằng 90, Cs, A bằng 137 có chu kì bán rã khoảng 30 năm); sự cố như ở Chernobyl (1986) hay Fukushima (2011) gây ô nhiễm phóng xạ trên diện rộng.
Ghi chú · Ở Việt Nam
Ứng dụng của phóng xạ
| Lĩnh vực | Ứng dụng |
|---|---|
| Y học: chẩn đoán | Đưa chất đánh dấu phóng xạ (dược chất phóng xạ) vào cơ thể rồi dùng đầu dò, máy tính theo dõi nó đi đến đâu; chụp PET dùng F, A bằng 18, Z bằng 9 để phát hiện khối u. |
| Y học: điều trị | Xạ trị: chiếu tia γ (như từ nguồn Co, A bằng 60, Z bằng 27) vào khối u từ bên ngoài; hoặc đưa thuốc phóng xạ (chứa I, A bằng 131, Z bằng 53, Ra, A bằng 223, Lu, A bằng 177) theo máu đến tiêu diệt tế bào ung thư. |
| Y học: tiệt trùng | Chiếu xạ để tiệt trùng dụng cụ, vật tư y tế. |
| Nông nghiệp, sinh học | Chiếu xạ hạt giống gây đột biến gene, tạo giống cây kháng sâu bệnh, năng suất cao; dùng đồng vị đánh dấu (như P, A bằng 32, Z bằng 15) để nghiên cứu sự hấp thụ phân bón. |
| Thực phẩm | Chiếu xạ diệt vi khuẩn, kéo dài thời gian bảo quản. |
| Công nghiệp | Chụp ảnh bằng tia γ để phát hiện khuyết tật trong mối hàn, vật đúc; đo độ dày vật liệu. |
| Khảo cổ | Định tuổi cổ vật bằng C, A bằng 14, Z bằng 6: so sánh độ phóng xạ của mẫu cổ với mẫu sống cùng loại rồi dùng định luật phóng xạ. |
An toàn phóng xạ
Tia phóng xạ không nhìn thấy, không ngửi thấy, nên người làm việc với nguồn phóng xạ phải đeo liều kế để đo lượng bức xạ mình đã nhận và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn.
Lưu ý · Ba nguyên tắc giảm liều chiếu
- Không lại gần, không tháo dỡ, không nhặt các thiết bị, thùng chứa có biển cảnh báo phóng xạ; báo ngay cho cơ quan chức năng khi thấy nguồn phóng xạ bị thất lạc.
- Chất thải phóng xạ phải được thu gom, xử lí và cất giữ theo quy định.
- Tránh để chất phóng xạ lọt vào cơ thể qua đường ăn uống, hít thở.
Khám phá
Lò phản ứng ảo
Bấm "Vận hành lò" rồi kéo thanh trượt để nâng, hạ thanh điều khiển. Giữ công suất trong vùng xanh (80% đến 120%) liên tục 20 giây. Quan sát k: chỉ khi k≈1 công suất mới đứng yên. Nhiên liệu cháy dần làm k giảm chậm, nên thỉnh thoảng phải nâng thanh lên một chút.
k = 1,000 · P = 100% · Ổn định: 0/20 s
Lò đang ở công suất định mức. Bấm "Vận hành lò" rồi kéo thanh trượt để nâng, hạ thanh điều khiển, giữ công suất trong vùng 80% đến 120% suốt 20 giây. Nhiên liệu cháy dần nên k cũng giảm dần theo thời gian.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Trong lò phản ứng hạt nhân, thanh điều khiển có tác dụng
Bài 2
Lò phản ứng hạt nhân hoạt động ổn định khi hệ số nhân neutron
Bài 3
Chất làm chậm (như nước, than chì) được dùng trong lò phản ứng vì
Bài 4
Một lò phản ứng có công suất nhiệt 3000 MW, mỗi phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 toả 200 MeV. Mỗi ngày lò tiêu thụ bao nhiêu kilôgam U, A bằng 235, Z bằng 92 (làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy)? Cho N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹, 1 MeV =1,6·10 mũ trừ 13 J.
Bài 5
Chọn tất cả các ứng dụng của phóng xạ trong y học.
Bài 6
Nguồn Co, A bằng 60, Z bằng 27 dùng trong máy xạ trị có chu kì bán rã 5,27 năm. Sau 10,54 năm, độ phóng xạ của nguồn còn bao nhiêu phần trăm so với ban đầu?
Bài 7
Độ phóng xạ C, A bằng 14, Z bằng 6 của một mẫu xương cổ bằng 1/8 độ phóng xạ của mẫu xương mới cùng khối lượng. Chu kì bán rã của C, A bằng 14, Z bằng 6 là 5730 năm. Mẫu xương cổ bao nhiêu năm tuổi?
Bài 8
Cách một nguồn phóng xạ nhỏ 1 m, suất liều là 40 μSv/h. Đứng cách nguồn 2 m thì suất liều là bao nhiêu μSv/h?
Bài 9
Cách làm nào sau đây KHÔNG giúp giảm liều chiếu khi làm việc gần nguồn phóng xạ?
Ghi nhớ
- Lò phản ứng duy trì phản ứng phân hạch dây chuyền ở chế độ k=1; thanh điều khiển hấp thụ neutron để điều chỉnh k, chất làm chậm làm chậm neutron, chất tải nhiệt mang nhiệt ra.
- Nhà máy điện hạt nhân: nhiệt từ lò → hơi nước → tua bin → máy phát điện; không trực tiếp thải CO₂ nhưng phải xử lí chất thải phóng xạ.
- Phóng xạ được dùng để chẩn đoán, xạ trị, tiệt trùng; tạo giống, đánh dấu, bảo quản thực phẩm; kiểm tra khuyết tật; định tuổi bằng C, A bằng 14, Z bằng 6.
- An toàn phóng xạ: thời gian ngắn, khoảng cách xa, che chắn; tôn trọng biển cảnh báo phóng xạ.