Bỏ qua đến nội dung

Chương V · Lý thuyết

Bài 18. Tế bào - Đơn vị cơ bản của sự sống

Ngôi nhà được xây từ những viên gạch. Vậy cây lúa, con mèo hay chính cơ thể em được xây nên từ những "viên gạch" nào? Câu trả lời là tế bào. Có tế bào to bằng hạt tấm như trứng cá, nhưng phần lớn tế bào nhỏ đến mức hàng trăm tế bào xếp cạnh nhau mới dài bằng 1 mm. Bài học này giúp em hiểu vì sao tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống, và tế bào có những hình dạng, kích thước như thế nào.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm tế bào và giải thích được vì sao tế bào là đơn vị cơ bản (đơn vị cấu trúc và chức năng) của cơ thể sống.
  • Nhận biết được tế bào có nhiều hình dạng khác nhau và giải thích được hình dạng phù hợp với chức năng.
  • So sánh được kích thước của một số loại tế bào, đổi được đơn vị micromet (μm) sang milimet và ngược lại.
  • Biết lựa chọn mắt thường, kính lúp hay kính hiển vi để quan sát tế bào theo kích thước của nó.

Tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống

Khi quan sát một lát mỏng vỏ cây, lá cây hay da người dưới kính hiển vi, các nhà khoa học đều thấy chúng gồm rất nhiều ô nhỏ xếp sát nhau. Những ô nhỏ đó là tế bào. Mọi sinh vật, từ vi khuẩn nhỏ bé đến cây đa hay con voi, đều được cấu tạo từ tế bào.

Định nghĩa · Tế bào

Tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của cơ thể sống. Có sinh vật chỉ gồm một tế bào (vi khuẩn, trùng roi, nấm men); có sinh vật gồm rất nhiều tế bào (cây xanh, động vật, con người).
  • Đơn vị cấu trúc: mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào, giống như ngôi nhà được xây từ những viên gạch.
  • Đơn vị chức năng: tế bào thực hiện được các hoạt động sống cơ bản: trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng, sinh trưởng (lớn lên), sinh sản, cảm ứng.
  • Các tế bào cùng loại tập hợp thành mô, các mô tạo nên cơ quan, các cơ quan tạo nên hệ cơ quan và cơ thể. Cơ thể lớn hay nhỏ chủ yếu do có nhiều hay ít tế bào: con voi có nhiều tế bào hơn con chuột, chứ tế bào của voi không to hơn tế bào chuột bao nhiêu.

Ghi chú · Ví dụ

Một con vi khuẩn chỉ là một tế bào nhưng vẫn tự lấy thức ăn, lớn lên và sinh sản. Ở người, mỗi hồng cầu vận chuyển khí oxygen, mỗi tế bào cơ co lại để cơ thể cử động. Không có tế bào thì không có sự sống.

Hình dạng và kích thước của tế bào

Tế bào có hình dạng rất đa dạng: hình cầu, hình đĩa, hình que, hình sao, hình nhiều cạnh, hình chữ nhật... Mỗi loại tế bào có hình dạng phù hợp với chức năng mà nó đảm nhận.

Hình dạng của một số loại tế bào và chức năng
Tế bàoHình dạngLiên hệ với chức năng
Hồng cầu ngườiHình đĩa lõm hai mặtDiện tích bề mặt lớn, dễ trao đổi khí; dễ uốn mình đi qua mạch máu nhỏ
Tế bào thần kinhHình sao, có nhiều tua, có sợi dàiNối với nhiều tế bào khác, dẫn truyền xung thần kinh đi xa
Tế bào biểu bì daDẹt, xếp sát nhauChe phủ, bảo vệ cơ thể
Vi khuẩn E. coliHình que (hình trụ)Sống đơn độc, tự thực hiện mọi hoạt động sống
Tế bào biểu bì lá, vảy hànhGần hình chữ nhậtXếp khít thành lớp bảo vệ

Kích thước tế bào cũng khác nhau giữa các loài và giữa các cơ quan của cùng một cơ thể. Phần lớn tế bào rất nhỏ, được đo bằng micromet.

Định nghĩa · Micromet

Micromet, kí hiệu μm, bằng một phần nghìn milimet: 1 mm=1000 μm, hay 1 μm=0,001 mm.
Kích thước gần đúng của một số loại tế bào
Tế bàoKích thướcQuan sát bằng
Vi khuẩn E. colidài khoảng 2 μmKính hiển vi
Tế bào nấm menkhoảng 6 μm×5 μmKính hiển vi
Hồng cầu ngườiđường kính khoảng 7,5 μmKính hiển vi
Tế bào niêm mạc miệngkhoảng 50 đến 60 μmKính hiển vi
Tế bào biểu bì vảy hànhdài khoảng 200 đến 400 μmKính hiển vi (kính lúp chỉ thấy hình dạng)
Tế bào trứng cáđường kính khoảng 1 mmMắt thường, kính lúp
Tế bào trứng gà (lòng đỏ)đường kính khoảng 3 xăng-ti-métMắt thường

Ghi chú · Chọn dụng cụ quan sát

Mắt thường chỉ phân biệt được những vật từ khoảng 0,1 mm=100 μm trở lên. Kính lúp phóng to vật từ 3 đến 20 lần; kính hiển vi quang học phóng to từ 40 đến 3000 lần. Vì vậy đa số tế bào phải quan sát bằng kính hiển vi; chỉ một số tế bào lớn như tế bào trứng cá, trứng gà mới thấy được bằng mắt thường. Ngoài ra, tế bào thường trong suốt và xếp sát nhau, nên khi quan sát người ta còn nhuộm màu cho dễ thấy.

Ở phần khám phá, em kéo thanh độ phóng đại và chọn từng loại tế bào để xem ảnh của nó to dần lên. Thước bên dưới chia theo luỹ thừa của 10: mỗi vạch lớn gấp 10 lần vạch trước, nên các tế bào nhỏ 2 μm và lớn 1 mm cùng nằm vừa trên một thước.

Khám phá

Phóng to để thấy tế bào

Chọn một loại tế bào rồi kéo thanh độ phóng đại từ 1 lần (mắt thường) đến 1000 lần (kính hiển vi). Theo dõi khi nào tế bào chỉ là một chấm và khi nào em thấy rõ hình dạng của nó; vùng xanh trên thước là những kích thước nhìn rõ được ở độ phóng đại đang chọn.

1 lần

Dụng cụ: Mắt thường

vạch này = 1 mm ngoài thực tế

Tế bào trứng cá (Hình cầu, đường kính khoảng 1 mm: mắt thường thấy được, kính lúp thấy rõ hình dạng.) Ở 1 lần, ảnh của nó dài 1 mm: chỉ hiện như một chấm nhỏ, chưa thấy rõ hình dạng.

Cần phóng to ít nhất 3 lần (kính lúp) để thấy rõ tế bào này.

Thấy rõ cả tế bào ở độ phóng đại này: chưa có tế bào nào.

1 µm10 µm100 µm1 mm1 cm123456xám: không thấy · vàng: chấm · xanh: rõ
  1. 1. Vi khuẩn E. coli: khoảng 2 µm
  2. 2. Tế bào nấm men: khoảng 6 µm
  3. 3. Hồng cầu người: khoảng 7,5 µm
  4. 4. Tế bào niêm mạc miệng: khoảng 60 µm
  5. 5. Tế bào biểu bì vảy hành: khoảng 300 µm
  6. 6. Tế bào trứng cá: khoảng 1 mm

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tế bào trứng cá có đường kính khoảng 1 mm, vi khuẩn E. coli dài khoảng 2 μm. Tế bào trứng cá lớn gấp bao nhiêu lần vi khuẩn E. coli?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hồng cầu người có đường kính khoảng 7,5 μm. Em cần dùng mắt thường, kính lúp hay kính hiển vi để thấy rõ hình dạng của hồng cầu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao hồng cầu có hình đĩa lõm hai mặt, còn tế bào thần kinh có hình sao với nhiều tua?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Vì sao tế bào được coi là đơn vị cơ bản của sự sống?

Bài 2

Tế bào nào sau đây có thể quan sát bằng mắt thường?

Bài 3

1 mm bằng bao nhiêu micromet?

Đơn vị:µm

Bài 4

Một tế bào biểu bì lá dài 0,05 mm. Tế bào đó dài bao nhiêu micromet?

Đơn vị:µm

Bài 5

Vi khuẩn E. coli dài khoảng 2 μm. Cần bao nhiêu vi khuẩn xếp nối đuôi nhau để được một hàng dài 1 mm?

Bài 6

Quan sát hồng cầu đường kính 7,5 μm qua kính hiển vi phóng to 400 lần. Ảnh của hồng cầu có đường kính bao nhiêu milimet?

Đơn vị:mm

Bài 7

Nối mỗi loại tế bào với hình dạng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Chọn tất cả các phát biểu đúng.

Bài 9

Đơn vị μm thường dùng để đo kích thước tế bào có tên là gì?

Bài 10

Tế bào thần kinh có nhiều tua và một sợi rất dài. Hình dạng đó giúp tế bào thần kinh

Ghi nhớ

  • Tế bào là đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của mọi cơ thể sống.
  • Tế bào có nhiều hình dạng (cầu, đĩa, que, sao, chữ nhật...) phù hợp với chức năng của nó.
  • Kích thước tế bào khác nhau; đa số rất nhỏ, đo bằng micromet: 1 mm=1000 μm.
  • Mắt thường thấy vật từ khoảng 0,1 mm; phần lớn tế bào phải quan sát bằng kính hiển vi, chỉ một số tế bào lớn như trứng cá thấy được bằng mắt thường.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ