Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 52. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời. Thiên thể

Có người nói: "Ban ngày, Mặt Trời chuyển động trên bầu trời từ đông sang tây". Mặt Trời có thật sự đi một vòng quanh Trái Đất mỗi ngày không? Vì sao khi Việt Nam đang giữa trưa thì ở nhiều nước khác lại đang là nửa đêm?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực.
  • Giải thích được vì sao hằng ngày ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây.
  • Giải thích được hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất.
  • Nêu được thiên thể là gì; phân biệt được sao, hành tinh, vệ tinh.

Chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực

Ngồi trên ô tô đang chạy, ta thấy cây cối, nhà cửa bên đường như đang "chạy" lùi về phía sau. Thật ra cây cối đứng yên, chính chiếc xe chở ta mới chuyển động. Khi ta tự quay tròn tại chỗ, ta cũng thấy các vật xung quanh quay theo chiều ngược lại.

Định nghĩa · Chuyển động nhìn thấy

Chuyển động của các vật xung quanh mà ta thấy được do chính ta đang chuyển động gọi là chuyển động nhìn thấy; nó không phải chuyển động thực của các vật đó. Chuyển động của bản thân ta mới là chuyển động thực.
  • Ngồi trên đu quay đang quay, ta thấy mặt đất và người đứng xem như đang quay quanh ta.
  • Đứng trên tàu hoả đang chạy, ta thấy cột điện bên đường lùi dần về phía sau.
  • Ngồi trên thuyền xuôi dòng, ta thấy hai bên bờ sông như trôi ngược lại.

Mặt Trời mọc và lặn. Ngày và đêm

Hằng ngày, buổi sáng ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông, lên cao dần, đến giữa trưa lên cao nhất, rồi thấp dần và buổi chiều lặn ở phía tây.

Định lí · Vì sao Mặt Trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây?

Trái Đất tự quay quanh một trục tưởng tượng nối cực Bắc với cực Nam, theo chiều từ tây sang đông; mỗi vòng mất khoảng 24 giờ. Người đứng trên Trái Đất quay cùng Trái Đất nên thấy Mặt Trời chuyển động ngược lại, từ đông sang tây. Chuyển động của Mặt Trời mà ta thấy hằng ngày là chuyển động nhìn thấy; chuyển động thực là sự tự quay của Trái Đất.

Trái Đất có dạng hình cầu, nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất. Nửa được chiếu sáng là ban ngày, nửa còn lại nằm trong bóng tối là ban đêm.

Định lí · Ngày và đêm

Do Trái Đất tự quay quanh trục nên mọi nơi trên Trái Đất lần lượt được Mặt Trời chiếu sáng rồi lại chìm vào bóng tối: mọi nơi đều lần lượt có ngày và đêm. Nếu Trái Đất không tự quay, một nửa Trái Đất sẽ luôn là ngày, nửa kia luôn là đêm.
Trái Đất quay 360° trong khoảng 24 giờ, tức mỗi giờ quay 15°
Trái Đất đã quay thêmThời gianVí dụ ở một nơi
90° (một phần tư vòng)6 giờTừ lúc Mặt Trời mọc đến giữa trưa
180° (nửa vòng)12 giờTừ lúc Mặt Trời mọc đến lúc Mặt Trời lặn
360° (một vòng)24 giờTừ giữa trưa hôm nay đến giữa trưa hôm sau

Ghi chú · Bóng nắng cũng "đi" theo Mặt Trời

Cắm một chiếc cọc thẳng đứng ngoài sân nắng: buổi sáng bóng cọc dài và ngả về phía tây; gần trưa bóng ngắn nhất; buổi chiều bóng lại dài ra và ngả về phía đông. Bóng cọc luôn ở phía đối diện với Mặt Trời.

Thiên thể

Định nghĩa · Thiên thể

Thiên thể là tên gọi chung của các vật thể tự nhiên tồn tại trong không gian vũ trụ, ví dụ Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng, các ngôi sao, sao chổi.
Một số loại thiên thể
LoạiĐặc điểmVí dụ
Sao (ngôi sao)Thiên thể tự phát ra ánh sángMặt Trời, sao Bắc Cực
Hành tinhKhông tự phát sáng, chuyển động quanh một ngôi saoTrái Đất, Kim tinh, Hoả tinh
Vệ tinh (tự nhiên)Không tự phát sáng, chuyển động quanh một hành tinhMặt Trăng (vệ tinh của Trái Đất)
Sao chổiThiên thể nhỏ, chủ yếu là băng (khí đóng băng) và bụi; khi đến gần Mặt Trời có đuôi dài như cái chổiSao chổi Halley

Chòm sao là một nhóm các ngôi sao mà khi ta tưởng tượng nối chúng lại với nhau thì được một hình nhất định, ví dụ chòm sao Đại Hùng (hình cái gáo), chòm sao Thiên Hậu (hình chữ W).

Lưu ý · Không phải cái gì có tên "sao" cũng là sao

Sao Hôm, sao Mai thật ra là Kim tinh, một hành tinh: nó sáng lên nhờ phản chiếu ánh sáng Mặt Trời, không tự phát sáng. Còn vệ tinh nhân tạo, trạm vũ trụ do con người chế tạo nên không phải thiên thể.

Em hãy xếp mỗi vật thể dưới đây vào đúng nhóm.

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Khám phá

Trái Đất tự quay và Mặt Trời mọc, lặn

Hình thứ nhất là Trái Đất nhìn từ phía trên cực Bắc, Mặt Trời chiếu từ bên trái. Kéo chấm cam (hoặc nhấn "Cho Trái Đất tự quay") để quay Trái Đất theo chiều từ tây sang đông. Theo dõi bầu trời ở hình thứ hai: khi chấm cam vừa sang nửa sáng, Mặt Trời mọc ở đâu? Khi nào Mặt Trời lên cao nhất? Đổi nơi theo dõi và xem bảng: cùng một lúc, nơi nào là ngày, nơi nào là đêm?

Theo dõi nơi
Mặt TrờiCực BắcNgàyĐêmAnhBrazilHawaiiViệt Nam
Kéo chấm cam để quay Trái Đất. Mũi tên trắng: chiều tự quay, ngược chiều kim đồng hồ khi nhìn từ cực Bắc, tức là từ tây sang đông.
ĐôngTâyNam
Bầu trời Việt Nam, người quan sát quay mặt về phía nam: bên trái là phía đông, bên phải là phía tây.

Ở Việt Nam (kinh độ 105° Đông) đang là khoảng 5 giờ theo giờ Mặt Trời: ban đêm: nơi này ở nửa Trái Đất không được chiếu sáng, không thấy Mặt Trời.

Cùng một lúc trên Trái Đất (giờ Mặt Trời)
NơiGiờNgày hay đêm
Việt Nam5 giờBan đêm
Anh22 giờBan đêm
Brazil19 giờBan đêm
Hawaii11 giờBan ngày

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn An nói: "Mặt Trời quay quanh Trái Đất mỗi ngày một vòng, vì sáng nào em cũng thấy nó mọc ở phía đông rồi chiều lặn ở phía tây." Bạn An nói đúng hay sai? Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trái Đất tự quay một vòng (360°) trong khoảng 24 giờ. Ở Việt Nam đang là giữa trưa (12 giờ theo giờ Mặt Trời). Một nơi nằm ở phía tây Việt Nam, cách Việt Nam 90° theo chiều quay của Trái Đất, đang là mấy giờ?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Vì sao hằng ngày ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây?

Bài 2

Trái Đất tự quay quanh trục một vòng mất khoảng bao nhiêu giờ?

Đơn vị:giờ

Bài 3

Ngồi trên ô tô đang chạy, em thấy hàng cây bên đường lùi lại phía sau. Nhận xét nào đúng?

Bài 4

Vì sao trên Trái Đất có ngày và đêm luân phiên nhau?

Bài 5

Trái Đất quay một vòng 360° trong 24 giờ. Mỗi giờ Trái Đất quay được bao nhiêu độ?

Bài 6

Ở Việt Nam đang là 12 giờ trưa (giờ Mặt Trời). Brazil ở phía tây Việt Nam, cách Việt Nam 150° theo chiều quay của Trái Đất. Ở Brazil khi đó là mấy giờ (giờ Mặt Trời)?

Đơn vị:giờ

Bài 7

Những vật nào sau đây là thiên thể?

Bài 8

Ghép mỗi loại thiên thể với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Thiên thể tự phát ra ánh sáng, như Mặt Trời, được gọi là gì?

Bài 10

Ở Việt Nam đang là giữa trưa. Một nơi nằm ở phía đối diện hẳn với Việt Nam trên Trái Đất (cách 180°) đang là lúc nào?

Ghi nhớ

  • Chuyển động của vật mà ta thấy do chính ta chuyển động là chuyển động nhìn thấy, không phải chuyển động thực.
  • Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông, mỗi vòng khoảng 24 giờ (mỗi giờ 15°), nên ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây.
  • Trái Đất hình cầu nên chỉ một nửa được chiếu sáng (ngày), nửa kia là đêm; Trái Đất tự quay nên mọi nơi lần lượt có ngày và đêm.
  • Thiên thể là các vật thể tự nhiên trong vũ trụ. Sao tự phát sáng; hành tinh quay quanh sao; vệ tinh quay quanh hành tinh.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ