Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 11. Điện trở. Định luật Ohm

Cùng mắc vào một nguồn điện, có dây cho dòng điện rất lớn chạy qua, có dây chỉ cho dòng điện nhỏ. Dây dẫn điện trong nhà làm bằng đồng, còn dây trong ấm điện, bàn là lại làm bằng hợp kim nicrom. Vì sao vậy? Câu trả lời nằm ở một đại lượng mới: điện trở.

Em sẽ học được

  • Nêu được điện trở có tác dụng cản trở dòng điện; định nghĩa được điện trở R=U/I và đơn vị ohm (Ω).
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Ohm I=U/R; mô tả được đồ thị I theo U là đường thẳng đi qua gốc toạ độ.
  • Nêu được điện trở của đoạn dây dẫn tỉ lệ thuận với chiều dài, tỉ lệ nghịch với tiết diện và phụ thuộc vật liệu; vận dụng được R=ρl/S.

Điện trở

Lần lượt đặt cùng một hiệu điện thế vào hai đầu những đoạn dây dẫn khác nhau và đo cường độ dòng điện chạy qua mỗi đoạn dây. Kết quả cho thấy cường độ dòng điện qua các dây khác nhau: mỗi đoạn dây cản trở dòng điện nhiều hay ít khác nhau.

Với một đoạn dây dẫn xác định, khi thay đổi hiệu điện thế U thì cường độ dòng điện I thay đổi theo, nhưng thương số U/I luôn không đổi. Với các đoạn dây khác nhau, thương số này có giá trị khác nhau.

Định nghĩa · Điện trở

Điện trở của một đoạn dây dẫn là đại lượng đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện của đoạn dây đó, được xác định bằng thương số giữa hiệu điện thế đặt vào hai đầu đoạn dây và cường độ dòng điện chạy qua nó: R=U/I.
  • Đơn vị của điện trở là ohm (đọc là ôm), kí hiệu Ω: 1 Ω=(1 V)/(1 A).
  • Ước và bội của ohm: 1 mΩ =0,001 Ω; 1 kΩ =1000 Ω; 1 MΩ =1000000 Ω.
  • Trong sơ đồ mạch điện, điện trở được kí hiệu bằng một hình chữ nhật nhỏ nối với hai đoạn dây.

Ghi chú · Ý nghĩa

Với cùng một hiệu điện thế, dây có điện trở càng lớn thì cường độ dòng điện chạy qua càng nhỏ.

Định luật Ohm

Đo cường độ dòng điện qua một dây dẫn ứng với nhiều giá trị hiệu điện thế khác nhau rồi biểu diễn các cặp giá trị (U;I) trên hệ trục toạ độ (U trên trục hoành, I trên trục tung). Các điểm nằm trên một đường thẳng đi qua gốc toạ độ: cường độ dòng điện tỉ lệ thuận với hiệu điện thế.

Định lí · Định luật Ohm

Cường độ dòng điện chạy qua một đoạn dây dẫn tỉ lệ thuận với hiệu điện thế đặt vào hai đầu đoạn dây và tỉ lệ nghịch với điện trở của đoạn dây.
I=U/R
  • U là hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn dây, đơn vị vôn (V);
  • I là cường độ dòng điện chạy qua đoạn dây, đơn vị ampe (A);
  • R là điện trở của đoạn dây, đơn vị ohm (Ω).

Từ định luật Ohm suy ra U=I·R và R=U/I. Trên đồ thị I theo U, dây có điện trở càng lớn thì đường thẳng càng thoải (ít dốc).

Điện trở của đoạn dây dẫn

Thí nghiệm với các dây dẫn khác nhau cho thấy điện trở của một đoạn dây dẫn phụ thuộc vào ba yếu tố: chiều dài, tiết diện và vật liệu làm dây.

  • Các dây cùng tiết diện, cùng vật liệu: điện trở tỉ lệ thuận với chiều dài l của dây.
  • Các dây cùng chiều dài, cùng vật liệu: điện trở tỉ lệ nghịch với tiết diện S của dây.
  • Các dây cùng chiều dài, cùng tiết diện nhưng làm bằng vật liệu khác nhau thì có điện trở khác nhau.

Định lí · Công thức tính điện trở

R=ρl/S trong đó l là chiều dài dây (m), S là tiết diện dây (mmũ 2), ρ là điện trở suất của vật liệu làm dây (Ω·m), R là điện trở của dây (Ω).
Điện trở suất của một số chất ở 20 °C
ChấtLoạiρ (Ω·m)
Bạckim loại1,6·10 mũ trừ 8
Đồngkim loại1,7·10 mũ trừ 8
Nhômkim loại2,8·10 mũ trừ 8
Vonframkim loại5,5·10 mũ trừ 8
Sắtkim loại12,0·10 mũ trừ 8
Nikelinhợp kim0,40·10 mũ trừ 6
Manganinhợp kim0,43·10 mũ trừ 6
Constantanhợp kim0,50·10 mũ trừ 6
Nicromhợp kim1,10·10 mũ trừ 6

Ghi chú · Ứng dụng

Bạc, đồng, nhôm có điện trở suất nhỏ nên dẫn điện tốt; đồng và nhôm được dùng làm dây dẫn điện. Hợp kim như nicrom, constantan có điện trở suất lớn, được dùng làm dây đốt nóng của bàn là, ấm điện hay làm biến trở.

Lưu ý · Đổi đơn vị tiết diện

Tiết diện thường cho bằng mmmũ 2; phải đổi ra mmũ 2 trước khi thay vào công thức: 1 mmmũ 2 =10 mũ trừ 6 mmũ 2.

Khám phá

Vẽ đồ thị I theo U

Chọn một đoạn dây, dịch con chạy biến trở để đổi hiệu điện thế, mỗi lần nhấn "Ghi điểm đo" để chấm một điểm (U;I). Ghi ít nhất hai điểm để thấy đường thẳng đi qua gốc toạ độ, rồi đổi vật liệu, chiều dài hoặc tiết diện và vẽ thêm một dây để so sánh độ dốc của hai đồ thị.

Vật liệu dây
Chiều dài l
Tiết diện S
+biến trởA0,6 AR = 5 ΩV3 V
3 V
1234560,511,522,53U (V)I (A)O

Đặt hiệu điện thế bằng biến trở, rồi nhấn "Ghi điểm đo" để chấm điểm (U;I) của dây này lên đồ thị.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đặt hiệu điện thế 12 V vào hai đầu một dây dẫn thì cường độ dòng điện chạy qua dây là 0,5 A. Tính điện trở của dây. Nếu giảm hiệu điện thế còn 6 V thì cường độ dòng điện qua dây là bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một dây đồng dài 150 m, tiết diện 2 mmmũ 2. Tính điện trở của dây, biết điện trở suất của đồng là 1,7·10 mũ trừ 8 Ω·m.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một dây nicrom dài 2 m, tiết diện 0,2 mmmũ 2 được mắc vào hiệu điện thế 22 V. Tính cường độ dòng điện chạy qua dây.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Đơn vị của điện trở là

Bài 2

Đặt hiệu điện thế 9 V vào hai đầu một điện trở thì dòng điện chạy qua nó có cường độ 0,3 A. Tính điện trở.

Đơn vị:Ω

Bài 3

Mắc một điện trở 40 Ω vào hiệu điện thế 12 V. Cường độ dòng điện chạy qua điện trở là bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 4

Dòng điện 0,4 A chạy qua một điện trở 15 Ω. Hiệu điện thế giữa hai đầu điện trở là bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 5

Khi tăng hiệu điện thế giữa hai đầu một dây dẫn lên 3 lần thì cường độ dòng điện chạy qua dây

Bài 6

Một dây constantan dài 4 m, tiết diện 0,5 mmmũ 2, điện trở suất 0,50·10 mũ trừ 6 Ω·m. Tính điện trở của dây.

Đơn vị:Ω

Bài 7

Hai dây đồng có cùng tiết diện, dây thứ nhất dài gấp đôi dây thứ hai. Điện trở R₁ của dây thứ nhất và R₂ của dây thứ hai liên hệ thế nào?

Bài 8

Hai dây nhôm dài bằng nhau, tiết diện dây thứ nhất gấp 3 lần tiết diện dây thứ hai. Kết luận nào đúng?

Bài 9

Một dây đồng dài 100 m, tiết diện 1,7 mmmũ 2. Biết điện trở suất của đồng là 1,7·10 mũ trừ 8 Ω·m, tính điện trở của dây.

Đơn vị:Ω

Bài 10

Cần làm một dây đốt nóng bằng nicrom (ρ=1,10·10 mũ trừ 6 Ω·m) tiết diện 0,1 mmmũ 2 có điện trở 22 Ω. Dây phải dài bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 11

Về đồ thị biểu diễn cường độ dòng điện I theo hiệu điện thế U của một dây dẫn, những phát biểu nào đúng?

Bài 12

Sắp xếp các kim loại theo thứ tự dẫn điện từ tốt nhất đến kém nhất (điện trở suất từ nhỏ đến lớn).

  1. Vị trí 1: Nhôm
  2. Vị trí 2: Bạc
  3. Vị trí 3: Sắt
  4. Vị trí 4: Đồng

Ghi nhớ

  • Điện trở đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện của vật dẫn: R=U/I, đơn vị ohm (Ω).
  • Định luật Ohm: I=U/R; đồ thị I theo U là đường thẳng qua gốc toạ độ, càng thoải khi R càng lớn.
  • Điện trở dây dẫn R=ρl/S: tỉ lệ thuận với chiều dài, tỉ lệ nghịch với tiết diện, phụ thuộc vật liệu qua điện trở suất ρ.
  • Đổi tiết diện ra mmũ 2 (1 mmmũ 2 =10 mũ trừ 6 mmũ 2) trước khi tính.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ