Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 7. Lăng kính

Sau cơn mưa, cầu vồng hiện lên với đủ màu đỏ, da cam, vàng, lục, lam, chàm, tím. Chiếu một chùm ánh sáng mặt trời qua một khối thuỷ tinh hình lăng trụ, ta cũng thu được một "cầu vồng" nhỏ trên tường. Các màu ấy từ đâu ra, và vì sao chiếc lá trông màu xanh còn quả cà chua trông màu đỏ?

Em sẽ học được

  • Nêu được cấu tạo của lăng kính: mặt bên, cạnh, đáy, góc chiết quang.
  • Vẽ được đường đi của tia sáng đơn sắc qua lăng kính và nêu được tia ló lệch về phía đáy.
  • Mô tả được hiện tượng tán sắc ánh sáng trắng qua lăng kính; nêu được ánh sáng trắng là hỗn hợp của nhiều ánh sáng màu.
  • Nêu được khái niệm ánh sáng đơn sắc, tác dụng của tấm lọc màu và giải thích được màu sắc của vật.

Lăng kính và đường đi của tia sáng

Định nghĩa · Lăng kính

Lăng kính là một khối trong suốt, đồng chất (thuỷ tinh, nhựa...), được giới hạn bởi hai mặt phẳng không song song. Trong thực tế, lăng kính thường có dạng lăng trụ tam giác.
  • Hai mặt phẳng giới hạn ánh sáng đi vào và đi ra là hai mặt bên.
  • Giao tuyến của hai mặt bên là cạnh của lăng kính; mặt đối diện với cạnh là đáy.
  • Góc hợp bởi hai mặt bên là góc chiết quang A. Lăng kính được đặc trưng bởi góc chiết quang A và chiết suất n.

Chiếu một tia sáng đơn sắc tới mặt bên thứ nhất. Ở mặt bên này, tia sáng đi từ không khí vào thuỷ tinh nên khúc xạ lệch lại gần pháp tuyến; tới mặt bên thứ hai, tia sáng đi từ thuỷ tinh ra không khí nên khúc xạ lệch xa pháp tuyến. Cả hai lần khúc xạ đều làm tia sáng bị bẻ về phía đáy.

Định lí · Đường đi của tia sáng qua lăng kính

Tia ló ra khỏi lăng kính bị lệch về phía đáy so với tia tới. Góc tạo bởi tia tới và tia ló gọi là góc lệch D.

Tán sắc ánh sáng trắng

Chiếu một chùm sáng trắng hẹp (ánh sáng mặt trời, đèn dây tóc) tới mặt bên của lăng kính. Trên màn chắn đặt sau lăng kính, ta thu được một dải màu liền nhau: đỏ, da cam, vàng, lục, lam, chàm, tím. Dải màu này gọi là quang phổ của ánh sáng trắng.

Định lí · Sự tán sắc ánh sáng

Ánh sáng trắng là hỗn hợp của nhiều ánh sáng màu có màu biến thiên liên tục từ đỏ đến tím. Lăng kính không tạo ra màu mà chỉ tách các chùm sáng màu có sẵn trong chùm sáng trắng, cho mỗi chùm đi theo một phương khác nhau. Hiện tượng đó gọi là sự tán sắc ánh sáng.

Nguyên nhân: chiết suất của chất làm lăng kính đối với mỗi ánh sáng màu một khác, nhỏ nhất với ánh sáng đỏ và lớn nhất với ánh sáng tím. Vì vậy tia đỏ lệch ít nhất, tia tím lệch nhiều nhất.

Định nghĩa · Ánh sáng đơn sắc

Ánh sáng đơn sắc là ánh sáng có một màu nhất định và không bị tán sắc khi đi qua lăng kính: nó vẫn bị lệch về phía đáy nhưng không bị tách thành nhiều màu.

Có thể tạo ra ánh sáng màu bằng cách chiếu ánh sáng trắng qua tấm lọc màu (kính màu, giấy bóng màu). Tấm lọc màu nào thì cho ánh sáng màu đó đi qua (hấp thụ ít ánh sáng cùng màu) và hấp thụ mạnh các ánh sáng màu khác. Ở phần Khám phá, em xoay lăng kính và đặt tấm lọc màu trước lăng kính để kiểm tra điều này.

Màu sắc của vật

Ta nhìn thấy một vật (không tự phát sáng) khi có ánh sáng từ vật truyền vào mắt. Màu của vật mà ta thấy phụ thuộc vào màu của ánh sáng chiếu tới và màu ánh sáng mà vật phản xạ.

Định lí · Màu sắc của vật

Dưới ánh sáng trắng, vật có màu nào thì phản xạ mạnh ánh sáng màu đó vào mắt ta và hấp thụ các ánh sáng màu khác. Vật màu trắng phản xạ tốt mọi ánh sáng màu. Vật màu đen hấp thụ hầu hết ánh sáng màu và không phản xạ ánh sáng nào; ta nhận ra vật đen vì nó nằm cạnh các vật sáng khác.
Màu của vật dưới các ánh sáng khác nhau
Vật (dưới ánh sáng trắng)Dưới ánh sáng đỏDưới ánh sáng lục
Trắngđỏlục
Đỏđỏđen
Lụcđenlục
Đenđenđen
Màu ánh sáng chiếu vào vật

Chiếu ánh sáng đỏ vào các vật. Đoán xem mỗi vật trông có màu gì, rồi nhấn "Kiểm tra".

Khám phá

Lăng kính tách ánh sáng trắng

Kéo thanh trượt để xoay lăng kính và quan sát dải màu trên màn chắn: màu nào lệch ít nhất, màu nào lệch nhiều nhất? Sau đó chọn một tấm lọc màu: chùm sáng màu qua lăng kính có bị tách thành nhiều màu nữa không?

Tấm lọc màu đặt trước lăng kính
48 °
màn chắnlăng kính
  • đỏ
  • da cam
  • vàng
  • lục
  • lam
  • chàm
  • tím

Chùm sáng trắng bị tách thành dải màu từ đỏ đến tím, tất cả đều lệch về phía đáy lăng kính. Tia đỏ lệch ít nhất (37,2°), tia tím lệch nhiều nhất (42,7°), vì chiết suất của lăng kính với ánh sáng tím lớn nhất.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Mô tả đường đi của một tia sáng đơn sắc chiếu xiên góc tới mặt bên của một lăng kính thuỷ tinh đặt trong không khí.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một lăng kính thuỷ tinh có góc chiết quang A=30°, chiết suất 1,5. Chiếu một tia sáng đơn sắc vuông góc với mặt bên thứ nhất; khi đó tia sáng tới mặt bên thứ hai với góc tới 30°. Tính góc khúc xạ ở mặt bên thứ hai và góc lệch D.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trong phòng tối, chiếu ánh sáng đỏ vào một tờ giấy trắng có in dòng chữ màu lục. Ta nhìn thấy gì? Giải thích.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Lăng kính là

Bài 2

Chiếu một tia sáng đơn sắc qua lăng kính đặt trong không khí. Tia ló

Bài 3

Chiếu chùm sáng trắng qua lăng kính. Sắp xếp các ánh sáng màu theo thứ tự góc lệch tăng dần (lệch ít nhất trước).

  1. Vị trí 1: tím
  2. Vị trí 2: lục
  3. Vị trí 3: đỏ
  4. Vị trí 4: vàng
  5. Vị trí 5: chàm
  6. Vị trí 6: da cam
  7. Vị trí 7: lam

Bài 4

Lăng kính tách được chùm sáng trắng thành dải màu vì

Bài 5

Chiếu một chùm sáng đỏ hẹp (đã qua tấm lọc đỏ) qua lăng kính. Trên màn ta thu được

Bài 6

Lăng kính có góc chiết quang 30°, chiết suất 1,4. Chiếu tia sáng vuông góc với mặt bên thứ nhất, tia sáng tới mặt bên thứ hai với góc tới 30°. Tính góc khúc xạ khi tia ló ra khỏi mặt bên thứ hai (theo độ, làm tròn đến một chữ số thập phân).

Đơn vị:°

Bài 7

Đặt một tờ giấy trắng dưới ánh sáng lục. Tờ giấy trông có màu

Bài 8

Chiếu ánh sáng lam vào một quả cà chua chín màu đỏ. Quả cà chua trông có màu gì?

Bài 9

Những phát biểu nào đúng?

Ghi nhớ

  • Lăng kính: khối trong suốt, đồng chất, giới hạn bởi hai mặt phẳng không song song; đặc trưng bởi góc chiết quang A và chiết suất n.
  • Tia sáng qua lăng kính khúc xạ hai lần; tia ló lệch về phía đáy so với tia tới.
  • Lăng kính tách ánh sáng trắng thành dải màu đỏ, da cam, vàng, lục, lam, chàm, tím (tán sắc): đỏ lệch ít nhất, tím lệch nhiều nhất. Ánh sáng đơn sắc không bị tán sắc.
  • Vật có màu nào thì phản xạ mạnh ánh sáng màu đó; vật trắng phản xạ mọi màu, vật đen không phản xạ màu nào. Tấm lọc màu nào cho ánh sáng màu đó đi qua.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ