Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 10. Đồ thị quãng đường - thời gian

Một ô tô chở khách đi đường dài: chạy liền ba giờ rồi dừng nghỉ một giờ. Thay vì kể lại bằng lời hay ghi một bảng số dài, ta có thể vẽ một hình để chỉ cần nhìn là biết lúc nào xe chạy nhanh, lúc nào xe dừng và xe đã đi được bao xa.

Em sẽ học được

  • Vẽ được đồ thị quãng đường – thời gian cho chuyển động thẳng từ bảng số liệu.
  • Từ đồ thị, xác định được quãng đường đi được, thời gian đi và tốc độ của vật.
  • Dùng đồ thị để mô tả chuyển động: lúc nào vật chạy, chạy nhanh hay chậm, lúc nào đứng yên.

Vẽ đồ thị quãng đường – thời gian

Bảng sau ghi quãng đường một ô tô đi được sau những khoảng thời gian khác nhau kể từ lúc khởi hành.

Quãng đường đi được của ô tô theo thời gian
Thời gian t (h)01234
Quãng đường s (km)060120180180

Các bước vẽ đồ thị quãng đường – thời gian:

  1. Vẽ hai trục vuông góc chung gốc O: trục nằm ngang Ot biểu diễn thời gian, trục thẳng đứng Os biểu diễn quãng đường.
  2. Chọn tỉ lệ (đơn vị) phù hợp trên mỗi trục, ví dụ 1 ô ứng với 1 h trên trục Ot và 1 ô ứng với 20 km trên trục Os.
  3. Từ bảng số liệu, xác định các điểm (t; s) trên mặt phẳng: O(0; 0), A(1; 60), B(2; 120), C(3; 180), D(4; 180).
  4. Nối các điểm lại với nhau, ta được đồ thị quãng đường – thời gian.

Định lí · Hình dạng của đồ thị

Trong 3 giờ đầu, cứ mỗi giờ ô tô đi thêm 60 km: tốc độ không đổi và đồ thị là đoạn thẳng nằm nghiêng OC. Từ giờ thứ 3 đến giờ thứ 4, quãng đường không đổi: ô tô đứng yên và đồ thị là đoạn thẳng CD nằm ngang, song song với trục thời gian.

Sử dụng đồ thị quãng đường – thời gian

Từ đồ thị quãng đường – thời gian, ta có thể:

  • Xác định quãng đường vật đi được sau một thời gian t: từ điểm t trên trục Ot, kẻ đường thẳng đứng tới đồ thị, rồi kẻ đường nằm ngang tới trục Os để đọc s.
  • Xác định thời gian vật đi hết quãng đường s: làm ngược lại, đi từ trục Os tới đồ thị rồi xuống trục Ot.
  • Tính tốc độ trên một đoạn: lấy quãng đường đi thêm chia cho thời gian tương ứng, v=s/t.
  • Mô tả chuyển động: đoạn nằm nghiêng là vật chuyển động, đoạn nằm ngang là vật đứng yên.

Ghi chú · Đồ thị càng dốc, tốc độ càng lớn

Trong cùng một khoảng thời gian, vật có tốc độ lớn hơn đi được quãng đường dài hơn, nên đoạn đồ thị của nó dốc hơn. Vẽ đồ thị của hai vật trên cùng một hệ trục, đoạn nào dốc hơn thì vật đó chạy nhanh hơn.

Lưu ý · Đồ thị không phải đường đi

Đồ thị quãng đường – thời gian không phải là hình vẽ con đường xe đi. Xe chạy trên đường thẳng hay đường cong, đoạn đồ thị vẫn là đoạn thẳng nằm nghiêng nếu tốc độ không đổi.

Khám phá

Vẽ và đọc đồ thị s – t

Kéo các chấm tròn lên hoặc xuống để đổi độ dốc của từng đoạn một giờ: đoạn càng dốc, xe càng nhanh; kéo cho đoạn nằm ngang thì xe đứng yên. Nhấn "Cho xe chạy" để xem xe chạy trên đường trong khi đồ thị được vẽ dần. Dùng thanh trượt để đọc quãng đường tại một thời điểm, rồi thử ba nhiệm vụ vẽ đồ thị theo mô tả.

Nhiệm vụ
0 km240 km0408012016020024000,511,522,533,54t (h)s (km)60 km/h60 km/h60 km/hđứng yên
Kéo các chấm tròn lên, xuống (hoặc dùng phím mũi tên) để đổi độ dốc của từng đoạn.
1,5 h
  • Từ 0 h đến 1 h: xe chạy 60 km/h, đi thêm 60 km.
  • Từ 1 h đến 2 h: xe chạy 60 km/h, đi thêm 60 km.
  • Từ 2 h đến 3 h: xe chạy 60 km/h, đi thêm 60 km.
  • Từ 3 h đến 4 h: xe đứng yên.

Tại t = 1,5 h, xe đã đi được s = 90 km. Đoạn càng dốc thì xe chạy càng nhanh; đoạn nằm ngang là xe đứng yên.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dựa vào bảng số liệu của ô tô ở trên (t=0;1;2;3;4 h ứng với s=0;60;120;180;180 km): (a) mô tả chuyển động của ô tô trong 4 giờ đầu; (b) tính tốc độ của ô tô trong 3 giờ đầu; (c) xác định quãng đường ô tô đi được sau 1 giờ 30 phút.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bạn A đi bộ từ nhà tới công viên. Trong 15 phút đầu A đi được 1000 m thì gặp bạn B và đứng nói chuyện 5 phút. Sau đó A đi tiếp 1000 m nữa trong 10 phút thì tới công viên. Lập bảng số liệu, mô tả đồ thị quãng đường – thời gian và tính tốc độ của A trong 15 phút đầu và 10 phút cuối (theo m/s).
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hai người đi xe đạp cùng xuất phát. Đồ thị của người thứ nhất đi qua điểm (2 h; 30 km), đồ thị của người thứ hai đi qua điểm (1,5 h; 30 km); cả hai đồ thị đều là đoạn thẳng xuất phát từ gốc O. Ai đi nhanh hơn?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Trên đồ thị quãng đường – thời gian, một đoạn thẳng nằm ngang (song song với trục thời gian) cho biết vật

Bài 2

Sắp xếp các bước vẽ đồ thị quãng đường – thời gian theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Nối các điểm lại với nhau
  2. Vị trí 2: Vẽ hai trục vuông góc Ot và Os
  3. Vị trí 3: Xác định các điểm (t; s) từ bảng số liệu
  4. Vị trí 4: Chọn tỉ lệ phù hợp trên mỗi trục

Bài 3

Ô tô có bảng số liệu t=0;1;2;3;4 h ứng với s=0;60;120;180;180 km. Sau 2,5 giờ kể từ lúc khởi hành, ô tô đi được bao nhiêu kilômét?

Đơn vị:km

Bài 4

Đồ thị quãng đường – thời gian của một người đi xe đạp là đoạn thẳng đi qua gốc O và điểm (2 h; 30 km). Tốc độ của người đó là bao nhiêu kilômét trên giờ?

Đơn vị:km/h

Bài 5

Với người đi xe đạp ở câu trên (đồ thị thẳng, tốc độ không đổi), sau bao nhiêu giờ người đó đi được 45 km?

Đơn vị:giờ

Bài 6

Trên cùng một hệ trục, đồ thị của xe X là đoạn thẳng từ O đến (1 h; 40 km), của xe Y là đoạn thẳng từ O đến (1 h; 60 km). Nhận xét nào đúng?

Bài 7

Bạn A đi bộ có bảng số liệu t=0;15;20;30 (min) ứng với s=0;1000;1000;2000 (m). Bạn A đứng yên trong bao nhiêu phút?

Đơn vị:phút

Bài 8

Cũng với bạn A ở câu trên, tốc độ của A trong 10 phút cuối là bao nhiêu mét trên giây (làm tròn đến hàng phần trăm)?

Đơn vị:m/s

Bài 9

Từ đồ thị quãng đường – thời gian của một vật, ta có thể biết được những gì?

Ghi nhớ

  • Vẽ đồ thị s – t: vẽ hai trục Ot, Os; chọn tỉ lệ; xác định các điểm (t; s) từ bảng; nối các điểm.
  • Tốc độ không đổi: đồ thị là đoạn thẳng nằm nghiêng; đoạn càng dốc thì tốc độ càng lớn.
  • Đoạn nằm ngang (song song trục Ot): vật đứng yên.
  • Từ đồ thị đọc được quãng đường, thời gian, và tính được tốc độ v=s/t trên từng đoạn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ