Chương VII · Lý thuyết
Bài 33. Biến dạng của vật rắn
Trong trò chơi nhảy bungee, người chơi lao xuống với sợi dây buộc ở chân. Dây dãn dài ra, kéo người chậm lại rồi đưa người bật lên. Vì sao sợi dây làm được như vậy, và có phải kéo mạnh đến đâu dây cũng trở về như cũ?
Em sẽ học được
- Phân biệt được biến dạng kéo và biến dạng nén; nêu được thế nào là biến dạng đàn hồi và giới hạn đàn hồi.
- Phát biểu và vận dụng được định luật Hooke F đh =k|Δl|.
- Từ đồ thị lực đàn hồi theo độ biến dạng, so sánh được độ cứng của các lò xo và nhận ra phần đồ thị không còn tuân theo định luật Hooke.
Biến dạng kéo và biến dạng nén
Khi không chịu lực, vật rắn có hình dạng và kích thước xác định. Khi chịu ngoại lực, vật bị biến dạng: hình dạng hoặc kích thước của nó thay đổi. Lực càng lớn, mức độ biến dạng càng lớn.
Định nghĩa · Hai kiểu biến dạng
Thẻ chưa xếp (6)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Biến dạng đàn hồi và giới hạn đàn hồi
Kéo một lò xo hay một vòng dây cao su rồi buông tay, chúng trở về hình dạng và kích thước ban đầu.
Định nghĩa · Biến dạng đàn hồi
Định nghĩa · Giới hạn đàn hồi
Biến dạng không thể tự mất đi sau khi thôi tác dụng lực được gọi là biến dạng dẻo (biến dạng không đàn hồi). Vì thế, không nên treo vật quá nặng vào lực kế: lò xo bị dãn hẳn thì lực kế đo sai.
Định luật Hooke
Khi bị kéo hoặc nén, lò xo tác dụng lực đàn hồi lên vật gây biến dạng. Lực này ngược chiều với lực gây biến dạng và có xu hướng đưa lò xo về chiều dài ban đầu.
Treo lần lượt các quả cân vào một lò xo nhẹ thẳng đứng. Khi quả cân đứng yên, lực đàn hồi cân bằng với trọng lượng của chúng: F đh =P=mg. Bảng dưới là một bộ số liệu minh hoạ, lấy g=10 m/s².
| m (g) | F đh (N) | Δl (cm) | (F đh)/Δl (N/m) |
|---|---|---|---|
| 50 | 0,5 | 1 | 50 |
| 100 | 1,0 | 2 | 50 |
| 150 | 1,5 | 3 | 50 |
| 200 | 2,0 | 4 | 50 |
Tỉ số giữa lực và độ dãn không đổi, nên đồ thị F đh theo Δl là đoạn thẳng đi qua gốc toạ độ.
Định lí · Định luật Hooke
- k là độ cứng của lò xo, đơn vị N/m. Lò xo càng cứng thì đồ thị càng dốc.
- Δl=l trừ l₀ là độ biến dạng, với l₀ là chiều dài ban đầu và l là chiều dài sau khi biến dạng. Lò xo dãn thì Δl>0, lò xo nén thì Δl<0.
- Vượt quá giới hạn đàn hồi, lực đàn hồi không còn tỉ lệ với độ biến dạng, đồ thị không còn là đường thẳng.
Ghi chú · Đo độ cứng
Lò xo và các vật đàn hồi có mặt trong giảm xóc xe máy, ô tô, ván nhảy ở bể bơi, lực kế và dây bungee. Chúng chỉ làm việc đúng khi được dùng trong giới hạn đàn hồi.
Khám phá
Kéo lò xo đến giới hạn
Kéo chấm tròn ở đầu lò xo xuống (hoặc dùng thanh trượt) và theo dõi đồ thị. Tính tỉ số lực trên độ dãn, thả tay để thấy lò xo về chỗ cũ. Rồi kéo tiếp đến khi đồ thị bẻ cong và thả tay lần nữa: lò xo còn về chỗ cũ không? Làm lại với lò xo khác và so sánh độ dốc.
Chiều dài l = 20,0 cm, độ dãn = 0,0 cm.
Thử đủ ba lò xo: đồ thị của các lò xo đã kéo vẫn được giữ lại, đường nào dốc hơn thì lò xo đó cứng hơn. Độ cứng và giới hạn của ba lò xo là số giả định; phần sau giới hạn đàn hồi là mô hình đơn giản hoá, lò xo thật có thể khác.
Lò xo B đang ở chiều dài tự nhiên l₀=20 cm. Kéo đầu lò xo xuống để tạo độ dãn.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Những vật nào dưới đây đang chịu biến dạng kéo?
Bài 2
Treo một vật quá nặng vào lò xo, sau khi bỏ vật lò xo vẫn dài hơn lúc đầu. Điều đó cho biết gì?
Bài 3
Lực đàn hồi của lò xo bị kéo dãn có chiều như thế nào so với lực kéo tác dụng vào lò xo?
Bài 4
Lò xo có độ cứng 100 N/m bị kéo dãn 3 cm, trong giới hạn đàn hồi. Tính độ lớn lực đàn hồi.
Bài 5
Khi chịu lực kéo 4 N, một lò xo dãn 8 cm, trong giới hạn đàn hồi. Tính độ cứng của lò xo.
Bài 6
Lò xo dãn 2 cm khi chịu lực 3 N. Trong giới hạn đàn hồi, lực 7,5 N làm lò xo dãn bao nhiêu xentimét?
Bài 7
Lò xo có chiều dài tự nhiên 25 cm, độ cứng 40 N/m. Treo vào lò xo vật khối lượng 200 g, lấy g=10 m/s². Tính chiều dài của lò xo khi vật đứng yên.
Bài 8
Một lò xo dài 24 cm khi chịu lực kéo 2 N và dài 28 cm khi chịu lực kéo 4 N, trong giới hạn đàn hồi. Tính chiều dài tự nhiên của lò xo.
Bài 9
Cùng chịu lực 6 N, lò xo A dãn 12 cm, lò xo B dãn 6 cm, lò xo C dãn 3 cm (đều trong giới hạn đàn hồi). Trên đồ thị F đh theo Δl, đường của lò xo nào dốc nhất?
Ghi nhớ
- Biến dạng kéo làm vật dài ra, biến dạng nén làm vật ngắn lại.
- Biến dạng đàn hồi mất đi khi thôi tác dụng lực; vượt quá giới hạn đàn hồi thì vật không lấy lại được hình dạng và kích thước ban đầu.
- Định luật Hooke: trong giới hạn đàn hồi, F đh =k|Δl|, với Δl=l trừ l₀.
- Lực đàn hồi ngược chiều với lực gây biến dạng. Đồ thị F đh theo Δl càng dốc thì lò xo càng cứng.