Bỏ qua đến nội dung

Thuật ngữ

Giải thích ngắn gọn các thuật ngữ em gặp trong bài học.

Lớp 6 · 25 thuật ngữ

bậc phân loại (taxonomic rank)
Các mức xếp nhóm sinh vật, từ thấp đến cao: loài, chi (giống), họ, bộ, lớp, ngành, giới. Loài là bậc thấp nhất, giới là bậc cao nhất.
Học ở: Bài 25. Hệ thống phân loại sinh vật
Xem thêm: loài
cơ quan (organ)
Bộ phận của cơ thể được cấu tạo từ nhiều mô khác nhau cùng phối hợp thực hiện một hoạt động sống nhất định.
Học ở: Bài 23. Tổ chức cơ thể đa bào
Xem thêm: môhệ cơ quan
cơ thể đa bào (multicellular organism)
Cơ thể được cấu tạo từ nhiều tế bào có hình dạng, kích thước khác nhau và đảm nhận những chức năng khác nhau. Ví dụ: cây ổi, con giun đất, con người.
Học ở: Bài 22. Cơ thể sinh vật
Xem thêm: cơ thể đơn bàomô
cơ thể đơn bào (unicellular organism)
Cơ thể được cấu tạo từ một tế bào, tế bào đó thực hiện mọi quá trình sống của cơ thể. Ví dụ: vi khuẩn E. coli, trùng roi, trùng giày, nấm men.
Học ở: Bài 22. Cơ thể sinh vật
Xem thêm: cơ thể đa bào
đa dạng sinh học (biodiversity)
Sự phong phú về số lượng loài, số cá thể trong mỗi loài và sự đa dạng của môi trường sống. Đa dạng sinh học biểu thị rõ nhất ở số lượng loài.
Học ở: Bài 38. Đa dạng sinh học
Xem thêm: loài
động vật có xương sống (vertebrate)
Nhóm động vật có bộ xương trong, trong đó có xương sống (cột sống), gồm Cá, Lưỡng cư, Bò sát, Chim và Thú.
Học ở: Bài 36. Động vật
Xem thêm: động vật không xương sống
động vật không xương sống (invertebrate)
Nhóm động vật mà cơ thể không có xương sống, gồm Ruột khoang, Giun, Thân mềm và Chân khớp.
Học ở: Bài 36. Động vật
Xem thêm: động vật có xương sống
hạt kín (angiosperm)
Nhóm thực vật có mạch dẫn, có hoa, quả, và hạt nằm trong quả nên được bảo vệ tốt hơn. Đây là nhóm thực vật đa dạng nhất.
Học ở: Bài 34. Thực vật
Xem thêm: hạt trần
hạt trần (gymnosperm)
Nhóm thực vật có mạch dẫn, có hạt nhưng chưa có hoa; hạt nằm lộ trên các vảy của nón, không được bao bọc. Ví dụ: thông, vạn tuế.
Học ở: Bài 34. Thực vật
Xem thêm: hạt kín
hệ cơ quan (organ system)
Một nhóm cơ quan cùng hoạt động, phối hợp với nhau để thực hiện một chức năng nhất định. Các hệ cơ quan phối hợp tạo thành cơ thể thống nhất.
Học ở: Bài 23. Tổ chức cơ thể đa bào
Xem thêm: cơ quan
khoá lưỡng phân (dichotomous key)
Cách phân loại sinh vật dựa trên các đôi đặc điểm đối lập, mỗi bước chia một nhóm thành hai. "Lưỡng phân" nghĩa là chia đôi.
Học ở: Bài 26. Khoá lưỡng phân
kí sinh (parasitism)
Lối sống trên hoặc trong cơ thể sinh vật khác (vật chủ). Virus kí sinh bắt buộc: chỉ nhân lên được trong tế bào vật chủ.
Học ở: Bài 29. Virus
Xem thêm: virus
loài (species)
Bậc phân loại thấp nhất, là bậc cơ bản của hệ thống phân loại sinh vật. Hai loài cùng chi có chung phần đầu trong tên khoa học.
Học ở: Bài 25. Hệ thống phân loại sinh vật
Xem thêm: bậc phân loạitên khoa học
màng tế bào (cell membrane)
Lớp màng mỏng có nhiều lỗ rất nhỏ bao quanh tế bào. Màng bảo vệ tế bào và điều khiển sự trao đổi chất giữa tế bào với môi trường.
Học ở: Bài 19. Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào
Xem thêm: tế bào chất
mô (tissue)
Tập hợp một nhóm tế bào giống nhau cùng thực hiện một chức năng nhất định.
Học ở: Bài 23. Tổ chức cơ thể đa bào
Xem thêm: cơ quan
nấm (fungus)
Sinh vật nhân thực, đơn bào (nấm men) hoặc đa bào (nấm rơm, nấm mốc), không có lục lạp nên sống dị dưỡng. Nấm sinh sản chủ yếu bằng bào tử.
Học ở: Bài 32. Nấm
nguyên sinh vật (protist)
Nhóm sinh vật có tế bào nhân thực, kích thước hiển vi, đa số là cơ thể đơn bào. Một số có cấu tạo đa bào, nhìn thấy được bằng mắt thường như tảo bẹ, rau câu.
Học ở: Bài 30. Nguyên sinh vật
sự phân chia tế bào (cell division)
Khi lớn đến một kích thước nhất định, một tế bào mẹ tạo thành hai tế bào con: nhân chia trước, tế bào chất chia sau. Sau n lần phân chia, một tế bào tạo ra 2ⁿ tế bào.
Tên khác, từ liên quan: sự sinh sản của tế bào
Học ở: Bài 20. Sự lớn lên và sinh sản của tế bào
tế bào (cell)
Đơn vị cấu trúc và chức năng cơ bản của cơ thể sống. Có sinh vật chỉ gồm một tế bào như vi khuẩn, có sinh vật gồm rất nhiều tế bào như cây xanh, con người.
Học ở: Bài 18. Tế bào - Đơn vị cơ bản của sự sống
Xem thêm: màng tế bàocơ thể đơn bào
tế bào chất (cytoplasm)
Chất keo lỏng nằm giữa màng tế bào và nhân, chứa các bào quan như ti thể, lục lạp. Đây là nơi diễn ra hầu hết các hoạt động sống của tế bào.
Tên khác, từ liên quan: chất tế bào
Học ở: Bài 19. Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào
tế bào nhân sơ (prokaryotic cell)
Tế bào chưa có nhân hoàn chỉnh: vật chất di truyền nằm ở vùng nhân, không có màng bao bọc, và tế bào chất không có bào quan có màng. Ví dụ: tế bào vi khuẩn.
Tên khác, từ liên quan: nhân sơ
Học ở: Bài 19. Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào
Xem thêm: tế bào nhân thực
tế bào nhân thực (eukaryotic cell)
Tế bào có nhân hoàn chỉnh, vật chất di truyền được màng nhân bao bọc, và tế bào chất có nhiều bào quan có màng như ti thể, lục lạp. Ví dụ: tế bào nấm men, thực vật, động vật.
Tên khác, từ liên quan: nhân thực
Học ở: Bài 19. Cấu tạo và chức năng các thành phần của tế bào
Xem thêm: tế bào nhân sơ
tên khoa học (scientific name)
Tên gồm hai phần viết bằng tiếng Latin: tên chi viết hoa chữ cái đầu, rồi tên loài viết thường; khi in thì viết nghiêng. Ví dụ: Homo sapiens (người).
Học ở: Bài 25. Hệ thống phân loại sinh vật
Xem thêm: loài
vi khuẩn (bacterium)
Sinh vật đơn bào, nhân sơ, rất nhỏ (thường chỉ vài µm), chỉ quan sát được bằng kính hiển vi. Vi khuẩn sống ở khắp nơi: trong đất, nước, không khí và trong cơ thể sinh vật khác.
Học ở: Bài 27. Vi khuẩn
Xem thêm: tế bào nhân sơ
virus
Dạng sống rất nhỏ, chỉ thấy bằng kính hiển vi điện tử, chưa có cấu tạo tế bào: gồm vỏ protein bao bọc lõi là vật chất di truyền. Kháng sinh không diệt được virus.
Học ở: Bài 29. Virus
Xem thêm: kí sinh

Lớp 7 · 25 thuật ngữ

cảm ứng (sensitivity)
Khả năng sinh vật tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường bên trong và bên ngoài cơ thể, giúp sinh vật thích nghi, tồn tại và phát triển.
Học ở: Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật
Xem thêm: tập tính
chất dinh dưỡng (nutrient)
Các chất hay hợp chất hoá học có trong thức ăn (hoặc môi trường) mà sinh vật lấy vào để làm nguyên liệu cấu tạo cơ thể, cung cấp năng lượng và điều hoà các hoạt động sống.
Học ở: Bài 29. Vai trò của nước và chất dinh dưỡng đối với sinh vật
chuyển hoá năng lượng (energy conversion)
Sự biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác, ví dụ quang năng thành hoá năng tích luỹ trong chất hữu cơ, hoá năng thành động năng và nhiệt năng.
Học ở: Bài 21. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Xem thêm: trao đổi chất
diệp lục (chlorophyll)
Chất màu xanh nằm trong lục lạp, hấp thụ năng lượng ánh sáng cho quang hợp. Những bộ phận có màu xanh như lá, thân non, vỏ quả xanh đều chứa chất này.
Học ở: Bài 22. Quang hợp ở thực vật
Xem thêm: quang hợp
hormone
Chất điều hoà các hoạt động sống như sinh trưởng và sinh sản. Ví dụ: tuyến yên tiết FSH, LH điều khiển quá trình trứng chín và rụng.
Học ở: Bài 41. Một số yếu tố ảnh hưởng và điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật
hô hấp tế bào (cellular respiration)
Quá trình tế bào phân giải chất hữu cơ (chủ yếu là glucose) với sự tham gia của khí oxygen, tạo thành khí carbon dioxide và nước, đồng thời giải phóng năng lượng.
Học ở: Bài 25. Hô hấp tế bào
Xem thêm: quang hợptrao đổi khí
khí khổng (stoma)
Cấu trúc ở lá gồm hai tế bào hình hạt đậu áp sát nhau, ở giữa là khe khí khổng; trao đổi khí và thoát hơi nước ở lá diễn ra chủ yếu qua đây. Khe mở khi có ánh sáng và đủ nước, khép khi thiếu nước.
Học ở: Bài 28. Trao đổi khí ở sinh vật
Xem thêm: trao đổi khíthoát hơi nước
mạch gỗ (xylem)
Mạch dẫn vận chuyển nước và chất khoáng hoà tan do rễ hấp thụ từ đất, theo dòng đi lên từ rễ qua thân lên lá.
Học ở: Bài 30. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
Xem thêm: mạch rây
mạch rây (phloem)
Mạch dẫn vận chuyển chủ yếu chất hữu cơ (đường) do lá tổng hợp qua quang hợp, từ lá đến các cơ quan sử dụng hoặc dự trữ như hạt, củ, quả, rễ.
Học ở: Bài 30. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
Xem thêm: mạch gỗ
mô phân sinh (meristem)
Nhóm các tế bào thực vật chưa phân hoá, có khả năng phân chia liên tục để tạo ra tế bào mới. Mô phân sinh đỉnh giúp cây dài ra, mô phân sinh bên giúp cây to ra.
Học ở: Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Xem thêm: sinh trưởng
phát triển (development)
Những biến đổi diễn ra trong đời sống của cá thể sinh vật, gồm ba quá trình liên quan với nhau: sinh trưởng, phân hoá tế bào và phát sinh hình thái cơ quan, cơ thể.
Học ở: Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Xem thêm: sinh trưởng
quang hợp (photosynthesis)
Quá trình lá cây sử dụng nước và khí carbon dioxide nhờ năng lượng ánh sáng đã được diệp lục hấp thụ để tổng hợp chất hữu cơ và giải phóng khí oxygen.
Học ở: Bài 22. Quang hợp ở thực vật
Xem thêm: diệp lụchô hấp tế bào
sinh sản (reproduction)
Quá trình tạo ra những cá thể mới, bảo đảm sự phát triển liên tục của loài. Ví dụ: cây chuối mẹ mọc ra các cây chuối con, mèo mẹ đẻ ra mèo con.
Học ở: Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật
Xem thêm: sinh sản vô tínhsinh sản hữu tính
sinh sản hữu tính (sexual reproduction)
Hình thức sinh sản có sự hợp nhất của giao tử đực và giao tử cái tạo thành hợp tử; hợp tử phát triển thành cơ thể mới mang đặc điểm của cả bố và mẹ.
Học ở: Bài 40. Sinh sản hữu tính ở sinh vật
Xem thêm: thụ tinhsinh sản vô tính
sinh sản sinh dưỡng (vegetative reproduction)
Hình thức sinh sản vô tính phổ biến ở thực vật: cây mới được tạo thành từ cơ quan sinh dưỡng (rễ, thân, lá) của cây mẹ.
Học ở: Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật
Xem thêm: sinh sản vô tính
sinh sản vô tính (asexual reproduction)
Hình thức sinh sản không có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái; cơ thể con hình thành từ một phần của cơ thể mẹ và mang các đặc điểm giống cơ thể mẹ.
Học ở: Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật
Xem thêm: sinh sản sinh dưỡngsinh sản hữu tính
sinh trưởng (growth)
Sự tăng về kích thước và khối lượng của cơ thể do tế bào tăng lên về số lượng và kích thước, nhờ đó cơ thể lớn lên.
Học ở: Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Xem thêm: phát triển
tập tính (behavior)
Một chuỗi những phản ứng của động vật trả lời các kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài cơ thể, nhờ đó động vật thích nghi với môi trường sống và tồn tại.
Học ở: Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật
Xem thêm: tập tính bẩm sinhtập tính học được
tập tính bẩm sinh (innate behavior)
Tập tính sinh ra đã có, đặc trưng cho loài. Ví dụ: nhện chăng tơ, thú con bú mẹ.
Học ở: Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật
Xem thêm: tập tính học được
tập tính học được (learned behavior)
Tập tính hình thành trong quá trình sống của cá thể, qua học tập và rút kinh nghiệm. Nếu lâu ngày không được lặp lại, tập tính này có thể mất đi.
Học ở: Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật
Xem thêm: tập tính bẩm sinh
thoát hơi nước (transpiration)
Sự mất nước dưới dạng hơi qua lá, chủ yếu qua khí khổng. Nó tạo lực hút kéo nước và chất khoáng từ rễ lên lá, và giúp hạ nhiệt độ của lá ngày nắng nóng.
Học ở: Bài 30. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
Xem thêm: khí khổngmạch gỗ
thụ phấn (pollination)
Hiện tượng hạt phấn tiếp xúc với đầu nhuỵ, diễn ra trước thụ tinh ở thực vật có hoa.
Học ở: Bài 40. Sinh sản hữu tính ở sinh vật
Xem thêm: thụ tinh
thụ tinh (fertilization)
Sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái (thực chất là sự hợp nhất nhân của chúng) tạo thành hợp tử.
Học ở: Bài 40. Sinh sản hữu tính ở sinh vật
Xem thêm: thụ phấnsinh sản hữu tính
trao đổi chất (metabolism)
Quá trình cơ thể lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng thành các chất cần thiết và tạo năng lượng cho các hoạt động sống, đồng thời trả lại cho môi trường các chất thải.
Học ở: Bài 21. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Xem thêm: chuyển hoá năng lượng
trao đổi khí (gas exchange)
Quá trình cơ thể lấy khí oxygen hoặc khí carbon dioxide từ môi trường vào, đồng thời thải khí carbon dioxide hoặc khí oxygen ra môi trường.
Học ở: Bài 28. Trao đổi khí ở sinh vật
Xem thêm: khí khổnghô hấp tế bào

Lớp 8 · 25 thuật ngữ

bài tiết (excretion)
Quá trình lọc và thải ra môi trường các chất cặn bã do trao đổi chất của tế bào tạo ra, cùng các chất đưa vào cơ thể quá liều lượng. Các cơ quan bài tiết chủ yếu là phổi, da và thận.
Học ở: Bài 35. Hệ bài tiết ở người
biến đổi khí hậu (climate change)
Sự thay đổi của khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, gió) so với trung bình nhiều năm, kéo dài vài thập kỉ hoặc lâu hơn, do tự nhiên và chủ yếu do con người thải khí nhà kính như CO₂, CH₄.
Học ở: Bài 47. Bảo vệ môi trường
cân bằng môi trường trong (homeostasis)
Sự duy trì ổn định các điều kiện lí, hoá của môi trường trong cơ thể (máu, nước mô, bạch huyết) như nhiệt độ, độ pH, nồng độ glucose, nồng độ các ion.
Tên khác, từ liên quan: cân bằng nội môi
Học ở: Bài 36. Điều hoà môi trường trong của cơ thể người
cân bằng tự nhiên (balance of nature)
Trạng thái ổn định tự nhiên của các cá thể trong quần thể, quần xã, hệ sinh thái, hướng tới sự thích nghi với điều kiện sống. Ở quần xã, cân bằng được giữ nhờ khống chế sinh học.
Học ở: Bài 46. Cân bằng tự nhiên
chuỗi thức ăn (food chain)
Dãy nhiều loài sinh vật có quan hệ dinh dưỡng với nhau. Mỗi loài là một mắt xích, vừa tiêu thụ mắt xích phía trước, vừa bị mắt xích phía sau tiêu thụ.
Học ở: Bài 44. Hệ sinh thái
Xem thêm: lưới thức ăn
độ đa dạng (species diversity)
Mức độ phong phú về số lượng loài trong quần xã và số lượng cá thể của mỗi loài. Ví dụ: rừng mưa nhiệt đới có độ đa dạng rất cao, đồng rêu đới lạnh có độ đa dạng thấp.
Học ở: Bài 43. Quần xã sinh vật
giới hạn sinh thái (range of tolerance)
Khoảng chịu đựng của sinh vật đối với một nhân tố sinh thái, từ giới hạn dưới đến giới hạn trên, gồm khoảng thuận lợi và khoảng chống chịu. Ra ngoài giới hạn này, sinh vật yếu dần và chết.
Học ở: Bài 41. Môi trường và các nhân tố sinh thái
Xem thêm: nhân tố sinh thái
hệ sinh thái (ecosystem)
Hệ thống gồm quần xã sinh vật và môi trường sống của quần xã (sinh cảnh), trong đó sinh vật tác động lẫn nhau và với các nhân tố vô sinh, tạo thành một thể hoàn chỉnh, tương đối ổn định.
Học ở: Bài 44. Hệ sinh thái
Xem thêm: quần xã sinh vậtsinh quyển
hệ thần kinh (nervous system)
Hệ cơ quan gồm bộ phận trung ương (não, tuỷ sống) và bộ phận ngoại biên (dây thần kinh, hạch thần kinh), điều khiển, điều hoà và phối hợp hoạt động của các cơ quan.
Học ở: Bài 37. Hệ thần kinh và các giác quan ở người
hormone
Chất hoá học do tuyến nội tiết tiết ra, theo máu đến tác động lên cơ quan đích. Chất này có hoạt tính sinh học rất cao: chỉ một lượng rất nhỏ đã gây tác dụng rõ rệt.
Học ở: Bài 38. Hệ nội tiết ở người
Xem thêm: tuyến nội tiết
kháng nguyên (antigen)
Chất lạ, thường có trên bề mặt virus, vi khuẩn, khi xâm nhập vào cơ thể thì kích thích cơ thể tạo ra kháng thể. Kháng nguyên kết hợp với kháng thể tương ứng theo cơ chế chìa khoá – ổ khoá.
Học ở: Bài 33. Máu và hệ tuần hoàn của cơ thể người
Xem thêm: kháng thể
kháng thể (antibody)
Phân tử protein do tế bào lympho B (một loại bạch cầu) tạo ra để chống lại kháng nguyên; mỗi kháng thể kết hợp với kháng nguyên tương ứng của nó.
Học ở: Bài 33. Máu và hệ tuần hoàn của cơ thể người
Xem thêm: kháng nguyên
khẩu phần (daily diet)
Lượng thức ăn cung cấp cho cơ thể trong một ngày. Khẩu phần cần đủ lượng thức ăn phù hợp với nhu cầu, cân đối các chất dinh dưỡng và cung cấp đủ năng lượng.
Học ở: Bài 32. Dinh dưỡng và tiêu hoá ở người
khớp (joint)
Chỗ nối giữa các xương. Có ba loại: khớp động cử động dễ dàng (khớp gối), khớp bán động cử động hạn chế (khớp giữa các đốt sống) và khớp bất động không cử động (khớp giữa các xương sọ).
Học ở: Bài 31. Hệ vận động ở người
kinh nguyệt (menstruation)
Hiện tượng trứng không được thụ tinh, lớp niêm mạc tử cung bong ra, thoát ra ngoài cùng với máu và dịch nhầy. Hiện tượng này diễn ra theo chu kì, thường 28 đến 32 ngày, mỗi lần khoảng 3 đến 5 ngày.
Học ở: Bài 40. Sinh sản ở người
lưới thức ăn (food web)
Tập hợp các chuỗi thức ăn có nhiều mắt xích chung. Một lưới hoàn chỉnh gồm sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ và sinh vật phân giải.
Học ở: Bài 44. Hệ sinh thái
Xem thêm: chuỗi thức ăn
nhân tố sinh thái (ecological factor)
Những nhân tố của môi trường có tác động tới sinh vật, gồm nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh; con người là nhân tố hữu sinh có ảnh hưởng mạnh nhất.
Học ở: Bài 41. Môi trường và các nhân tố sinh thái
Xem thêm: giới hạn sinh thái
ô nhiễm môi trường (environmental pollution)
Hiện tượng môi trường tự nhiên bị bẩn, các tính chất vật lí, hoá học, sinh học của môi trường bị thay đổi, gây tác hại tới đời sống của con người và các sinh vật khác.
Học ở: Bài 47. Bảo vệ môi trường
phế nang (alveolus)
Túi khí rất nhỏ trong phổi, có mạng mao mạch dày đặc bao quanh. Tại đây O₂ khuếch tán vào máu, còn CO₂ khuếch tán từ máu ra.
Học ở: Bài 34. Hệ hô hấp ở người
quần thể sinh vật (population)
Tập hợp các cá thể cùng loài, sống trong một khoảng không gian xác định, ở một thời điểm nhất định và có khả năng sinh sản tạo thành những thế hệ mới.
Học ở: Bài 42. Quần thể sinh vật
Xem thêm: quần xã sinh vật
quần xã sinh vật (biological community)
Tập hợp các quần thể sinh vật thuộc nhiều loài khác nhau, cùng sống trong một không gian và thời gian nhất định, gắn bó với nhau như một thể thống nhất.
Học ở: Bài 43. Quần xã sinh vật
Xem thêm: quần thể sinh vậthệ sinh thái
sinh quyển (biosphere)
Toàn bộ sinh vật sống trên Trái Đất cùng với các nhân tố vô sinh của môi trường, gồm lớp đất, lớp không khí, lớp nước có sự sống; đây là hệ sinh thái lớn nhất trên Trái Đất.
Học ở: Bài 45. Sinh quyển
Xem thêm: hệ sinh thái
thân nhiệt (body temperature)
Nhiệt độ của cơ thể. Ở người khoẻ mạnh, thân nhiệt ổn định ở khoảng 37 °C nhờ cân bằng giữa sinh nhiệt và toả nhiệt, do hệ thần kinh điều khiển.
Học ở: Bài 39. Da và điều hoà thân nhiệt ở người
thụ tinh (fertilization)
Sự kết hợp giữa trứng và tinh trùng tạo thành hợp tử, thường xảy ra ở đoạn một phần ba phía ngoài của ống dẫn trứng.
Học ở: Bài 40. Sinh sản ở người
tuyến nội tiết (endocrine gland)
Tuyến không có ống dẫn, tiết hormone ngấm thẳng vào máu để theo máu đến các cơ quan. Tuyến ngoại tiết thì tiết chất theo ống dẫn, như tuyến nước bọt, tuyến mồ hôi.
Học ở: Bài 38. Hệ nội tiết ở người
Xem thêm: hormone

Lớp 9 · 25 thuật ngữ

allele
Các trạng thái khác nhau của cùng một gene. Allele trội viết bằng chữ in hoa (A), allele lặn viết bằng chữ thường (a).
Học ở: Bài 36. Khái quát về di truyền học
Xem thêm: genekiểu gene
cặp nhiễm sắc thể tương đồng (homologous chromosome pair)
Hai NST giống nhau về hình dạng, kích thước và trình tự các gene, một chiếc từ bố, một chiếc từ mẹ. Tế bào sinh dưỡng mang bộ lưỡng bội 2n gồm các cặp này, giao tử mang bộ đơn bội n.
Tên khác, từ liên quan: cặp NST tương đồng
Học ở: Bài 42. Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể
Xem thêm: nhiễm sắc thểgiảm phân
chọn lọc tự nhiên (natural selection)
Quá trình những cá thể mang biến dị di truyền thích nghi hơn với môi trường sống sót và sinh sản nhiều hơn, nên biến dị có lợi ngày càng phổ biến trong quần thể, biến dị bất lợi bị đào thải dần.
Học ở: Bài 49. Khái niệm tiến hoá và các hình thức chọn lọc
Xem thêm: tiến hoá nhỏ
di truyền liên kết (genetic linkage)
Hiện tượng các gene cùng nằm trên một NST có xu hướng di truyền cùng nhau khi giảm phân tạo giao tử, làm một nhóm tính trạng luôn di truyền cùng nhau. Morgan phát hiện hiện tượng này ở ruồi giấm.
Học ở: Bài 45. Di truyền liên kết
Xem thêm: quy luật phân li độc lập
dịch mã (translation)
Quá trình tổng hợp chuỗi polypeptide dựa trên trình tự các bộ ba trên mRNA, diễn ra ở tế bào chất, trên ribosome.
Học ở: Bài 40. Dịch mã và mối quan hệ từ gene đến tính trạng
Xem thêm: phiên mãmã di truyền
đột biến đa bội (polyploidy)
Đột biến làm tăng đều số lượng NST ở tất cả các cặp, tạo bộ NST là bội số của n và lớn hơn 2n, như 3n, 4n. Đa bội phổ biến ở thực vật, ít gặp ở động vật.
Học ở: Bài 46. Đột biến nhiễm sắc thể
Xem thêm: đột biến lệch bội
đột biến gene (gene mutation)
Những biến đổi trong cấu trúc của gene. Đột biến liên quan đến một cặp nucleotide (mất, thêm hoặc thay thế một cặp) gọi là đột biến điểm.
Tên khác, từ liên quan: đột biến điểm
Học ở: Bài 41. Đột biến gene
Xem thêm: đột biến lệch bội
đột biến lệch bội (aneuploidy)
Đột biến làm tăng hoặc giảm số lượng NST ở một hoặc một số cặp NST tương đồng, như thể ba (2n + 1) hay thể một (2n − 1). Người có 3 NST số 21 mắc hội chứng Down.
Học ở: Bài 46. Đột biến nhiễm sắc thể
Xem thêm: đột biến đa bội
gene
Một đoạn của phân tử DNA mang thông tin quy định một sản phẩm nhất định: một phân tử RNA hoặc một chuỗi polypeptide.
Học ở: Bài 38. Nucleic acid và gene
Xem thêm: allelenhiễm sắc thể
giảm phân (meiosis)
Hình thức phân bào của tế bào sinh dục ở giai đoạn chín: từ một tế bào mẹ 2n tạo ra bốn tế bào con có bộ NST n với tổ hợp NST khác nhau. Nhờ giảm phân và thụ tinh, bộ NST 2n của loài được duy trì ổn định.
Học ở: Bài 43. Nguyên phân và giảm phân
Xem thêm: nguyên phân
kiểu gene (genotype)
Tập hợp tất cả các gene trong tế bào của cơ thể; khi nghiên cứu, thường chỉ xét một vài cặp allele, như AA, Aa, aa.
Học ở: Bài 36. Khái quát về di truyền học
Xem thêm: kiểu hìnhallele
kiểu hình (phenotype)
Tập hợp tất cả các tính trạng biểu hiện của cơ thể, như hạt vàng, hoa trắng. Cây AA và cây Aa có cùng kiểu hình hạt vàng nhưng khác kiểu gene.
Học ở: Bài 36. Khái quát về di truyền học
Xem thêm: kiểu gene
mã di truyền (genetic code)
Trình tự các nucleotide trên gene (qua mRNA) quy định trình tự các amino acid trên chuỗi polypeptide. Cứ ba nucleotide liền nhau trên mRNA, gọi là codon, mã hoá một amino acid.
Tên khác, từ liên quan: codon, mã bộ ba
Học ở: Bài 40. Dịch mã và mối quan hệ từ gene đến tính trạng
Xem thêm: dịch mã
nguyên phân (mitosis)
Hình thức phân bào của tế bào nhân thực: từ một tế bào mẹ 2n tạo ra hai tế bào con có bộ NST 2n giống hệt tế bào mẹ. Xảy ra ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai.
Học ở: Bài 43. Nguyên phân và giảm phân
Xem thêm: giảm phân
nguyên tắc bổ sung (complementary base pairing)
Trong DNA, A của mạch này liên kết với T của mạch kia bằng 2 liên kết hydrogen, G liên kết với C bằng 3 liên kết hydrogen. Nhờ đó, biết trình tự một mạch thì suy ra được mạch còn lại.
Học ở: Bài 38. Nucleic acid và gene
Xem thêm: tái bản DNA
nhiễm sắc thể (chromosome)
Cấu trúc mang gene nằm trong nhân tế bào, gồm DNA và protein histone, dễ bắt màu khi nhuộm bằng thuốc nhuộm kiềm tính. Mỗi gene nằm ở một vị trí xác định trên NST gọi là locus.
Tên khác, từ liên quan: NST
Học ở: Bài 42. Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể
Xem thêm: cặp nhiễm sắc thể tương đồng
nhiễm sắc thể giới tính (sex chromosome)
NST mang gene quy định giới tính, cùng một số gene quy định tính trạng thường; các NST còn lại là NST thường. Ở người, nữ mang cặp XX, nam mang cặp XY.
Tên khác, từ liên quan: NST giới tính
Học ở: Bài 44. Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính
Xem thêm: nhiễm sắc thể
phiên mã (transcription)
Quá trình tổng hợp phân tử RNA dựa trên trình tự nucleotide của một mạch của gene (mạch khuôn), diễn ra trong nhân tế bào ở sinh vật nhân thực.
Học ở: Bài 39. Tái bản DNA và phiên mã tạo RNA
Xem thêm: dịch mã
quy luật phân li (law of segregation)
Mỗi tính trạng do một cặp allele quy định; khi phát sinh giao tử, hai allele của cặp phân li đồng đều về các giao tử, nên mỗi giao tử chỉ chứa một allele của cặp.
Học ở: Bài 37. Các quy luật di truyền của Mendel
Xem thêm: quy luật phân li độc lập
quy luật phân li độc lập (law of independent assortment)
Các cặp allele quy định các tính trạng khác nhau phân li độc lập trong quá trình phát sinh giao tử; nhờ đó đời con xuất hiện biến dị tổ hợp, những kiểu hình khác bố mẹ.
Học ở: Bài 37. Các quy luật di truyền của Mendel
Xem thêm: quy luật phân lidi truyền liên kết
sinh vật biến đổi gene (genetically modified organism)
Sinh vật có hệ gene đã được con người làm biến đổi cho phù hợp với lợi ích của mình, bằng cách đưa thêm gene lạ vào, biến đổi một gene sẵn có hoặc làm cho một gene không biểu hiện.
Học ở: Bài 48. Ứng dụng công nghệ di truyền vào đời sống
Xem thêm: gene
tái bản DNA (DNA replication)
Quá trình tạo ra hai phân tử DNA con giống nhau và giống DNA mẹ, theo nguyên tắc bổ sung và nguyên tắc bán bảo toàn: mỗi DNA con giữ một mạch cũ của DNA mẹ.
Tên khác, từ liên quan: nhân đôi DNA
Học ở: Bài 39. Tái bản DNA và phiên mã tạo RNA
Xem thêm: nguyên tắc bổ sungphiên mã
tiến hoá hoá học (chemical evolution)
Quá trình tổng hợp các chất hữu cơ từ chất vô cơ bằng các phản ứng hoá học, nhờ nguồn năng lượng tự nhiên như tia tử ngoại, sét, núi lửa. Thí nghiệm của Miller và Urey cho thấy điều đó xảy ra được.
Học ở: Bài 51. Sự phát sinh và phát triển sự sống trên Trái Đất
tiến hoá nhỏ (microevolution)
Quá trình biến đổi tần số allele và tần số kiểu gene của quần thể qua các thế hệ, dẫn đến hình thành loài mới. Quần thể là đơn vị tiến hoá.
Học ở: Bài 50. Cơ chế tiến hoá
Xem thêm: chọn lọc tự nhiên
tư vấn di truyền (genetic counseling)
Hoạt động của chuyên gia di truyền: dựa vào phả hệ, xét nghiệm và kiến thức di truyền học để chẩn đoán, cho biết khả năng mắc bệnh, tật di truyền ở đời con và khuyên về việc kết hôn, sinh con.
Học ở: Bài 47. Di truyền học với con người

Lớp 10 · 41 thuật ngữ

ATP (adenosine triphosphate)
Phân tử gồm adenine, ribose và ba gốc phosphate, có hai liên kết cao năng dễ bị phá vỡ để giải phóng năng lượng. ATP là đồng tiền năng lượng của tế bào.
Học ở: Bài 13. Khái quát về chuyển hoá vật chất và năng lượng
biến tính (denaturation)
Hiện tượng các liên kết yếu giữ cấu trúc không gian của protein bị phá vỡ do nhiệt độ quá cao hoặc pH thay đổi mạnh, làm protein mất chức năng. Ví dụ: lòng trắng trứng đông lại khi luộc.
Học ở: Bài 5. Các phân tử sinh học
cấp độ tổ chức sống (level of organization)
Mức độ tổ chức của vật chất thể hiện đầy đủ các đặc tính của sự sống. Các cấp cơ bản là tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã và hệ sinh thái.
Học ở: Bài 3. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Xem thêm: đặc tính nổi trội
cấu trúc khảm động (fluid mosaic model)
Cấu trúc của màng sinh chất: lớp kép phospholipid xen các phân tử protein, và các phân tử này có thể di chuyển nên màng linh hoạt. Màng kiểm soát có chọn lọc các chất ra vào tế bào.
Tên khác, từ liên quan: mô hình khảm động
Học ở: Bài 8. Tế bào nhân thực
chu kì sinh tan (lytic cycle)
Kiểu nhân lên của virus độc: vật chất di truyền của virus nhân lên độc lập với tế bào chủ, tạo nhiều virus mới rồi làm tan tế bào chủ.
Học ở: Bài 24. Khái quát về virus
Xem thêm: chu kì tiềm tan
chu kì tế bào (cell cycle)
Khoảng thời gian từ khi một tế bào được sinh ra đến khi nó phân chia thành hai tế bào con. Ở sinh vật nhân thực gồm kì trung gian (G₁, S, G₂) và nguyên phân (pha M).
Học ở: Bài 16. Chu kì tế bào và nguyên phân
Xem thêm: nguyên phân
chu kì tiềm tan (lysogenic cycle)
Kiểu nhân lên của virus ôn hoà: gene virus tích hợp vào hệ gene tế bào chủ và nhân đôi cùng tế bào, chưa tạo virus mới, tế bào không bị tan. Chu kì này có thể chuyển thành chu kì sinh tan.
Học ở: Bài 24. Khái quát về virus
Xem thêm: chu kì sinh tan
chuyển hoá vật chất (metabolism)
Tập hợp các phản ứng hoá học biến đổi chất này thành chất khác trong tế bào, gồm đồng hoá và dị hoá, luôn đi kèm chuyển hoá năng lượng.
Học ở: Bài 13. Khái quát về chuyển hoá vật chất và năng lượng
công nghệ tế bào (cell technology)
Kĩ thuật nuôi cấy tế bào và mô trong môi trường dinh dưỡng nhân tạo để tạo ra mô, cơ quan, cơ thể hoàn chỉnh hoặc rất nhiều tế bào.
Học ở: Bài 19. Công nghệ tế bào
Xem thêm: tính toàn năngtế bào gốc
đặc tính nổi trội (emergent property)
Đặc tính của một cấp độ tổ chức sống hình thành do tương tác giữa các bộ phận cấu thành và không có ở các cấp nhỏ hơn. Ví dụ: khả năng tư duy của não bộ.
Học ở: Bài 3. Các cấp độ tổ chức của thế giới sống
Xem thêm: cấp độ tổ chức sống
enzyme
Chất xúc tác sinh học do tế bào sống tổng hợp, làm giảm năng lượng hoạt hoá nên phản ứng xảy ra nhanh ở điều kiện cơ thể, và không bị biến đổi sau phản ứng.
Học ở: Bài 13. Khái quát về chuyển hoá vật chất và năng lượng
Xem thêm: biến tính
giảm phân (meiosis)
Hình thức phân bào ở tế bào sinh dục chín, gồm hai lần phân bào liên tiếp nhưng DNA chỉ nhân đôi một lần. Từ một tế bào 2n tạo ra bốn tế bào con có bộ NST n.
Học ở: Bài 17. Giảm phân
Xem thêm: nguyên phântrao đổi chéo
hệ thống nội màng (endomembrane system)
Các cấu trúc màng trong tế bào nhân thực: màng nhân, lưới nội chất, bộ máy Golgi, lysosome, không bào và túi vận chuyển, liên hệ với nhau qua màng hoặc qua các túi.
Học ở: Bài 8. Tế bào nhân thực
hô hấp tế bào (cellular respiration)
Quá trình phân giải hoàn toàn glucose thành CO₂ và H₂O khi có O₂, qua đường phân, chu trình Krebs và chuỗi truyền electron, tích luỹ khoảng 36 đến 38 ATP từ một phân tử glucose.
Học ở: Bài 14. Phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào
Xem thêm: lên menti thể
kháng sinh (antibiotic)
Chất ức chế hoặc tiêu diệt vi khuẩn một cách có chọn lọc, lấy từ vi sinh vật hoặc tổng hợp nhân tạo. Kháng sinh không có tác dụng với virus.
Học ở: Bài 21. Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật
khuẩn lạc (colony)
Tập hợp các tế bào sinh ra từ một tế bào ban đầu trên môi trường thạch, nhìn thấy được bằng mắt thường. Hình thái khuẩn lạc giúp phân biệt và tách riêng từng loại vi sinh vật.
Học ở: Bài 20. Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật
lên men (fermentation)
Quá trình phân giải không hoàn toàn glucose khi không có O₂, chỉ tích luỹ 2 ATP. Lên men rượu tạo ethanol và CO₂, lên men lactic tạo lactate.
Học ở: Bài 14. Phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào
Xem thêm: hô hấp tế bào
lô đối chứng (control group)
Lô giống lô thí nghiệm về mọi điều kiện nhưng không chịu tác động của yếu tố nghiên cứu, nên khác biệt về kết quả giữa hai lô là do yếu tố đó.
Học ở: Bài 2. Phương pháp nghiên cứu và học tập môn sinh học
nguyên phân (mitosis)
Hình thức phân bào ở tế bào sinh dưỡng và tế bào sinh dục sơ khai, gồm bốn kì và phân chia tế bào chất. Từ một tế bào mẹ 2n tạo ra hai tế bào con 2n giống hệt tế bào mẹ.
Học ở: Bài 16. Chu kì tế bào và nguyên phân
Xem thêm: giảm phân
nguyên tố vi lượng (trace element)
Nguyên tố chiếm dưới 0,01% khối lượng cơ thể, như Fe, Zn, Cu, I. Tuy rất ít nhưng chúng là thành phần của enzyme, vitamin, hormone, nên thiếu chúng có thể gây bệnh.
Học ở: Bài 4. Các nguyên tố hoá học và nước
pha luỹ thừa (exponential phase)
Pha thứ hai của nuôi cấy không liên tục, sau pha tiềm phát: vi khuẩn phân chia mạnh, số tế bào tăng theo luỹ thừa và đạt cực đại ở cuối pha.
Tên khác, từ liên quan: pha log
Học ở: Bài 21. Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật
phân tử sinh học (biomolecule)
Hợp chất hữu cơ do tế bào tổng hợp và tồn tại trong tế bào sống, gồm bốn nhóm chính: carbohydrate, lipid, protein và nucleic acid.
Học ở: Bài 5. Các phân tử sinh học
Xem thêm: biến tính
plasmid
Phân tử DNA vòng, mạch kép, nhỏ, nằm trong tế bào chất của nhiều vi khuẩn, thường mang gene có lợi như gene kháng kháng sinh. Plasmid được dùng làm vector trong kĩ thuật di truyền.
Học ở: Bài 7. Tế bào nhân sơ
quang hợp (photosynthesis)
Quá trình cây xanh, tảo và vi khuẩn lam dùng năng lượng ánh sáng để tổng hợp carbohydrate từ CO₂ và H₂O, giải phóng O₂. Quang hợp gồm pha sáng và pha tối (chu trình Calvin).
Học ở: Bài 14. Phân giải và tổng hợp các chất trong tế bào
quang tự dưỡng (photoautotrophy)
Kiểu dinh dưỡng lấy năng lượng từ ánh sáng và carbon từ chất vô cơ như CO₂, như ở vi khuẩn lam, tảo. Ba kiểu còn lại là hoá tự dưỡng, quang dị dưỡng và hoá dị dưỡng.
Học ở: Bài 20. Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật
tế bào gốc (stem cell)
Tế bào có thể phân chia và biệt hoá thành các loại tế bào khác nhau. Tế bào gốc phôi biệt hoá được thành mọi loại tế bào, tế bào gốc trưởng thành chỉ thành một số loại.
Học ở: Bài 19. Công nghệ tế bào
tế bào nhân sơ (prokaryotic cell)
Tế bào nhỏ (khoảng 1 - 5 µm), chưa có màng nhân bao bọc vật chất di truyền, chưa có hệ thống nội màng, bào quan có màng và khung xương tế bào. Ví dụ: vi khuẩn.
Học ở: Bài 7. Tế bào nhân sơ
Xem thêm: tế bào nhân sơtế bào nhân thực
tế bào nhân thực (eukaryotic cell)
Tế bào lớn (khoảng 10 - 100 µm), có nhân hoàn chỉnh với màng nhân, có hệ thống nội màng chia tế bào chất thành các xoang riêng, có nhiều bào quan và khung xương tế bào.
Học ở: Bài 8. Tế bào nhân thực
Xem thêm: tế bào nhân thựchệ thống nội màng
thẩm thấu (osmosis)
Sự khuếch tán của nước qua màng, từ nơi có nồng độ chất tan thấp đến nơi có nồng độ chất tan cao. Phần lớn phân tử nước đi qua kênh protein aquaporin.
Học ở: Bài 10. Trao đổi chất qua màng tế bào
thời gian thế hệ (generation time)
Thời gian từ khi một tế bào vi sinh vật sinh ra đến khi nó phân chia, cũng là thời gian để số tế bào trong quần thể tăng gấp đôi. Kí hiệu là g.
Học ở: Bài 21. Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật
Xem thêm: pha luỹ thừa
thụ thể (receptor)
Phân tử mà tín hiệu gắn vào một cách đặc hiệu; tế bào chỉ nhận được tín hiệu khi có thụ thể phù hợp. Thụ thể có thể nằm trên màng hoặc trong tế bào.
Học ở: Bài 12. Truyền tin tế bào
ti thể (mitochondrion)
Bào quan có màng kép, màng trong gấp nếp chứa enzyme tổng hợp ATP, là nơi diễn ra hô hấp tế bào. Ti thể có DNA và ribosome riêng nên tự nhân lên được trong tế bào.
Học ở: Bài 8. Tế bào nhân thực
Xem thêm: hô hấp tế bào
tính toàn năng (totipotency)
Khả năng một tế bào phân chia và biệt hoá thành mọi loại tế bào, tạo nên một cơ thể hoàn chỉnh. Hợp tử và nhiều tế bào thực vật đã biệt hoá có tính toàn năng.
Học ở: Bài 19. Công nghệ tế bào
trao đổi chéo (crossing over)
Hiện tượng hai nhiễm sắc tử không chị em của cặp NST tương đồng trao đổi đoạn tương ứng cho nhau ở kì đầu I của giảm phân, tạo ra NST mang tổ hợp gene mới.
Học ở: Bài 17. Giảm phân
truyền tin tế bào (cell signaling)
Quá trình các tế bào phát và nhận phân tử tín hiệu qua lại, giúp chúng phối hợp hoạt động. Trong tế bào gồm ba giai đoạn: tiếp nhận, truyền tin nội bào, đáp ứng.
Học ở: Bài 12. Truyền tin tế bào
Xem thêm: thụ thể
vận chuyển chủ động (active transport)
Vận chuyển các chất qua màng ngược chiều gradient nồng độ, từ nơi nồng độ thấp đến nơi nồng độ cao, nhờ bơm protein và tiêu tốn ATP.
Học ở: Bài 10. Trao đổi chất qua màng tế bào
Xem thêm: vận chuyển thụ động
vận chuyển thụ động (passive transport)
Vận chuyển các chất qua màng theo chiều gradient nồng độ, từ nơi nồng độ cao đến nơi nồng độ thấp, không tốn năng lượng. Ví dụ: khuếch tán, thẩm thấu.
Học ở: Bài 10. Trao đổi chất qua màng tế bào
Xem thêm: thẩm thấuvận chuyển chủ động
vi khuẩn Gram dương (Gram-positive bacterium)
Vi khuẩn có lớp peptidoglycan dày, không có màng ngoài và bắt màu tím khi nhuộm Gram. Vi khuẩn Gram âm có peptidoglycan mỏng, có màng ngoài và bắt màu đỏ.
Tên khác, từ liên quan: Gr+
Học ở: Bài 7. Tế bào nhân sơ
vi nhân giống (micropropagation)
Nhân giống vô tính cây trồng trong ống nghiệm từ những mẩu mô rất nhỏ, trong điều kiện vô trùng, tạo ra rất nhiều cây con có kiểu gene giống nhau.
Học ở: Bài 1. Công nghệ tế bào thực vật và thành tựu
Xem thêm: tính toàn năng
vi sinh vật (microorganism)
Những sinh vật có kích thước rất nhỏ, thường chỉ quan sát được bằng kính hiển vi, gồm nhóm nhân sơ (vi khuẩn, Archaea) và nhóm nhân thực (vi nấm, vi tảo, động vật nguyên sinh).
Học ở: Bài 20. Sự đa dạng và phương pháp nghiên cứu vi sinh vật
Xem thêm: vi khuẩn
virus
Thực thể không có cấu tạo tế bào, kích thước khoảng 20 đến 300 nm, chỉ nhân lên được trong tế bào sống. Virus gồm lõi nucleic acid và vỏ capsid bằng protein, một số có thêm vỏ ngoài.
Học ở: Bài 24. Khái quát về virus
Xem thêm: viruschu kì sinh tan

Lớp 11 · 41 thuật ngữ

bề mặt trao đổi khí (gas exchange surface)
Nơi O₂ và CO₂ khuếch tán từ chỗ phân áp cao sang chỗ phân áp thấp qua lớp màng mỏng, ẩm.
Tên khác, từ liên quan: bề mặt hô hấp
Học ở: Bài 9. Hô hấp ở động vật
bệnh dịch (epidemic)
Sự lây lan nhanh của một bệnh truyền nhiễm: bệnh xuất hiện ở nhiều người trong một cộng đồng hoặc một vùng trong thời gian ngắn.
Học ở: Bài 5. Bệnh dịch và tác nhân gây bệnh ở người
biến thái hoàn toàn (complete metamorphosis)
Hình thức phát triển trong đó ấu trùng rất khác con trưởng thành, phải qua giai đoạn trung gian như nhộng. Ví dụ: bướm, ếch.
Học ở: Bài 22. Sinh trưởng và phát triển ở động vật
Xem thêm: biến thái không hoàn toàn
biến thái không hoàn toàn (incomplete metamorphosis)
Hình thức phát triển trong đó con non gần giống con trưởng thành nhưng chưa hoàn thiện, lột xác nhiều lần. Ví dụ: châu chấu.
Học ở: Bài 22. Sinh trưởng và phát triển ở động vật
Xem thêm: biến thái hoàn toàn
cân bằng nội môi (homeostasis)
Trạng thái các điều kiện lí hoá của máu, bạch huyết và dịch mô được duy trì ổn định, dao động trong một giới hạn (cân bằng động).
Học ở: Bài 13. Bài tiết và cân bằng nội môi
dị dưỡng (heterotrophy)
Phương thức sinh vật lấy carbon và năng lượng từ chất hữu cơ có sẵn của sinh vật khác, qua thức ăn. Ví dụ: động vật, nấm, nhiều vi khuẩn.
Học ở: Bài 1. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Xem thêm: tự dưỡng
dòng mạch gỗ (xylem sap)
Dòng nước và ion khoáng đi một chiều từ rễ lên lá trong quản bào và mạch ống, nhờ áp suất rễ, lực liên kết của nước và lực kéo do thoát hơi nước.
Học ở: Bài 2. Trao đổi nước và khoáng ở thực vật
Xem thêm: dòng mạch rây
dòng mạch rây (phloem sap)
Dòng chất hữu cơ, chủ yếu là sucrose, đi hai chiều trong ống rây từ cơ quan nguồn đến cơ quan đích, nhờ chênh lệch áp suất thẩm thấu.
Học ở: Bài 2. Trao đổi nước và khoáng ở thực vật
Xem thêm: dòng mạch gỗ
điện thế hoạt động (action potential)
Biến đổi điện thế màng khi kích thích đạt ngưỡng, qua ba giai đoạn: mất phân cực, đảo cực và tái phân cực.
Học ở: Bài 17. Cảm ứng ở động vật
Xem thêm: điện thế nghỉsynapse
điện thế nghỉ (resting potential)
Chênh lệch điện thế giữa hai bên màng tế bào khi không bị kích thích: trong âm, ngoài dương, ở neuron khoảng −70 mV.
Học ở: Bài 17. Cảm ứng ở động vật
Xem thêm: điện thế hoạt động
hệ thống mở (open system)
Đặc điểm của cơ thể sinh vật: luôn trao đổi chất, năng lượng và thông tin với môi trường.
Học ở: Bài 28. Mối quan hệ giữa các quá trình sinh lí trong cơ thể sinh vật
hệ tuần hoàn hở (open circulatory system)
Hệ tuần hoàn trong đó máu tràn vào khoang cơ thể, trộn với dịch mô và trao đổi chất trực tiếp với tế bào; máu chảy chậm. Có ở đa số chân khớp.
Học ở: Bài 10. Tuần hoàn ở động vật
Xem thêm: hệ tuần hoàn kín
hệ tuần hoàn kín (closed circulatory system)
Hệ tuần hoàn trong đó máu chảy liên tục trong mạch kín rồi về tim, trao đổi chất với tế bào qua dịch mô. Gồm tuần hoàn đơn và tuần hoàn kép.
Học ở: Bài 10. Tuần hoàn ở động vật
Xem thêm: hệ tuần hoàn hở
hormone thực vật (plant hormone)
Chất hữu cơ có hoạt tính sinh học cao, tổng hợp với lượng nhỏ ở một số cơ quan rồi chuyển đến nơi khác để điều tiết hoạt động sống của cây.
Học ở: Bài 20. Sinh trưởng và phát triển ở thực vật
hô hấp hiếu khí (aerobic respiration)
Con đường hô hấp cần O₂, gồm đường phân, chu trình Krebs và chuỗi truyền electron; một glucose cho khoảng 30 đến 32 ATP.
Học ở: Bài 6. Hô hấp ở thực vật
hướng động (tropism)
Phản ứng của cơ quan thực vật với kích thích từ một hướng xác định: về phía tác nhân là hướng động dương, tránh xa là hướng động âm.
Tên khác, từ liên quan: vận động định hướng
Học ở: Bài 15. Cảm ứng ở thực vật
Xem thêm: ứng động
in vết (imprinting)
Hình thức học tập trong đó con non mới nở bám theo vật chuyển động đầu tiên nó thấy, thường là mẹ.
Học ở: Bài 18. Tập tính ở động vật
kháng nguyên (antigen)
Phân tử lạ, thường là protein hay polysaccharide, có khả năng kích thích cơ thể tạo đáp ứng miễn dịch đặc hiệu.
Học ở: Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật
Xem thêm: kháng thể
kháng thể (antibody)
Protein do tương bào tiết ra, gắn đặc hiệu với kháng nguyên tương ứng như chìa khoá với ổ khoá, để vô hiệu hoá và tiêu diệt mầm bệnh.
Tên khác, từ liên quan: immunoglobulin, Ig
Học ở: Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật
Xem thêm: kháng nguyên
miễn dịch đặc hiệu (specific immunity)
Tuyến phòng thủ chống từng loại kháng nguyên nhờ tế bào B, tế bào T và kháng thể, gồm miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào.
Học ở: Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật
Xem thêm: kháng nguyênmiễn dịch không đặc hiệu
miễn dịch không đặc hiệu (non-specific immunity)
Tuyến phòng thủ có ở mọi động vật, chống mầm bệnh không phân biệt loại, gồm hàng rào bề mặt, thực bào, viêm và sốt.
Học ở: Bài 12. Miễn dịch ở người và động vật
Xem thêm: miễn dịch đặc hiệu
ngộ độc thực phẩm (food poisoning)
Tình trạng bệnh lí do hấp thụ thực phẩm bị ô nhiễm hoặc có chứa chất độc.
Học ở: Bài 10. Ngộ độc thực phẩm
nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu (essential element)
Nguyên tố mà thiếu thì cây không hoàn thành được chu trình sống và không thay được bằng nguyên tố khác. Cây có 17 nguyên tố như vậy.
Học ở: Bài 2. Trao đổi nước và khoáng ở thực vật
ống tiêu hoá (digestive tract)
Cơ quan tiêu hoá có miệng và hậu môn riêng, thức ăn đi một chiều và được tiêu hoá ngoại bào, cả cơ học lẫn hoá học.
Học ở: Bài 8. Dinh dưỡng và tiêu hoá ở động vật
pha sáng (light-dependent reaction)
Pha của quang hợp ở màng thylakoid: sắc tố hấp thụ ánh sáng, nước bị phân li giải phóng O₂, tạo ATP và NADPH cho pha tối.
Học ở: Bài 4. Quang hợp ở thực vật
Xem thêm: pha tối
pha tối (light-independent reaction)
Pha của quang hợp ở chất nền lục lạp, cố định CO₂ thành chất hữu cơ qua chu trình Calvin nhờ ATP, NADPH của pha sáng. Pha này không có nghĩa là ban đêm.
Học ở: Bài 4. Quang hợp ở thực vật
Xem thêm: pha sáng
quang chu kì (photoperiodism)
Sự ra hoa phụ thuộc vào tương quan độ dài ngày và đêm, chia cây thành cây ngày ngắn, cây ngày dài và cây trung tính.
Học ở: Bài 20. Sinh trưởng và phát triển ở thực vật
sinh trưởng sơ cấp (primary growth)
Sinh trưởng làm tăng chiều dài thân và rễ, do mô phân sinh đỉnh phân chia.
Học ở: Bài 20. Sinh trưởng và phát triển ở thực vật
Xem thêm: sinh trưởng thứ cấp
sinh trưởng thứ cấp (secondary growth)
Sinh trưởng làm tăng đường kính thân và rễ, do mô phân sinh bên phân chia; chủ yếu ở cây Hai lá mầm thân gỗ.
Học ở: Bài 20. Sinh trưởng và phát triển ở thực vật
Xem thêm: sinh trưởng sơ cấp
synapse
Diện tiếp xúc giữa neuron với neuron hoặc với tế bào cơ, tế bào tuyến. Ở synapse hoá học, tin chỉ truyền một chiều nhờ chất truyền tin.
Học ở: Bài 17. Cảm ứng ở động vật
tập tính bẩm sinh (innate behavior)
Tập tính sinh ra đã có, được di truyền từ bố mẹ, bền vững và đặc trưng cho loài. Ví dụ: nhện giăng tơ, gà trống gáy sáng.
Học ở: Bài 18. Tập tính ở động vật
Xem thêm: tập tính học được
tập tính học được (learned behavior)
Tập tính hình thành trong đời sống cá thể qua học tập, rút kinh nghiệm; không di truyền và dễ mất nếu không được củng cố.
Học ở: Bài 18. Tập tính ở động vật
Xem thêm: tập tính bẩm sinhin vết
thụ tinh kép (double fertilization)
Cả hai giao tử đực đều thụ tinh: một với tế bào trứng tạo hợp tử (2n), một với tế bào trung tâm tạo nhân tam bội (3n). Chỉ có ở cây hạt kín.
Học ở: Bài 25. Sinh sản ở thực vật
thụ tinh ngoài (external fertilization)
Sự kết hợp giữa trứng và tinh trùng diễn ra ngoài cơ thể con cái, trong nước. Ví dụ: cá, ếch.
Học ở: Bài 27. Sinh sản ở động vật
Xem thêm: thụ tinh trong
thụ tinh trong (internal fertilization)
Sự kết hợp giữa trứng và tinh trùng diễn ra trong cơ quan sinh dục của con cái. Ví dụ: bò sát, chim, thú.
Học ở: Bài 27. Sinh sản ở động vật
Xem thêm: thụ tinh ngoài
thuỷ canh (hydroponics)
Phương pháp trồng cây không dùng đất: rễ tiếp xúc trực tiếp với dung dịch dinh dưỡng chứa nước và các nguyên tố khoáng cần thiết.
Học ở: Bài 2. Mô hình thuỷ canh theo hướng phát triển nông nghiệp sạch
thực vật C4 (C4 plant)
Nhóm thực vật có sản phẩm cố định CO₂ đầu tiên là chất 4 carbon, chu trình Calvin diễn ra ở tế bào bao bó mạch. Ví dụ: mía, ngô.
Học ở: Bài 4. Quang hợp ở thực vật
tính tự động của tim (cardiac automaticity)
Khả năng tim tự co dãn nhịp nhàng không cần kích thích từ bên ngoài, nhờ hệ dẫn truyền tim bắt đầu từ nút xoang nhĩ.
Học ở: Bài 10. Tuần hoàn ở động vật
tự dưỡng (autotrophy)
Phương thức sinh vật tổng hợp chất hữu cơ từ CO₂, lấy năng lượng từ ánh sáng (quang tự dưỡng) hoặc từ oxy hoá chất vô cơ (hoá tự dưỡng).
Học ở: Bài 1. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Xem thêm: dị dưỡng
ứng động (nastic movement)
Phản ứng của thực vật với tác nhân kích thích không định hướng, gồm ứng động không sinh trưởng (như lá trinh nữ cụp lại) và ứng động sinh trưởng.
Tên khác, từ liên quan: vận động cảm ứng
Học ở: Bài 15. Cảm ứng ở thực vật
Xem thêm: hướng động
vòng đời (life cycle)
Khoảng thời gian từ khi cơ thể sinh ra, lớn lên, sinh sản tạo cơ thể mới, rồi già và chết; lặp lại qua các thế hệ.
Học ở: Bài 19. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật

Lớp 12 · 40 thuật ngữ

bản đồ di truyền (genetic map)
Sơ đồ thể hiện trình tự sắp xếp và khoảng cách tương đối giữa các gene trên NST. Khoảng cách tính bằng tần số hoán vị: 1% ứng với 1 cM.
Tên khác, từ liên quan: bản đồ gene
Học ở: Bài 11. Liên kết gene và hoán vị gene
Xem thêm: tần số hoán vị gene
bảo tồn chuyển vị (ex situ conservation)
Đưa sinh vật (hoặc vật liệu di truyền) ra khỏi nơi sống tự nhiên tới nơi khác để chăm sóc, nhân giống, lưu giữ, như vườn thú, ngân hàng gene.
Tên khác, từ liên quan: bảo tồn chuyển chỗ
Học ở: Bài 33. Sinh thái học phục hồi và bảo tồn đa dạng sinh vật
Xem thêm: bảo tồn nguyên vị
bảo tồn nguyên vị (in situ conservation)
Bảo vệ sinh vật ngay trong môi trường sống tự nhiên của chúng, như ở vườn quốc gia, khu bảo tồn. Đây là biện pháp bảo tồn chủ yếu.
Tên khác, từ liên quan: bảo tồn tại chỗ
Học ở: Bài 33. Sinh thái học phục hồi và bảo tồn đa dạng sinh vật
Xem thêm: bảo tồn chuyển vị
bậc dinh dưỡng (trophic level)
Tập hợp các loài cùng mức năng lượng (cùng vị trí) trong chuỗi thức ăn. Bậc dinh dưỡng cấp 1 là sinh vật sản xuất.
Học ở: Bài 29. Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái
Xem thêm: hiệu suất sinh thái
cách li sinh sản (reproductive isolation)
Trở ngại ngăn giao phối (cách li trước hợp tử) hoặc ngăn tạo con lai hữu thụ (cách li sau hợp tử); là điều kiện cuối cùng để hình thành loài mới.
Học ở: Bài 21. Học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại
Xem thêm: loài sinh học
chọn lọc tự nhiên (natural selection)
Theo Darwin, quá trình tự nhiên làm tăng dần tỉ lệ các cá thể mang đặc điểm thích nghi qua các thế hệ; động lực là đấu tranh sinh tồn.
Học ở: Bài 20. Quan niệm của Darwin về chọn lọc tự nhiên và hình thành loài
chu trình sinh - địa - hoá (biogeochemical cycle)
Sự trao đổi liên tục các nguyên tố hoá học giữa môi trường và quần xã: từ môi trường vào sinh vật, qua các bậc dinh dưỡng rồi trở lại môi trường.
Học ở: Bài 31. Sinh quyển, khu sinh học và chu trình sinh - địa - hoá
cơ quan tương đồng (homologous organ)
Những cơ quan ở vị trí tương ứng trên cơ thể, cùng nguồn gốc trong phát triển phôi nên cấu tạo giống nhau, dù nay có thể có chức năng khác nhau.
Học ở: Bài 19. Các bằng chứng tiến hoá
di truyền theo dòng mẹ (maternal inheritance)
Cách di truyền của tính trạng do gene trong ti thể, lục lạp quy định: đời con mang kiểu hình của mẹ, vì hợp tử nhận tế bào chất chủ yếu từ giao tử cái.
Học ở: Bài 15. Di truyền gene ngoài nhân
diễn thế nguyên sinh (primary succession)
Diễn thế khởi đầu từ môi trường chưa có sinh vật, như đá trần sau núi lửa: quần xã tiên phong qua các quần xã trung gian tới quần xã đỉnh cực tương đối ổn định.
Học ở: Bài 30. Diễn thế sinh thái
Xem thêm: diễn thế thứ sinh
diễn thế sinh thái (ecological succession)
Quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn, trong đó thành phần loài thay đổi dần theo thời gian, tương ứng với sự biến đổi của môi trường.
Học ở: Bài 30. Diễn thế sinh thái
Xem thêm: diễn thế nguyên sinhdiễn thế thứ sinh
diễn thế thứ sinh (secondary succession)
Diễn thế khởi đầu từ nơi quần xã cũ bị huỷ diệt nhưng còn đất, hạt, mầm, như rừng bị chặt phá. Nó có thể dẫn tới quần xã ổn định hoặc suy thoái.
Học ở: Bài 30. Diễn thế sinh thái
Xem thêm: diễn thế nguyên sinh
đa bội (polyploidy)
Đột biến làm tăng số bộ NST đơn bội của loài lên thành bội số lớn hơn 2n, như 3n, 4n. Tự đa bội do cả bộ NST không phân li; dị đa bội do lai xa kèm đa bội hoá.
Học ở: Bài 12. Đột biến nhiễm sắc thể
Xem thêm: lệch bội
điều hoà biểu hiện gene (regulation of gene expression)
Quá trình kiểm soát việc tạo ra sản phẩm của gene: gene có được biểu hiện hay không, vào lúc nào và với lượng bao nhiêu, tuỳ theo nhu cầu của tế bào và cơ thể.
Học ở: Bài 3. Điều hoà biểu hiện gene
định luật Hardy–Weinberg (Hardy-Weinberg law)
Trong quần thể lớn, ngẫu phối, không có yếu tố làm đổi tần số allele, tần số allele và thành phần kiểu gene không đổi qua các thế hệ: p² AA + 2pq Aa + q² aa = 1.
Học ở: Bài 18. Di truyền quần thể
đoạn Okazaki (Okazaki fragment)
Đoạn DNA ngắn được tổng hợp gián đoạn trên mạch khuôn 5' → 3' khi tái bản, mỗi đoạn bắt đầu từ một đoạn mồi riêng. DNA ligase nối chúng thành mạch ra chậm.
Học ở: Bài 1. DNA và cơ chế tái bản DNA
đồng trội (codominance)
Hiện tượng trong thể dị hợp, cả hai allele đều biểu hiện ra kiểu hình. Ví dụ: người mang cả allele Iᴬ và Iᴮ có nhóm máu AB.
Học ở: Bài 9. Mở rộng học thuyết Mendel
Xem thêm: trội không hoàn toàn
gene đa hiệu (pleiotropic gene)
Gene mà sản phẩm của nó tác động đến sự biểu hiện của nhiều tính trạng khác nhau, như allele HbS ở người.
Tên khác, từ liên quan: tác động đa hiệu
Học ở: Bài 9. Mở rộng học thuyết Mendel
giới hạn sinh thái (range of tolerance)
Khoảng giá trị của một nhân tố sinh thái, từ giới hạn dưới đến giới hạn trên, trong đó loài tồn tại và phát triển ổn định; gồm khoảng thuận lợi và khoảng chống chịu.
Học ở: Bài 23. Môi trường và các nhân tố sinh thái
Xem thêm: ổ sinh thái
hệ gene (genome)
Toàn bộ vật chất di truyền (DNA) trong tế bào của một sinh vật. Mỗi loài có kích thước hệ gene và số lượng gene đặc trưng.
Học ở: Bài 2. Gene, quá trình truyền đạt thông tin di truyền và hệ gene
hiệu suất sinh thái (ecological efficiency)
Tỉ lệ phần trăm năng lượng chuyển hoá giữa các bậc dinh dưỡng, theo lí thuyết khoảng 10% giữa hai bậc kế tiếp.
Học ở: Bài 29. Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái
hoá thạch (fossil)
Di tích của sinh vật sống trong các thời đại trước còn lưu giữ trong đất đá, hổ phách hoặc băng tuyết; là bằng chứng trực tiếp của tiến hoá.
Học ở: Bài 19. Các bằng chứng tiến hoá
khu sinh học (biome)
Vùng rộng lớn trên Trái Đất có điều kiện khí hậu tương tự nhau, có một kiểu thảm thực vật đặc trưng cùng các loài động vật thích nghi với nó.
Học ở: Bài 31. Sinh quyển, khu sinh học và chu trình sinh - địa - hoá
kĩ thuật PCR (polymerase chain reaction)
Phản ứng chuỗi polymerase: nhân bản một đoạn DNA xác định thành rất nhiều bản sao trong ống nghiệm, dựa trên nguyên tắc tái bản DNA.
Tên khác, từ liên quan: PCR, phản ứng chuỗi polymerase
Học ở: Bài 3. Công nghệ gene
kiểm soát sinh học (biological control)
Biện pháp dùng thiên địch, sản phẩm của sinh vật hoặc tăng sức đề kháng của vật chủ để giảm số lượng sinh vật gây hại cho cây trồng, vật nuôi, con người.
Học ở: Bài 5. Khái niệm, cơ sở khoa học và vai trò của kiểm soát sinh học
lệch bội (aneuploidy)
Đột biến làm thay đổi số lượng NST ở một hoặc một số cặp NST tương đồng, như 2n + 1 hoặc 2n − 1, do một hay vài cặp NST không phân li.
Học ở: Bài 12. Đột biến nhiễm sắc thể
Xem thêm: đa bội
loài sinh học (biological species)
Một hoặc một nhóm quần thể có các cá thể giao phối được với nhau trong tự nhiên, sinh ra đời con hữu thụ, và cách li sinh sản với các nhóm quần thể khác.
Học ở: Bài 21. Học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại
Xem thêm: cách li sinh sản
mức phản ứng (norm of reaction)
Tập hợp các kiểu hình của cùng một kiểu gene tương ứng với các môi trường khác nhau. Mức phản ứng do kiểu gene quy định nên di truyền được.
Học ở: Bài 16. Tương tác giữa kiểu gene với môi trường và thành tựu chọn giống
Xem thêm: thường biến
nucleosome
Đơn vị cấu trúc cơ bản của NST nhân thực: một đoạn DNA khoảng 146 cặp nucleotide quấn quanh khối cầu gồm 8 phân tử histone.
Học ở: Bài 7. Cấu trúc và chức năng của nhiễm sắc thể
operon lac (lac operon)
Nhóm gene của E. coli gồm vùng khởi động P, vùng vận hành O và ba gene cấu trúc Z, Y, A, được điều hoà chung: có lactose thì các gene được phiên mã.
Tên khác, từ liên quan: operon
Học ở: Bài 3. Điều hoà biểu hiện gene
ổ sinh thái (ecological niche)
Không gian sinh thái mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường đều nằm trong giới hạn sinh thái cho phép loài tồn tại và phát triển lâu dài.
Học ở: Bài 23. Môi trường và các nhân tố sinh thái
phát triển bền vững (sustainable development)
Sự phát triển đáp ứng được nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.
Học ở: Bài 34. Phát triển bền vững
phiêu bạt di truyền (genetic drift)
Sự thay đổi tần số allele do các yếu tố ngẫu nhiên như thiên tai, dịch bệnh. Nhân tố này vô hướng, tác động mạnh ở quần thể nhỏ.
Học ở: Bài 21. Học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại
sinh quyển (biosphere)
Toàn bộ sinh vật trên Trái Đất cùng môi trường vô sinh của chúng: hệ sinh thái và cấp độ tổ chức sống lớn nhất.
Học ở: Bài 31. Sinh quyển, khu sinh học và chu trình sinh - địa - hoá
tần số hoán vị gene (recombination frequency)
Tổng tỉ lệ các loại giao tử mang gene hoán vị, cũng bằng tỉ lệ cá thể có kiểu hình tái tổ hợp trong phép lai phân tích. Tần số này không vượt quá 50%.
Học ở: Bài 11. Liên kết gene và hoán vị gene
Xem thêm: bản đồ di truyền
thường biến (phenotypic plasticity)
Hiện tượng một kiểu gene biểu hiện thành các kiểu hình khác nhau trong những điều kiện môi trường khác nhau, không làm thay đổi kiểu gene.
Tên khác, từ liên quan: mềm dẻo kiểu hình
Học ở: Bài 16. Tương tác giữa kiểu gene với môi trường và thành tựu chọn giống
Xem thêm: mức phản ứng
tiến hoá lớn (macroevolution)
Quá trình hình thành loài và các đơn vị phân loại trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành) cũng như toàn bộ sinh giới.
Học ở: Bài 22. Tiến hoá lớn và quá trình phát sinh chủng loại
Xem thêm: tiến hoá nhỏ
tiến hoá nhỏ (microevolution)
Quá trình biến đổi tần số allele và tần số kiểu gene của quần thể qua các thế hệ, trên phạm vi hẹp, thời gian tương đối ngắn.
Học ở: Bài 21. Học thuyết tiến hoá tổng hợp hiện đại
Xem thêm: tiến hoá lớn
trội không hoàn toàn (incomplete dominance)
Hiện tượng thể dị hợp có kiểu hình trung gian giữa hai thể đồng hợp. Ví dụ hoa mõm chó: AA đỏ, Aa hồng, aa trắng.
Học ở: Bài 9. Mở rộng học thuyết Mendel
Xem thêm: đồng trội
vốn gene (gene pool)
Tập hợp tất cả các allele của tất cả các gene ở mọi cá thể trong quần thể tại một thời điểm xác định. Mỗi quần thể có một vốn gene đặc trưng.
Học ở: Bài 18. Di truyền quần thể