Chương V · Lý thuyết
Bài 18. Tế bào - Đơn vị cơ bản của sự sống
Ngôi nhà được xây từ những viên gạch. Vậy cây lúa, con mèo hay chính cơ thể em được xây nên từ những "viên gạch" nào? Câu trả lời là tế bào. Có tế bào to bằng hạt tấm như trứng cá, nhưng phần lớn tế bào nhỏ đến mức hàng trăm tế bào xếp cạnh nhau mới dài bằng 1 mm. Bài học này giúp em hiểu vì sao tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống, và tế bào có những hình dạng, kích thước như thế nào.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm tế bào và giải thích được vì sao tế bào là đơn vị cơ bản (đơn vị cấu trúc và chức năng) của cơ thể sống.
- Nhận biết được tế bào có nhiều hình dạng khác nhau và giải thích được hình dạng phù hợp với chức năng.
- So sánh được kích thước của một số loại tế bào, đổi được đơn vị micromet (μm) sang milimet và ngược lại.
- Biết lựa chọn mắt thường, kính lúp hay kính hiển vi để quan sát tế bào theo kích thước của nó.
Tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống
Khi quan sát một lát mỏng vỏ cây, lá cây hay da người dưới kính hiển vi, các nhà khoa học đều thấy chúng gồm rất nhiều ô nhỏ xếp sát nhau. Những ô nhỏ đó là tế bào. Mọi sinh vật, từ vi khuẩn nhỏ bé đến cây đa hay con voi, đều được cấu tạo từ tế bào.
Định nghĩa · Tế bào
- Đơn vị cấu trúc: mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, giống như ngôi nhà được xây từ những viên gạch.
- Đơn vị chức năng: tế bào thực hiện được các hoạt động sống cơ bản: trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng, sinh trưởng (lớn lên), sinh sản, cảm ứng.
- Các tế bào cùng loại tập hợp thành mô, các mô tạo nên cơ quan, các cơ quan tạo nên hệ cơ quan và cơ thể. Cơ thể lớn hay nhỏ chủ yếu do có nhiều hay ít tế bào: con voi có nhiều tế bào hơn con chuột, chứ tế bào của voi không to hơn tế bào chuột bao nhiêu.
Ghi chú · Ví dụ
Hình dạng và kích thước của tế bào
Tế bào có hình dạng rất đa dạng: hình cầu, hình đĩa, hình que, hình sao, hình nhiều cạnh, hình chữ nhật... Mỗi loại tế bào có hình dạng phù hợp với chức năng mà nó đảm nhận.
| Tế bào | Hình dạng | Liên hệ với chức năng |
|---|---|---|
| Hồng cầu người | Hình đĩa lõm hai mặt | Diện tích bề mặt lớn, dễ trao đổi khí; dễ uốn mình đi qua mạch máu nhỏ |
| Tế bào thần kinh | Hình sao, có nhiều tua, có sợi dài | Nối với nhiều tế bào khác, dẫn truyền xung thần kinh đi xa |
| Tế bào biểu bì da | Dẹt, xếp sát nhau | Che phủ, bảo vệ cơ thể |
| Vi khuẩn E. coli | Hình que (hình trụ) | Sống đơn độc, tự thực hiện mọi hoạt động sống |
| Tế bào biểu bì lá, vảy hành | Gần hình chữ nhật | Xếp khít thành lớp bảo vệ |
Kích thước tế bào cũng khác nhau giữa các loài và giữa các cơ quan của cùng một cơ thể. Phần lớn tế bào rất nhỏ, được đo bằng micromet.
Định nghĩa · Micromet
| Tế bào | Kích thước | Quan sát bằng |
|---|---|---|
| Vi khuẩn E. coli | dài khoảng 2 μm | Kính hiển vi |
| Tế bào nấm men | khoảng 6 μm×5 μm | Kính hiển vi |
| Hồng cầu người | đường kính khoảng 7,5 μm | Kính hiển vi |
| Tế bào niêm mạc miệng | khoảng 50 đến 60 μm | Kính hiển vi |
| Tế bào biểu bì vảy hành | dài khoảng 200 đến 400 μm | Kính hiển vi (kính lúp chỉ thấy hình dạng) |
| Tế bào trứng cá | đường kính khoảng 1 mm | Mắt thường, kính lúp |
| Tế bào trứng gà (lòng đỏ) | đường kính khoảng 3 xăng-ti-mét | Mắt thường |
Ghi chú · Chọn dụng cụ quan sát
Ở phần khám phá, em kéo thanh độ phóng đại và chọn từng loại tế bào để xem ảnh của nó to dần lên. Thước bên dưới chia theo luỹ thừa của 10: mỗi vạch lớn gấp 10 lần vạch trước, nên các tế bào nhỏ 2 μm và lớn 1 mm cùng nằm vừa trên một thước.
Khám phá
Phóng to để thấy tế bào
Chọn một loại tế bào rồi kéo thanh độ phóng đại từ 1 lần (mắt thường) đến 1000 lần (kính hiển vi). Theo dõi khi nào tế bào chỉ là một chấm và khi nào em thấy rõ hình dạng của nó; vùng xanh trên thước là những kích thước nhìn rõ được ở độ phóng đại đang chọn.
Dụng cụ: Mắt thường
Tế bào trứng cá (Hình cầu, đường kính khoảng 1 mm: mắt thường thấy được, kính lúp thấy rõ hình dạng.) Ở 1 lần, ảnh của nó dài 1 mm: chỉ hiện như một chấm nhỏ, chưa thấy rõ hình dạng.
Cần phóng to ít nhất 3 lần (kính lúp) để thấy rõ tế bào này.
Thấy rõ cả tế bào ở độ phóng đại này: chưa có tế bào nào.
- 1. Vi khuẩn E. coli: khoảng 2 µm
- 2. Tế bào nấm men: khoảng 6 µm
- 3. Hồng cầu người: khoảng 7,5 µm
- 4. Tế bào niêm mạc miệng: khoảng 60 µm
- 5. Tế bào biểu bì vảy hành: khoảng 300 µm
- 6. Tế bào trứng cá: khoảng 1 mm
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Vì sao tế bào được coi là đơn vị cơ bản của sự sống?
Bài 2
Tế bào nào sau đây có thể quan sát bằng mắt thường?
Bài 3
1 mm bằng bao nhiêu micromet?
Bài 4
Một tế bào biểu bì lá dài 0,05 mm. Tế bào đó dài bao nhiêu micromet?
Bài 5
Vi khuẩn E. coli dài khoảng 2 μm. Cần bao nhiêu vi khuẩn xếp nối đuôi nhau để được một hàng dài 1 mm?
Bài 6
Quan sát hồng cầu đường kính 7,5 μm qua kính hiển vi phóng to 400 lần. Ảnh của hồng cầu có đường kính bao nhiêu milimet?
Bài 7
Nối mỗi loại tế bào với hình dạng của nó.
Bài 8
Chọn tất cả các phát biểu đúng.
Bài 9
Đơn vị μm thường dùng để đo kích thước tế bào có tên là gì?
Bài 10
Tế bào thần kinh có nhiều tua và một sợi rất dài. Hình dạng đó giúp tế bào thần kinh
Ghi nhớ
- Tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của mọi cơ thể sống.
- Tế bào có nhiều hình dạng (cầu, đĩa, que, sao, chữ nhật...) phù hợp với chức năng của nó.
- Kích thước tế bào khác nhau; đa số rất nhỏ, đo bằng micromet: 1 mm=1000 μm.
- Mắt thường thấy vật từ khoảng 0,1 mm; phần lớn tế bào phải quan sát bằng kính hiển vi, chỉ một số tế bào lớn như trứng cá thấy được bằng mắt thường.