Chương III · Lý thuyết
Bài 10. Đồ thị quãng đường - thời gian
Một ô tô chở khách đi đường dài: chạy liền ba giờ rồi dừng nghỉ một giờ. Thay vì kể lại bằng lời hay ghi một bảng số dài, ta có thể vẽ một hình để chỉ cần nhìn là biết lúc nào xe chạy nhanh, lúc nào xe dừng và xe đã đi được bao xa.
Em sẽ học được
- Vẽ được đồ thị quãng đường – thời gian cho chuyển động thẳng từ bảng số liệu.
- Từ đồ thị, xác định được quãng đường đi được, thời gian đi và tốc độ của vật.
- Dùng đồ thị để mô tả chuyển động: lúc nào vật chạy, chạy nhanh hay chậm, lúc nào đứng yên.
Vẽ đồ thị quãng đường – thời gian
Bảng sau ghi quãng đường một ô tô đi được sau những khoảng thời gian khác nhau kể từ lúc khởi hành.
| Thời gian t (h) | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| Quãng đường s (km) | 0 | 60 | 120 | 180 | 180 |
Các bước vẽ đồ thị quãng đường – thời gian:
- Vẽ hai trục vuông góc chung gốc O: trục nằm ngang Ot biểu diễn thời gian, trục thẳng đứng Os biểu diễn quãng đường.
- Chọn tỉ lệ (đơn vị) phù hợp trên mỗi trục, ví dụ 1 ô ứng với 1 h trên trục Ot và 1 ô ứng với 20 km trên trục Os.
- Từ bảng số liệu, xác định các điểm (t; s) trên mặt phẳng: O(0; 0), A(1; 60), B(2; 120), C(3; 180), D(4; 180).
- Nối các điểm lại với nhau, ta được đồ thị quãng đường – thời gian.
Định lí · Hình dạng của đồ thị
Sử dụng đồ thị quãng đường – thời gian
Từ đồ thị quãng đường – thời gian, ta có thể:
- Xác định quãng đường vật đi được sau một thời gian t: từ điểm t trên trục Ot, kẻ đường thẳng đứng tới đồ thị, rồi kẻ đường nằm ngang tới trục Os để đọc s.
- Xác định thời gian vật đi hết quãng đường s: làm ngược lại, đi từ trục Os tới đồ thị rồi xuống trục Ot.
- Tính tốc độ trên một đoạn: lấy quãng đường đi thêm chia cho thời gian tương ứng, v=s/t.
- Mô tả chuyển động: đoạn nằm nghiêng là vật chuyển động, đoạn nằm ngang là vật đứng yên.
Ghi chú · Đồ thị càng dốc, tốc độ càng lớn
Lưu ý · Đồ thị không phải đường đi
Khám phá
Vẽ và đọc đồ thị s – t
Kéo các chấm tròn lên hoặc xuống để đổi độ dốc của từng đoạn một giờ: đoạn càng dốc, xe càng nhanh; kéo cho đoạn nằm ngang thì xe đứng yên. Nhấn "Cho xe chạy" để xem xe chạy trên đường trong khi đồ thị được vẽ dần. Dùng thanh trượt để đọc quãng đường tại một thời điểm, rồi thử ba nhiệm vụ vẽ đồ thị theo mô tả.
- Từ 0 h đến 1 h: xe chạy 60 km/h, đi thêm 60 km.
- Từ 1 h đến 2 h: xe chạy 60 km/h, đi thêm 60 km.
- Từ 2 h đến 3 h: xe chạy 60 km/h, đi thêm 60 km.
- Từ 3 h đến 4 h: xe đứng yên.
Tại t = 1,5 h, xe đã đi được s = 90 km. Đoạn càng dốc thì xe chạy càng nhanh; đoạn nằm ngang là xe đứng yên.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Trên đồ thị quãng đường – thời gian, một đoạn thẳng nằm ngang (song song với trục thời gian) cho biết vật
Bài 2
Sắp xếp các bước vẽ đồ thị quãng đường – thời gian theo đúng thứ tự.
Bài 3
Ô tô có bảng số liệu t=0;1;2;3;4 h ứng với s=0;60;120;180;180 km. Sau 2,5 giờ kể từ lúc khởi hành, ô tô đi được bao nhiêu kilômét?
Bài 4
Đồ thị quãng đường – thời gian của một người đi xe đạp là đoạn thẳng đi qua gốc O và điểm (2 h; 30 km). Tốc độ của người đó là bao nhiêu kilômét trên giờ?
Bài 5
Với người đi xe đạp ở câu trên (đồ thị thẳng, tốc độ không đổi), sau bao nhiêu giờ người đó đi được 45 km?
Bài 6
Trên cùng một hệ trục, đồ thị của xe X là đoạn thẳng từ O đến (1 h; 40 km), của xe Y là đoạn thẳng từ O đến (1 h; 60 km). Nhận xét nào đúng?
Bài 7
Bạn A đi bộ có bảng số liệu t=0;15;20;30 (min) ứng với s=0;1000;1000;2000 (m). Bạn A đứng yên trong bao nhiêu phút?
Bài 8
Cũng với bạn A ở câu trên, tốc độ của A trong 10 phút cuối là bao nhiêu mét trên giây (làm tròn đến hàng phần trăm)?
Bài 9
Từ đồ thị quãng đường – thời gian của một vật, ta có thể biết được những gì?
Ghi nhớ
- Vẽ đồ thị s – t: vẽ hai trục Ot, Os; chọn tỉ lệ; xác định các điểm (t; s) từ bảng; nối các điểm.
- Tốc độ không đổi: đồ thị là đoạn thẳng nằm nghiêng; đoạn càng dốc thì tốc độ càng lớn.
- Đoạn nằm ngang (song song trục Ot): vật đứng yên.
- Từ đồ thị đọc được quãng đường, thời gian, và tính được tốc độ v=s/t trên từng đoạn.