Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 53. Mặt Trăng

Đêm rằm Trung thu, trăng tròn vằng vặc; nhưng đầu tháng âm lịch, trăng chỉ là một vệt cong mảnh như lưỡi liềm, có đêm lại chẳng thấy trăng đâu. Mặt Trăng có thật sự to lên, nhỏ đi không? Vì sao hình dạng Mặt Trăng ta nhìn thấy lại thay đổi đều đặn mỗi tháng?

Em sẽ học được

  • Nêu được Mặt Trăng không tự phát sáng mà phản chiếu ánh sáng Mặt Trời.
  • Giải thích được một cách sơ lược vì sao hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng thay đổi.
  • Gọi tên và sắp xếp được các pha của Mặt Trăng theo thứ tự trong một tháng âm lịch.
  • Nêu được chu kì tuần trăng khoảng 29,5 ngày và dùng nó để dự đoán pha trăng.

Mặt Trăng phản chiếu ánh sáng Mặt Trời

Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất: nó chuyển động quanh Trái Đất, cách Trái Đất khoảng 384400 km. Đường kính Mặt Trăng chỉ bằng khoảng một phần tư đường kính Trái Đất.

Định lí · Mặt Trăng không tự phát sáng

Mặt Trăng không tự phát ra ánh sáng. Ta nhìn thấy Mặt Trăng vì nó phản chiếu ánh sáng Mặt Trời chiếu tới nó. Mặt Trời luôn chiếu sáng một nửa Mặt Trăng (nửa hướng về Mặt Trời); nửa kia tối.

Giống như một quả bóng được chiếu đèn pin trong phòng tối: nửa quả bóng hướng về đèn thì sáng, nửa kia tối. Đứng ở các chỗ khác nhau quanh quả bóng, ta thấy phần sáng của nó có hình dạng khác nhau.

Các pha của Mặt Trăng

Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất nên vị trí của nó so với Mặt Trời và Trái Đất thay đổi. Từ Trái Đất, ta chỉ thấy được phần sáng nằm trên nửa Mặt Trăng hướng về phía mình; phần sáng này lúc nhiều, lúc ít. Các hình dạng nhìn thấy khác nhau đó gọi là các pha của Mặt Trăng.

Các pha của Mặt Trăng trong một tháng âm lịch (nhìn từ Việt Nam)
Thời điểm (âm lịch)PhaVị trí và hình dạng
Khoảng ngày 1Không trăng (trăng mới)Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời: nửa tối hướng về Trái Đất, ta không thấy trăng
Khoảng ngày 3 đến 6Trăng lưỡi liềm đầu thángVệt sáng cong mảnh ở bên phải
Khoảng ngày 8Trăng bán nguyệt đầu tháng (thượng huyền)Sáng nửa bên phải của đĩa trăng
Khoảng ngày 10 đến 13Trăng khuyết đầu thángSáng hơn nửa, khuyết ở bên trái
Khoảng ngày 15 (rằm)Trăng trònTrái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng: cả nửa sáng hướng về Trái Đất
Khoảng ngày 17 đến 20Trăng khuyết cuối thángSáng hơn nửa, khuyết ở bên phải
Khoảng ngày 22, 23Trăng bán nguyệt cuối tháng (hạ huyền)Sáng nửa bên trái của đĩa trăng
Khoảng ngày 25 đến 28Trăng lưỡi liềm cuối thángVệt sáng cong mảnh ở bên trái

Ghi chú · Mẹo nhớ

Từ không trăng đến trăng tròn (nửa đầu tháng), phần sáng lớn dần và ở bên phải; từ trăng tròn đến không trăng (nửa cuối tháng), phần sáng nhỏ dần và ở bên trái. Phần sáng luôn quay về phía Mặt Trời.

Lưu ý · Không phải bóng Trái Đất che Mặt Trăng

Trăng khuyết, trăng lưỡi liềm không phải do bóng của Trái Đất che bớt Mặt Trăng. Đó chỉ là do ta nhìn thấy nhiều hay ít phần được chiếu sáng của Mặt Trăng.

Chu kì tuần trăng

Định nghĩa · Tuần trăng

Khoảng thời gian giữa hai lần liên tiếp Mặt Trăng có cùng một pha (ví dụ từ trăng tròn đến trăng tròn tiếp theo) là một tuần trăng, dài khoảng 29,5 ngày. Lịch âm (âm lịch) dựa theo tuần trăng: mỗi tháng âm lịch có 29 hoặc 30 ngày.
  • Từ không trăng đến trăng tròn mất khoảng nửa tuần trăng, gần 15 ngày.
  • Giữa hai pha chính liền nhau (không trăng, bán nguyệt đầu tháng, trăng tròn, bán nguyệt cuối tháng) cách nhau khoảng một phần tư tuần trăng: 29,5:4≈7,4 ngày, gần một tuần lễ.

Ghi chú · Mở rộng: ta luôn thấy một mặt của Mặt Trăng

Mặt Trăng vừa chuyển động quanh Trái Đất vừa tự quay quanh trục của nó; khi tự quay được một vòng thì nó cũng quay quanh Trái Đất được đúng một vòng. Vì vậy từ Trái Đất, ta luôn chỉ thấy một mặt của Mặt Trăng.

Khám phá

Kéo Mặt Trăng quanh Trái Đất

Hình thứ nhất nhìn từ phía trên cực Bắc, Mặt Trời ở bên trái. Kéo Mặt Trăng (hoặc dùng phím mũi tên, nút "Thêm 1 ngày") đi quanh Trái Đất ngược chiều kim đồng hồ. Viền cam cho biết nửa Mặt Trăng hướng về Trái Đất; hình thứ hai là trăng ta thấy từ Việt Nam. Sau đó làm các thử thách: đặt Mặt Trăng vào đúng vị trí để thấy pha được yêu cầu.

Mặt TrờiTrái Đất
Nhìn từ phía trên cực Bắc. Kéo Mặt Trăng quanh Trái Đất. Nửa bên trái của Mặt Trăng luôn được Mặt Trời chiếu sáng; viền cam là nửa hướng về Trái Đất, nửa mà ta nhìn thấy.
Nhìn từ Trái Đất (ở Việt Nam) Trăng lưỡi liềm đầu tháng Khoảng ngày 4 âm lịch

Trăng lưỡi liềm đầu tháng. Đã khoảng 3,3 ngày kể từ lúc không trăng (khoảng ngày 4 âm lịch); phần sáng nhìn thấy chiếm khoảng 12% mặt trăng, sáng ở bên phải.

Thử thách 1/6: đặt Mặt Trăng vào vị trí để ở Trái Đất thấy trăng tròn.

Kéo Mặt Trăng rồi nhấn "Kiểm tra".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vì sao đêm rằm (ngày 15 âm lịch) ta thấy trăng tròn, còn ngày 1 âm lịch lại không thấy trăng?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hôm nay là ngày 1 âm lịch, không thấy trăng. Biết một tuần trăng dài khoảng 29,5 ngày, khoảng bao nhiêu ngày nữa sẽ thấy trăng bán nguyệt đầu tháng? Hôm đó là khoảng ngày bao nhiêu âm lịch?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Vì sao ta nhìn thấy Mặt Trăng sáng vào ban đêm?

Bài 2

Sắp xếp các pha của Mặt Trăng theo thứ tự xuất hiện trong nửa đầu tháng âm lịch.

  1. Vị trí 1: Trăng tròn
  2. Vị trí 2: Trăng bán nguyệt đầu tháng
  3. Vị trí 3: Không trăng
  4. Vị trí 4: Trăng khuyết đầu tháng
  5. Vị trí 5: Trăng lưỡi liềm đầu tháng

Bài 3

Một tuần trăng dài khoảng bao nhiêu ngày?

Đơn vị:ngày

Bài 4

Khi nào ta thấy trăng tròn?

Bài 5

Nhìn từ Việt Nam, trăng lưỡi liềm đầu tháng có phần sáng ở phía nào?

Bài 6

Hôm nay là trăng tròn. Sau đúng 2 tuần trăng nữa lại có trăng tròn. Đó là sau bao nhiêu ngày?

Đơn vị:ngày

Bài 7

Điền vào chỗ trống: Mặt Trăng là … tự nhiên của Trái Đất.

Bài 8

Những nhận định nào đúng?

Bài 9

Vào khoảng ngày 8 âm lịch, ta thấy trăng có hình dạng nào?

Bài 10

Đêm nay em thấy trăng sáng hơn một nửa, khuyết ở bên phải. Những đêm sau trăng sẽ thế nào?

Ghi nhớ

  • Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, không tự phát sáng; ta thấy Mặt Trăng vì nó phản chiếu ánh sáng Mặt Trời.
  • Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất nên phần sáng ta nhìn thấy thay đổi: không trăng, lưỡi liềm, bán nguyệt, khuyết, trăng tròn, rồi ngược lại.
  • Trăng tròn khi Trái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng; không trăng khi Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời.
  • Một tuần trăng dài khoảng 29,5 ngày; lịch âm dựa theo tuần trăng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ