Chương X · Lý thuyết
Bài 52. Chuyển động nhìn thấy của Mặt Trời. Thiên thể
Có người nói: "Ban ngày, Mặt Trời chuyển động trên bầu trời từ đông sang tây". Mặt Trời có thật sự đi một vòng quanh Trái Đất mỗi ngày không? Vì sao khi Việt Nam đang giữa trưa thì ở nhiều nước khác lại đang là nửa đêm?
Em sẽ học được
- Phân biệt được chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực.
- Giải thích được vì sao hằng ngày ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây.
- Giải thích được hiện tượng ngày và đêm trên Trái Đất.
- Nêu được thiên thể là gì; phân biệt được sao, hành tinh, vệ tinh.
Chuyển động nhìn thấy và chuyển động thực
Ngồi trên ô tô đang chạy, ta thấy cây cối, nhà cửa bên đường như đang "chạy" lùi về phía sau. Thật ra cây cối đứng yên, chính chiếc xe chở ta mới chuyển động. Khi ta tự quay tròn tại chỗ, ta cũng thấy các vật xung quanh quay theo chiều ngược lại.
Định nghĩa · Chuyển động nhìn thấy
- Ngồi trên đu quay đang quay, ta thấy mặt đất và người đứng xem như đang quay quanh ta.
- Đứng trên tàu hoả đang chạy, ta thấy cột điện bên đường lùi dần về phía sau.
- Ngồi trên thuyền xuôi dòng, ta thấy hai bên bờ sông như trôi ngược lại.
Mặt Trời mọc và lặn. Ngày và đêm
Hằng ngày, buổi sáng ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông, lên cao dần, đến giữa trưa lên cao nhất, rồi thấp dần và buổi chiều lặn ở phía tây.
Định lí · Vì sao Mặt Trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây?
Trái Đất có dạng hình cầu, nên Mặt Trời chỉ chiếu sáng được một nửa Trái Đất. Nửa được chiếu sáng là ban ngày, nửa còn lại nằm trong bóng tối là ban đêm.
Định lí · Ngày và đêm
| Trái Đất đã quay thêm | Thời gian | Ví dụ ở một nơi |
|---|---|---|
| 90° (một phần tư vòng) | 6 giờ | Từ lúc Mặt Trời mọc đến giữa trưa |
| 180° (nửa vòng) | 12 giờ | Từ lúc Mặt Trời mọc đến lúc Mặt Trời lặn |
| 360° (một vòng) | 24 giờ | Từ giữa trưa hôm nay đến giữa trưa hôm sau |
Ghi chú · Bóng nắng cũng "đi" theo Mặt Trời
Thiên thể
Định nghĩa · Thiên thể
| Loại | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Sao (ngôi sao) | Thiên thể tự phát ra ánh sáng | Mặt Trời, sao Bắc Cực |
| Hành tinh | Không tự phát sáng, chuyển động quanh một ngôi sao | Trái Đất, Kim tinh, Hoả tinh |
| Vệ tinh (tự nhiên) | Không tự phát sáng, chuyển động quanh một hành tinh | Mặt Trăng (vệ tinh của Trái Đất) |
| Sao chổi | Thiên thể nhỏ, chủ yếu là băng (khí đóng băng) và bụi; khi đến gần Mặt Trời có đuôi dài như cái chổi | Sao chổi Halley |
Chòm sao là một nhóm các ngôi sao mà khi ta tưởng tượng nối chúng lại với nhau thì được một hình nhất định, ví dụ chòm sao Đại Hùng (hình cái gáo), chòm sao Thiên Hậu (hình chữ W).
Lưu ý · Không phải cái gì có tên "sao" cũng là sao
Em hãy xếp mỗi vật thể dưới đây vào đúng nhóm.
Thẻ chưa xếp (9)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Khám phá
Trái Đất tự quay và Mặt Trời mọc, lặn
Hình thứ nhất là Trái Đất nhìn từ phía trên cực Bắc, Mặt Trời chiếu từ bên trái. Kéo chấm cam (hoặc nhấn "Cho Trái Đất tự quay") để quay Trái Đất theo chiều từ tây sang đông. Theo dõi bầu trời ở hình thứ hai: khi chấm cam vừa sang nửa sáng, Mặt Trời mọc ở đâu? Khi nào Mặt Trời lên cao nhất? Đổi nơi theo dõi và xem bảng: cùng một lúc, nơi nào là ngày, nơi nào là đêm?
Ở Việt Nam (kinh độ 105° Đông) đang là khoảng 5 giờ theo giờ Mặt Trời: ban đêm: nơi này ở nửa Trái Đất không được chiếu sáng, không thấy Mặt Trời.
| Nơi | Giờ | Ngày hay đêm |
|---|---|---|
| Việt Nam | 5 giờ | Ban đêm |
| Anh | 22 giờ | Ban đêm |
| Brazil | 19 giờ | Ban đêm |
| Hawaii | 11 giờ | Ban ngày |
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Vì sao hằng ngày ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông và lặn ở phía tây?
Bài 2
Trái Đất tự quay quanh trục một vòng mất khoảng bao nhiêu giờ?
Bài 3
Ngồi trên ô tô đang chạy, em thấy hàng cây bên đường lùi lại phía sau. Nhận xét nào đúng?
Bài 4
Vì sao trên Trái Đất có ngày và đêm luân phiên nhau?
Bài 5
Trái Đất quay một vòng 360° trong 24 giờ. Mỗi giờ Trái Đất quay được bao nhiêu độ?
Bài 6
Ở Việt Nam đang là 12 giờ trưa (giờ Mặt Trời). Brazil ở phía tây Việt Nam, cách Việt Nam 150° theo chiều quay của Trái Đất. Ở Brazil khi đó là mấy giờ (giờ Mặt Trời)?
Bài 7
Những vật nào sau đây là thiên thể?
Bài 8
Ghép mỗi loại thiên thể với đặc điểm của nó.
Bài 9
Thiên thể tự phát ra ánh sáng, như Mặt Trời, được gọi là gì?
Bài 10
Ở Việt Nam đang là giữa trưa. Một nơi nằm ở phía đối diện hẳn với Việt Nam trên Trái Đất (cách 180°) đang là lúc nào?
Ghi nhớ
- Chuyển động của vật mà ta thấy do chính ta chuyển động là chuyển động nhìn thấy, không phải chuyển động thực.
- Trái Đất tự quay quanh trục từ tây sang đông, mỗi vòng khoảng 24 giờ (mỗi giờ 15°), nên ta thấy Mặt Trời mọc ở phía đông, lặn ở phía tây.
- Trái Đất hình cầu nên chỉ một nửa được chiếu sáng (ngày), nửa kia là đêm; Trái Đất tự quay nên mọi nơi lần lượt có ngày và đêm.
- Thiên thể là các vật thể tự nhiên trong vũ trụ. Sao tự phát sáng; hành tinh quay quanh sao; vệ tinh quay quanh hành tinh.