Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 8. Thấu kính

Kính lúp, ống nhòm, máy ảnh, kính hiển vi và cả con mắt của chúng ta đều có một bộ phận chung: thấu kính. Có thấu kính cho ảnh to hơn vật, có thấu kính cho ảnh nhỏ hơn, có lúc ảnh lại lộn ngược. Ảnh của một vật qua thấu kính được tạo thành như thế nào?

Em sẽ học được

  • Nhận biết được thấu kính hội tụ (rìa mỏng) và thấu kính phân kì (rìa dày).
  • Chỉ ra được trục chính, quang tâm, tiêu điểm và tiêu cự của thấu kính.
  • Vẽ được đường truyền của ba tia sáng đặc biệt qua thấu kính hội tụ và thấu kính phân kì.
  • Dựng được ảnh của một vật qua thấu kính và nêu được tính chất của ảnh trong từng trường hợp.

Cấu tạo và phân loại thấu kính

Định nghĩa · Thấu kính

Thấu kính là một khối trong suốt (thuỷ tinh, nhựa...) được giới hạn bởi hai mặt cong, hoặc một mặt cong và một mặt phẳng.
Loại thấu kínhHình dạngKí hiệu
Thấu kính hội tụPhần rìa mỏng hơn phần giữaĐoạn thẳng có hai đầu mũi tên hướng ra ngoài
Thấu kính phân kìPhần rìa dày hơn phần giữaĐoạn thẳng có hai đầu mũi tên hướng vào trong

Chiếu một chùm sáng song song tới thấu kính hội tụ, chùm tia ló hội tụ tại một điểm. Với thấu kính phân kì, chùm tia ló loe rộng ra (phân kì).

Trục chính, quang tâm, tiêu điểm, tiêu cự

  • Trục chính Δ: đường thẳng đi qua tâm thấu kính và vuông góc với mặt thấu kính. Tia sáng tới dọc theo trục chính thì truyền thẳng.
  • Quang tâm O: điểm chính giữa thấu kính, nằm trên trục chính. Mọi tia sáng tới quang tâm đều truyền thẳng, không đổi hướng.
  • Tiêu điểm F và F′: hai điểm nằm trên trục chính, ở hai bên thấu kính, cách đều quang tâm. Với thấu kính hội tụ, chùm tia tới song song với trục chính cho chùm tia ló hội tụ tại tiêu điểm F′; với thấu kính phân kì, chùm tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm.
  • Tiêu cự f: khoảng cách từ quang tâm tới mỗi tiêu điểm, f=OF=OF′.

Đường truyền của các tia sáng đặc biệt

Ba tia sáng đặc biệt
Tia tớiThấu kính hội tụThấu kính phân kì
Qua quang tâm OTruyền thẳngTruyền thẳng
Song song với trục chínhTia ló đi qua tiêu điểm F′Tia ló có đường kéo dài đi qua tiêu điểm nằm cùng phía với tia tới
Qua tiêu điểm F (với thấu kính phân kì: hướng tới tiêu điểm ở bên kia thấu kính)Tia ló song song với trục chínhTia ló song song với trục chính

Ghi chú · Dựng ảnh của một vật

Vật AB đặt vuông góc với trục chính, A nằm trên trục chính. Để dựng ảnh B′ của điểm B, vẽ hai trong ba tia đặc biệt xuất phát từ B; giao điểm của hai tia ló (hoặc của đường kéo dài của chúng) là B′. Từ B′ hạ đường vuông góc xuống trục chính, chân đường vuông góc là A′. A′B′ là ảnh của AB.

Tính chất ảnh của vật qua thấu kính

Gọi d là khoảng cách từ vật đến thấu kính. Ảnh thật hứng được trên màn, ảnh ảo không hứng được trên màn mà chỉ nhìn thấy khi đặt mắt sau thấu kính.

Ảnh của vật qua thấu kính hội tụ
Vị trí của vậtTính chất của ảnh
d>2fẢnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật
d=2fẢnh thật, ngược chiều, bằng vật (ảnh cách thấu kính 2f)
f<d<2fẢnh thật, ngược chiều, lớn hơn vật
d=fKhông có ảnh (chùm tia ló song song)
d<fẢnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật

Định lí · Thấu kính phân kì

Vật đặt ở mọi vị trí trước thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều, nhỏ hơn vật và luôn nằm trong khoảng tiêu cự của thấu kính.

Ở phần Khám phá, em kéo vật dọc trục chính; ba tia đặc biệt và ảnh A′B′ tự vẽ lại. Đường nét đứt là đường kéo dài của tia ló và ảnh ảo.

Khám phá

Bàn quang học

Kéo đỉnh B của vật (hoặc chọn nó rồi dùng phím mũi tên) để dời vật dọc trục chính. Quan sát ba tia sáng đặc biệt và ảnh A′B′ màu tím khi vật ở xa hơn 2f, đúng 2f, giữa f và 2f, và trong khoảng tiêu cự. Dòng chữ dưới hình cho biết d, d′ và tỉ số k giữa chiều cao ảnh và vật (k<0 khi ảnh ngược chiều). Làm các thử thách để luyện tính chất ảnh.

Loại thấu kính
10 cm
B′OFF′AB
d = 30 cm, d′ = 15 cm. Ảnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật.

Vị trí vật: Vật ở ngoài khoảng 2f (d > 2f).

Thử thách: chọn thấu kính và kéo vật để thu được ảnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật, rồi nhấn "Kiểm tra".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Vật AB cao 2 cm đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ tiêu cự f=10 cm, cách thấu kính d=30 cm. Dựng ảnh A′B′ và nêu tính chất của ảnh.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đặt vật AB trước thấu kính hội tụ tiêu cự 12 cm, cách thấu kính 24 cm. Ảnh cách thấu kính bao nhiêu, và có tính chất gì?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vật AB đặt trước thấu kính phân kì tiêu cự 10 cm, cách thấu kính 20 cm. Dựng ảnh và nêu tính chất ảnh.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Thấu kính hội tụ là thấu kính có

Bài 2

Tia sáng tới song song với trục chính của thấu kính hội tụ cho tia ló

Bài 3

Một thấu kính hội tụ có tiêu cự 15 cm. Khoảng cách giữa hai tiêu điểm F và F′ của nó là bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 4

Đặt vật trước thấu kính hội tụ, cách thấu kính một khoảng d với f<d<2f. Ảnh của vật là

Bài 5

Vật đặt trong khoảng tiêu cự của thấu kính hội tụ cho ảnh

Bài 6

Ảnh của một vật qua thấu kính phân kì luôn là

Bài 7

Vật AB đặt cách thấu kính hội tụ 40 cm thì thu được ảnh thật bằng vật. Tiêu cự của thấu kính là bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 8

Muốn thu được trên màn ảnh của một ngọn nến lớn hơn ngọn nến bằng thấu kính hội tụ tiêu cự 10 cm, cần đặt ngọn nến cách thấu kính

Bài 9

Những phát biểu nào đúng?

Ghi nhớ

  • Thấu kính hội tụ có rìa mỏng, thấu kính phân kì có rìa dày.
  • Mỗi thấu kính có trục chính Δ, quang tâm O, hai tiêu điểm F, F′ đối xứng qua O; tiêu cự f=OF=OF′.
  • Tia qua quang tâm truyền thẳng; tia song song trục chính ló qua (hoặc có đường kéo dài qua) tiêu điểm; tia qua (hoặc hướng tới) tiêu điểm ló song song trục chính.
  • Thấu kính hội tụ: d>f cho ảnh thật, ngược chiều (nhỏ hơn, bằng, lớn hơn vật khi d>2f, d=2f, f<d<2f); d<f cho ảnh ảo, cùng chiều, lớn hơn vật.
  • Thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều, nhỏ hơn vật.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ