Chương 2 · Lý thuyết
Bài 10. Kính lúp. Bài tập thấu kính
Người thợ sửa đồng hồ, nhà sinh học quan sát mẫu lá hay ông bà đọc chữ nhỏ trên hộp thuốc đều dùng một chiếc kính lúp. Vì sao một thấu kính nhỏ lại cho ta thấy vật to hơn nhiều lần, và làm sao tính được ảnh của vật qua thấu kính ở đâu, cao bao nhiêu?
Em sẽ học được
- Nêu được kính lúp là thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn, dùng để quan sát vật nhỏ.
- Nêu được ý nghĩa của số bội giác và vận dụng được hệ thức G=25/f.
- Trình bày được cách dùng kính lúp: đặt vật trong khoảng tiêu cự để thấy ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.
- Dựng được ảnh qua thấu kính và dùng tam giác đồng dạng để tính khoảng cách từ ảnh đến thấu kính và chiều cao của ảnh.
Kính lúp
Định nghĩa · Kính lúp
Kính lúp được dùng để đọc chữ nhỏ, sửa chữa đồng hồ và linh kiện điện tử, soi vân tay, quan sát côn trùng, mẫu lá, mặt cắt thân cây trong giờ Sinh học.
Định lí · Số bội giác
- Kính lúp có tiêu cự càng ngắn thì số bội giác càng lớn.
- Dùng kính lúp có số bội giác càng lớn để quan sát thì thấy ảnh càng lớn.
- Ví dụ: kính ghi 5x có tiêu cự f=25/5=5 cm; kính ghi 2,5x có tiêu cự 10 cm.
Cách quan sát một vật nhỏ qua kính lúp
- Đặt vật nhỏ trong khoảng tiêu cự của kính lúp (d<f), gần kính.
- Đặt mắt sau kính, nhìn qua kính để thấy ảnh của vật.
- Từ từ dịch kính ra xa vật cho đến khi nhìn thấy ảnh rõ nét.
Ghi chú · Ảnh qua kính lúp
Chọn kính lúp 2,5x, 5x hoặc 10x rồi kéo vật dọc trục chính. Chỉ khi vật nằm trong khoảng OF kính mới cho ảnh ảo phóng to để quan sát.
Kính ghi 5x: tiêu cự f = 25 : 5 = 5 cm. Số bội giác càng lớn thì tiêu cự càng ngắn.
Vật trong khoảng tiêu cự (d<f): mắt nhìn qua kính thấy ảnh ảo, cùng chiều, cao gấp 2,5 lần vật. Đây là cách dùng kính lúp.
Giải bài tập thấu kính
Bài toán thường cho tiêu cự f, khoảng cách từ vật đến thấu kính d=OA và chiều cao vật h=AB; cần tìm khoảng cách từ ảnh đến thấu kính d′=OA′ và chiều cao ảnh h′=A′B′.
- Dựng ảnh A′B′ bằng hai tia đặc biệt từ B: tia qua quang tâm O và tia song song với trục chính (cắt thấu kính tại I, nên OI=AB).
- Xét cặp tam giác đồng dạng thứ nhất: △OAB∽△OA′B′, cho A′B′/AB=OA′/OA.
- Xét cặp tam giác đồng dạng thứ hai có đỉnh tại tiêu điểm: △F′OI∽△F′A′B′ (thấu kính hội tụ) hoặc △FOI∽△FA′B′ (thấu kính phân kì).
- Ghép hai tỉ số bằng nhau thành một phương trình ẩn d′, giải ra d′ rồi tính h′=h·d′/d.
| Trường hợp | Tỉ số | Kết quả |
|---|---|---|
| Thấu kính hội tụ, d>f (ảnh thật) | d′/d=(d′ trừ f)/f | d′=df/(d trừ f) |
| Thấu kính hội tụ, d<f (ảnh ảo) | d′/d=(d′+f)/f | d′=df/(f trừ d) |
| Thấu kính phân kì (ảnh ảo) | d′/d=(f trừ d′)/f | d′=df/(d+f) |
Lưu ý
Khám phá
Bộ bài tập thấu kính
Chọn loại thấu kính, tiêu cự f, khoảng cách d và chiều cao h của vật (hoặc nhấn "Bài khác" để lấy đề mẫu). Chọn loại ảnh, nhập d′ và h′ rồi nhấn "Kiểm tra". Hình vẽ tia sáng và lời giải bằng tam giác đồng dạng hiện ra để em đối chiếu; kéo đỉnh B trên hình để xem ảnh thay đổi.
Vật AB cao 2 cm đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ tiêu cự f=12 cm, cách thấu kính d=36 cm. Ảnh là ảnh gì, cách thấu kính bao nhiêu và cao bao nhiêu?
Chọn loại ảnh, nhập d′ và h′ (làm tròn đến một chữ số thập phân), rồi nhấn "Kiểm tra". Hình vẽ tia sáng hiện ra sau khi kiểm tra.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Ví dụ 4
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Kính lúp là
Bài 2
Một kính lúp có ghi 5x. Tiêu cự của kính là bao nhiêu xentimét?
Bài 3
Một kính lúp có tiêu cự 10 cm. Số bội giác của kính là bao nhiêu?
Bài 4
Có hai kính lúp ghi 2x và 4x. Phát biểu nào đúng?
Bài 5
Muốn quan sát một vật nhỏ qua kính lúp, phải đặt vật
Bài 6
Ảnh của vật nhỏ quan sát qua kính lúp là
Bài 7
Vật AB cao 3 cm đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ tiêu cự 20 cm, cách thấu kính 60 cm. Ảnh cách thấu kính bao nhiêu xentimét?
Bài 8
Với vật và thấu kính ở bài trên (h=3 cm, f=20 cm, d=60 cm), ảnh cao bao nhiêu xentimét?
Bài 9
Vật AB cao 2 cm đặt trước thấu kính hội tụ tiêu cự 12 cm, cách thấu kính 8 cm. Ảnh cao bao nhiêu xentimét?
Bài 10
Vật AB đặt vuông góc với trục chính của thấu kính phân kì tiêu cự 15 cm, cách thấu kính 30 cm. Ảnh cách thấu kính bao nhiêu xentimét?
Bài 11
Dùng kính lúp tiêu cự 5 cm quan sát một con kiến dài 2 mm đặt cách kính 4 cm. Ảnh của con kiến dài bao nhiêu milimét?
Bài 12
Những phát biểu nào đúng?
Ghi nhớ
- Kính lúp là thấu kính hội tụ có tiêu cự ngắn, dùng để quan sát vật nhỏ.
- Số bội giác G=25/f (f tính bằng cm), ghi trên kính dạng 2x, 5x...; tiêu cự càng ngắn thì G càng lớn.
- Đặt vật trong khoảng tiêu cự của kính lúp để thấy ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.
- Giải bài toán thấu kính: dựng ảnh, dùng △OAB∽△OA′B′ và cặp tam giác có đỉnh ở tiêu điểm để tính d′, rồi h′=h·d′/d.