Chương X · Lý thuyết
Bài 53. Mặt Trăng
Đêm rằm Trung thu, trăng tròn vằng vặc; nhưng đầu tháng âm lịch, trăng chỉ là một vệt cong mảnh như lưỡi liềm, có đêm lại chẳng thấy trăng đâu. Mặt Trăng có thật sự to lên, nhỏ đi không? Vì sao hình dạng Mặt Trăng ta nhìn thấy lại thay đổi đều đặn mỗi tháng?
Em sẽ học được
- Nêu được Mặt Trăng không tự phát sáng mà phản chiếu ánh sáng Mặt Trời.
- Giải thích được một cách sơ lược vì sao hình dạng nhìn thấy của Mặt Trăng thay đổi.
- Gọi tên và sắp xếp được các pha của Mặt Trăng theo thứ tự trong một tháng âm lịch.
- Nêu được chu kì tuần trăng khoảng 29,5 ngày và dùng nó để dự đoán pha trăng.
Mặt Trăng phản chiếu ánh sáng Mặt Trời
Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất: nó chuyển động quanh Trái Đất, cách Trái Đất khoảng 384400 km. Đường kính Mặt Trăng chỉ bằng khoảng một phần tư đường kính Trái Đất.
Định lí · Mặt Trăng không tự phát sáng
Giống như một quả bóng được chiếu đèn pin trong phòng tối: nửa quả bóng hướng về đèn thì sáng, nửa kia tối. Đứng ở các chỗ khác nhau quanh quả bóng, ta thấy phần sáng của nó có hình dạng khác nhau.
Các pha của Mặt Trăng
Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất nên vị trí của nó so với Mặt Trời và Trái Đất thay đổi. Từ Trái Đất, ta chỉ thấy được phần sáng nằm trên nửa Mặt Trăng hướng về phía mình; phần sáng này lúc nhiều, lúc ít. Các hình dạng nhìn thấy khác nhau đó gọi là các pha của Mặt Trăng.
| Thời điểm (âm lịch) | Pha | Vị trí và hình dạng |
|---|---|---|
| Khoảng ngày 1 | Không trăng (trăng mới) | Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời: nửa tối hướng về Trái Đất, ta không thấy trăng |
| Khoảng ngày 3 đến 6 | Trăng lưỡi liềm đầu tháng | Vệt sáng cong mảnh ở bên phải |
| Khoảng ngày 8 | Trăng bán nguyệt đầu tháng (thượng huyền) | Sáng nửa bên phải của đĩa trăng |
| Khoảng ngày 10 đến 13 | Trăng khuyết đầu tháng | Sáng hơn nửa, khuyết ở bên trái |
| Khoảng ngày 15 (rằm) | Trăng tròn | Trái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng: cả nửa sáng hướng về Trái Đất |
| Khoảng ngày 17 đến 20 | Trăng khuyết cuối tháng | Sáng hơn nửa, khuyết ở bên phải |
| Khoảng ngày 22, 23 | Trăng bán nguyệt cuối tháng (hạ huyền) | Sáng nửa bên trái của đĩa trăng |
| Khoảng ngày 25 đến 28 | Trăng lưỡi liềm cuối tháng | Vệt sáng cong mảnh ở bên trái |
Ghi chú · Mẹo nhớ
Lưu ý · Không phải bóng Trái Đất che Mặt Trăng
Chu kì tuần trăng
Định nghĩa · Tuần trăng
- Từ không trăng đến trăng tròn mất khoảng nửa tuần trăng, gần 15 ngày.
- Giữa hai pha chính liền nhau (không trăng, bán nguyệt đầu tháng, trăng tròn, bán nguyệt cuối tháng) cách nhau khoảng một phần tư tuần trăng: 29,5:4≈7,4 ngày, gần một tuần lễ.
Ghi chú · Mở rộng: ta luôn thấy một mặt của Mặt Trăng
Khám phá
Kéo Mặt Trăng quanh Trái Đất
Hình thứ nhất nhìn từ phía trên cực Bắc, Mặt Trời ở bên trái. Kéo Mặt Trăng (hoặc dùng phím mũi tên, nút "Thêm 1 ngày") đi quanh Trái Đất ngược chiều kim đồng hồ. Viền cam cho biết nửa Mặt Trăng hướng về Trái Đất; hình thứ hai là trăng ta thấy từ Việt Nam. Sau đó làm các thử thách: đặt Mặt Trăng vào đúng vị trí để thấy pha được yêu cầu.
Trăng lưỡi liềm đầu tháng. Đã khoảng 3,3 ngày kể từ lúc không trăng (khoảng ngày 4 âm lịch); phần sáng nhìn thấy chiếm khoảng 12% mặt trăng, sáng ở bên phải.
Thử thách 1/6: đặt Mặt Trăng vào vị trí để ở Trái Đất thấy trăng tròn.
Kéo Mặt Trăng rồi nhấn "Kiểm tra".
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Vì sao ta nhìn thấy Mặt Trăng sáng vào ban đêm?
Bài 2
Sắp xếp các pha của Mặt Trăng theo thứ tự xuất hiện trong nửa đầu tháng âm lịch.
Bài 3
Một tuần trăng dài khoảng bao nhiêu ngày?
Bài 4
Khi nào ta thấy trăng tròn?
Bài 5
Nhìn từ Việt Nam, trăng lưỡi liềm đầu tháng có phần sáng ở phía nào?
Bài 6
Hôm nay là trăng tròn. Sau đúng 2 tuần trăng nữa lại có trăng tròn. Đó là sau bao nhiêu ngày?
Bài 7
Điền vào chỗ trống: Mặt Trăng là … tự nhiên của Trái Đất.
Bài 8
Những nhận định nào đúng?
Bài 9
Vào khoảng ngày 8 âm lịch, ta thấy trăng có hình dạng nào?
Bài 10
Đêm nay em thấy trăng sáng hơn một nửa, khuyết ở bên phải. Những đêm sau trăng sẽ thế nào?
Ghi nhớ
- Mặt Trăng là vệ tinh tự nhiên của Trái Đất, không tự phát sáng; ta thấy Mặt Trăng vì nó phản chiếu ánh sáng Mặt Trời.
- Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất nên phần sáng ta nhìn thấy thay đổi: không trăng, lưỡi liềm, bán nguyệt, khuyết, trăng tròn, rồi ngược lại.
- Trăng tròn khi Trái Đất ở giữa Mặt Trời và Mặt Trăng; không trăng khi Mặt Trăng ở giữa Trái Đất và Mặt Trời.
- Một tuần trăng dài khoảng 29,5 ngày; lịch âm dựa theo tuần trăng.