Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 24. Công nghiệp hạt nhân

Một viên nhiên liệu uranium nhỏ bằng đầu ngón tay cho năng lượng bằng khoảng một tấn than đá. Nhưng chính phản ứng dây chuyền tạo ra nguồn năng lượng khổng lồ đó cũng có thể vượt khỏi tầm kiểm soát. Người ta đã "thuần hoá" phản ứng phân hạch như thế nào để sản xuất điện, và các tia phóng xạ đang giúp ích gì cho cuộc sống?

Em sẽ học được

  • Mô tả được cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của lò phản ứng và nhà máy điện hạt nhân.
  • Nêu được vai trò của hệ số nhân neutron k và của thanh điều khiển trong việc kiểm soát phản ứng dây chuyền.
  • Nêu được một số ứng dụng của phóng xạ và năng lượng hạt nhân trong y học, nông nghiệp, công nghiệp, khảo cổ.
  • Nêu được các nguyên tắc an toàn phóng xạ.

Lò phản ứng hạt nhân

Mỗi phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 giải phóng trung bình 2 đến 3 neutron. Gọi k là hệ số nhân neutron: số neutron trung bình còn lại sau mỗi phân hạch tiếp tục gây ra phân hạch mới.

  • k<1: phản ứng dây chuyền tắt dần (dưới tới hạn).
  • k=1: phản ứng dây chuyền tự duy trì, năng lượng toả ra không đổi theo thời gian (tới hạn). Đây là chế độ của lò phản ứng.
  • k>1: số phân hạch tăng rất nhanh, năng lượng toả ra tăng vọt, có thể gây bùng nổ (vượt hạn). Đây là nguyên tắc của bom nguyên tử.
Bộ phậnVai trò
Thanh nhiên liệuChứa uranium đã được làm giàu U, A bằng 235, Z bằng 92 (vài phần trăm), nơi xảy ra phân hạch.
Chất làm chậmNước, nước nặng hoặc than chì: làm giảm tốc độ neutron, vì neutron chậm dễ gây phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 hơn.
Thanh điều khiểnChứa cadmium hoặc boron, hấp thụ mạnh neutron. Hạ sâu thanh xuống thì k giảm, nâng lên thì k tăng; khi có sự cố, thả rơi hết các thanh để dập lò.
Chất tải nhiệtNước (hoặc khí, kim loại lỏng) chảy qua lõi lò, mang nhiệt ra ngoài.
Vỏ lò, lớp bê tông bảo vệNgăn tia phóng xạ và chất phóng xạ thoát ra môi trường.

Nhà máy điện hạt nhân

  1. Năng lượng phân hạch trong lò phản ứng làm nóng chất tải nhiệt.
  2. Chất tải nhiệt truyền nhiệt cho nước trong bộ trao đổi nhiệt (bình sinh hơi), nước hoá hơi.
  3. Hơi nước áp suất cao làm quay tua bin, tua bin làm quay máy phát điện.
  4. Hơi nước sau tua bin được làm lạnh, ngưng tụ thành nước và quay lại bình sinh hơi.

Ưu điểm: không trực tiếp thải khí CO₂, CO; một lượng nhỏ nhiên liệu cho năng lượng rất lớn và nhà máy có thể phát điện liên tục nhiều năm mới phải thay nhiên liệu. Hạn chế: chất thải phóng xạ phải được xử lí, cất giữ hàng trăm năm (nhiều đồng vị trong đó như Sr, A bằng 90, Cs, A bằng 137 có chu kì bán rã khoảng 30 năm); sự cố như ở Chernobyl (1986) hay Fukushima (2011) gây ô nhiễm phóng xạ trên diện rộng.

Ghi chú · Ở Việt Nam

Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt (công suất 500 kW) là lò nghiên cứu, dùng để sản xuất đồng vị phóng xạ cho y tế, phục vụ nghiên cứu và đào tạo.

Ứng dụng của phóng xạ

Lĩnh vựcỨng dụng
Y học: chẩn đoánĐưa chất đánh dấu phóng xạ (dược chất phóng xạ) vào cơ thể rồi dùng đầu dò, máy tính theo dõi nó đi đến đâu; chụp PET dùng F, A bằng 18, Z bằng 9 để phát hiện khối u.
Y học: điều trịXạ trị: chiếu tia γ (như từ nguồn Co, A bằng 60, Z bằng 27) vào khối u từ bên ngoài; hoặc đưa thuốc phóng xạ (chứa I, A bằng 131, Z bằng 53, Ra, A bằng 223, Lu, A bằng 177) theo máu đến tiêu diệt tế bào ung thư.
Y học: tiệt trùngChiếu xạ để tiệt trùng dụng cụ, vật tư y tế.
Nông nghiệp, sinh họcChiếu xạ hạt giống gây đột biến gene, tạo giống cây kháng sâu bệnh, năng suất cao; dùng đồng vị đánh dấu (như P, A bằng 32, Z bằng 15) để nghiên cứu sự hấp thụ phân bón.
Thực phẩmChiếu xạ diệt vi khuẩn, kéo dài thời gian bảo quản.
Công nghiệpChụp ảnh bằng tia γ để phát hiện khuyết tật trong mối hàn, vật đúc; đo độ dày vật liệu.
Khảo cổĐịnh tuổi cổ vật bằng C, A bằng 14, Z bằng 6: so sánh độ phóng xạ của mẫu cổ với mẫu sống cùng loại rồi dùng định luật phóng xạ.

An toàn phóng xạ

Tia phóng xạ không nhìn thấy, không ngửi thấy, nên người làm việc với nguồn phóng xạ phải đeo liều kế để đo lượng bức xạ mình đã nhận và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định an toàn.

Lưu ý · Ba nguyên tắc giảm liều chiếu

Thời gian: ở gần nguồn phóng xạ càng ngắn càng tốt. Khoảng cách: đứng càng xa nguồn càng tốt; với một nguồn nhỏ, cường độ bức xạ giảm tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Che chắn: dùng vật liệu phù hợp (giấy, nhôm, chì, bê tông) đặt giữa người và nguồn.
  • Không lại gần, không tháo dỡ, không nhặt các thiết bị, thùng chứa có biển cảnh báo phóng xạ; báo ngay cho cơ quan chức năng khi thấy nguồn phóng xạ bị thất lạc.
  • Chất thải phóng xạ phải được thu gom, xử lí và cất giữ theo quy định.
  • Tránh để chất phóng xạ lọt vào cơ thể qua đường ăn uống, hít thở.

Khám phá

Lò phản ứng ảo

Bấm "Vận hành lò" rồi kéo thanh trượt để nâng, hạ thanh điều khiển. Giữ công suất trong vùng xanh (80% đến 120%) liên tục 20 giây. Quan sát k: chỉ khi k≈1 công suất mới đứng yên. Nhiên liệu cháy dần làm k giảm chậm, nên thỉnh thoảng phải nâng thanh lên một chút.

Cam: thanh nhiên liệu. Xám: thanh điều khiển. Đỏ: neutron (càng nhiều thì công suất càng lớn).
0501001502000102030P (%)t (s, 30 s gần nhất)120%80%

k = 1,000 · P = 100% · Ổn định: 0/20 s

50 %

Lò đang ở công suất định mức. Bấm "Vận hành lò" rồi kéo thanh trượt để nâng, hạ thanh điều khiển, giữ công suất trong vùng 80% đến 120% suốt 20 giây. Nhiên liệu cháy dần nên k cũng giảm dần theo thời gian.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một lò phản ứng có công suất nhiệt 2000 MW, mỗi phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 toả 200 MeV. Tính khối lượng U, A bằng 235, Z bằng 92 lò tiêu thụ trong một năm (365 ngày). Cho N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹, 1 MeV =1,6·10 mũ trừ 13 J.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Độ phóng xạ C, A bằng 14, Z bằng 6 của một mẫu gỗ cổ bằng 1/4 độ phóng xạ của một mẫu gỗ mới cùng khối lượng. Biết chu kì bán rã của C, A bằng 14, Z bằng 6 là 5730 năm. Tính tuổi mẫu gỗ cổ.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đứng cách một nguồn phóng xạ nhỏ 1 m, một người nhận được suất liều 90 μSv/h. Nếu người đó lùi ra cách nguồn 3 m thì suất liều còn bao nhiêu?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Trong lò phản ứng hạt nhân, thanh điều khiển có tác dụng

Bài 2

Lò phản ứng hạt nhân hoạt động ổn định khi hệ số nhân neutron

Bài 3

Chất làm chậm (như nước, than chì) được dùng trong lò phản ứng vì

Bài 4

Một lò phản ứng có công suất nhiệt 3000 MW, mỗi phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 toả 200 MeV. Mỗi ngày lò tiêu thụ bao nhiêu kilôgam U, A bằng 235, Z bằng 92 (làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy)? Cho N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹, 1 MeV =1,6·10 mũ trừ 13 J.

Đơn vị:kg

Bài 5

Chọn tất cả các ứng dụng của phóng xạ trong y học.

Bài 6

Nguồn Co, A bằng 60, Z bằng 27 dùng trong máy xạ trị có chu kì bán rã 5,27 năm. Sau 10,54 năm, độ phóng xạ của nguồn còn bao nhiêu phần trăm so với ban đầu?

Đơn vị:%

Bài 7

Độ phóng xạ C, A bằng 14, Z bằng 6 của một mẫu xương cổ bằng 1/8 độ phóng xạ của mẫu xương mới cùng khối lượng. Chu kì bán rã của C, A bằng 14, Z bằng 6 là 5730 năm. Mẫu xương cổ bao nhiêu năm tuổi?

Đơn vị:năm

Bài 8

Cách một nguồn phóng xạ nhỏ 1 m, suất liều là 40 μSv/h. Đứng cách nguồn 2 m thì suất liều là bao nhiêu μSv/h?

Đơn vị:μSv/h

Bài 9

Cách làm nào sau đây KHÔNG giúp giảm liều chiếu khi làm việc gần nguồn phóng xạ?

Ghi nhớ

  • Lò phản ứng duy trì phản ứng phân hạch dây chuyền ở chế độ k=1; thanh điều khiển hấp thụ neutron để điều chỉnh k, chất làm chậm làm chậm neutron, chất tải nhiệt mang nhiệt ra.
  • Nhà máy điện hạt nhân: nhiệt từ lò → hơi nước → tua bin → máy phát điện; không trực tiếp thải CO₂ nhưng phải xử lí chất thải phóng xạ.
  • Phóng xạ được dùng để chẩn đoán, xạ trị, tiệt trùng; tạo giống, đánh dấu, bảo quản thực phẩm; kiểm tra khuyết tật; định tuổi bằng C, A bằng 14, Z bằng 6.
  • An toàn phóng xạ: thời gian ngắn, khoảng cách xa, che chắn; tôn trọng biển cảnh báo phóng xạ.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ