Chương 2 · Lý thuyết
Bài 8. Thấu kính
Kính lúp, ống nhòm, máy ảnh, kính hiển vi và cả con mắt của chúng ta đều có một bộ phận chung: thấu kính. Có thấu kính cho ảnh to hơn vật, có thấu kính cho ảnh nhỏ hơn, có lúc ảnh lại lộn ngược. Ảnh của một vật qua thấu kính được tạo thành như thế nào?
Em sẽ học được
- Nhận biết được thấu kính hội tụ (rìa mỏng) và thấu kính phân kì (rìa dày).
- Chỉ ra được trục chính, quang tâm, tiêu điểm và tiêu cự của thấu kính.
- Vẽ được đường truyền của ba tia sáng đặc biệt qua thấu kính hội tụ và thấu kính phân kì.
- Dựng được ảnh của một vật qua thấu kính và nêu được tính chất của ảnh trong từng trường hợp.
Cấu tạo và phân loại thấu kính
Định nghĩa · Thấu kính
| Loại thấu kính | Hình dạng | Kí hiệu |
|---|---|---|
| Thấu kính hội tụ | Phần rìa mỏng hơn phần giữa | Đoạn thẳng có hai đầu mũi tên hướng ra ngoài |
| Thấu kính phân kì | Phần rìa dày hơn phần giữa | Đoạn thẳng có hai đầu mũi tên hướng vào trong |
Chiếu một chùm sáng song song tới thấu kính hội tụ, chùm tia ló hội tụ tại một điểm. Với thấu kính phân kì, chùm tia ló loe rộng ra (phân kì).
Trục chính, quang tâm, tiêu điểm, tiêu cự
- Trục chính Δ: đường thẳng đi qua tâm thấu kính và vuông góc với mặt thấu kính. Tia sáng tới dọc theo trục chính thì truyền thẳng.
- Quang tâm O: điểm chính giữa thấu kính, nằm trên trục chính. Mọi tia sáng tới quang tâm đều truyền thẳng, không đổi hướng.
- Tiêu điểm F và F′: hai điểm nằm trên trục chính, ở hai bên thấu kính, cách đều quang tâm. Với thấu kính hội tụ, chùm tia tới song song với trục chính cho chùm tia ló hội tụ tại tiêu điểm F′; với thấu kính phân kì, chùm tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm.
- Tiêu cự f: khoảng cách từ quang tâm tới mỗi tiêu điểm, f=OF=OF′.
Đường truyền của các tia sáng đặc biệt
| Tia tới | Thấu kính hội tụ | Thấu kính phân kì |
|---|---|---|
| Qua quang tâm O | Truyền thẳng | Truyền thẳng |
| Song song với trục chính | Tia ló đi qua tiêu điểm F′ | Tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm nằm cùng phía với tia tới |
| Qua tiêu điểm F (với thấu kính phân kì: hướng tới tiêu điểm ở bên kia thấu kính) | Tia ló song song với trục chính | Tia ló song song với trục chính |
Ghi chú · Dựng ảnh của một vật
Tính chất ảnh của vật qua thấu kính
Gọi d là khoảng cách từ vật đến thấu kính. Ảnh thật hứng được trên màn, ảnh ảo không hứng được trên màn mà chỉ nhìn thấy khi đặt mắt sau thấu kính.
| Vị trí của vật | Tính chất của ảnh |
|---|---|
| d>2f | Ảnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật |
| d=2f | Ảnh thật, ngược chiều, bằng vật (ảnh cách thấu kính 2f) |
| f<d<2f | Ảnh thật, ngược chiều, lớn hơn vật |
| d=f | Không có ảnh (chùm tia ló song song) |
| d<f | Ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật |
Định lí · Thấu kính phân kì
Ở phần Khám phá, em kéo vật dọc trục chính; ba tia đặc biệt và ảnh A′B′ tự vẽ lại. Đường nét đứt là đường kéo dài của tia ló và ảnh ảo.
Khám phá
Bàn quang học
Kéo đỉnh B của vật (hoặc chọn nó rồi dùng phím mũi tên) để dời vật dọc trục chính. Quan sát ba tia sáng đặc biệt và ảnh A′B′ màu tím khi vật ở xa hơn 2f, đúng 2f, giữa f và 2f, và trong khoảng tiêu cự. Dòng chữ dưới hình cho biết d, d′ và tỉ số k giữa chiều cao ảnh và vật (k<0 khi ảnh ngược chiều). Làm các thử thách để luyện tính chất ảnh.
Vị trí vật: Vật ở ngoài khoảng 2f (d > 2f).
Thử thách: chọn thấu kính và kéo vật để thu được ảnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật, rồi nhấn "Kiểm tra".
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Thấu kính hội tụ là thấu kính có
Bài 2
Tia sáng tới song song với trục chính của thấu kính hội tụ cho tia ló
Bài 3
Một thấu kính hội tụ có tiêu cự 15 cm. Khoảng cách giữa hai tiêu điểm F và F′ của nó là bao nhiêu xentimét?
Bài 4
Đặt vật trước thấu kính hội tụ, cách thấu kính một khoảng d với f<d<2f. Ảnh của vật là
Bài 5
Vật đặt trong khoảng tiêu cự của thấu kính hội tụ cho ảnh
Bài 6
Ảnh của một vật qua thấu kính phân kì luôn là
Bài 7
Vật AB đặt cách thấu kính hội tụ 40 cm thì thu được ảnh thật bằng vật. Tiêu cự của thấu kính là bao nhiêu xentimét?
Bài 8
Muốn thu được trên màn ảnh của một ngọn nến lớn hơn ngọn nến bằng thấu kính hội tụ tiêu cự 10 cm, cần đặt ngọn nến cách thấu kính
Bài 9
Những phát biểu nào đúng?
Ghi nhớ
- Thấu kính hội tụ có rìa mỏng, thấu kính phân kì có rìa dày.
- Mỗi thấu kính có trục chính Δ, quang tâm O, hai tiêu điểm F, F′ đối xứng qua O; tiêu cự f=OF=OF′.
- Tia qua quang tâm truyền thẳng; tia song song trục chính ló qua (hoặc có đường kéo dài qua) tiêu điểm; tia qua (hoặc hướng tới) tiêu điểm ló song song trục chính.
- Thấu kính hội tụ: d>f cho ảnh thật, ngược chiều (nhỏ hơn, bằng, lớn hơn vật khi d>2f, d=2f, f<d<2f); d<f cho ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.
- Thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều, nhỏ hơn vật.