Chương VI · Lý thuyết
Bài 32. Lực hướng tâm và gia tốc hướng tâm
Trái Đất không bay thẳng ra vũ trụ mà cứ quay quanh Mặt Trời. Xe chạy trên đường vòng phải giảm tốc, và mặt đường ở khúc cua thường nghiêng về phía tâm. Lực nào giữ các vật đi trên đường tròn, và nó phải lớn đến đâu?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm lực hướng tâm và chỉ ra lực đóng vai trò lực hướng tâm trong các trường hợp cụ thể.
- Vận dụng được a ht =v mũ 2 /r=ω mũ 2 r và F ht =mv mũ 2 /r=mω mũ 2 r.
- Giải thích được vì sao xe phải giảm tốc khi qua khúc cua và vì sao mặt đường cong được làm nghiêng.
Lực hướng tâm
Buộc một cục tẩy vào đầu sợi dây rồi quay tròn. Dây luôn kéo cục tẩy về phía tay, tức là về phía tâm quỹ đạo. Nếu buông tay, cục tẩy không còn bị kéo và văng theo phương tiếp tuyến với quỹ đạo tại điểm đó. Vậy phải có lực hướng vào tâm thì vật mới duy trì được chuyển động tròn.
Định nghĩa · Lực hướng tâm
Lưu ý · Không phải một loại lực mới
Gia tốc hướng tâm
Trong chuyển động tròn đều, vectơ vận tốc đổi hướng liên tục nên vật có gia tốc. Theo định luật 2 Newton, gia tốc cùng hướng với lực, nên gia tốc này cũng hướng vào tâm và được gọi là gia tốc hướng tâm, kí hiệu a ht. Vì vectơ a luôn vuông góc với vectơ v, nó chỉ làm đổi hướng vận tốc mà không làm đổi tốc độ.
Định lí · Độ lớn của gia tốc hướng tâm
Định lí · Độ lớn của lực hướng tâm
Lực hướng tâm tỉ lệ với bình phương tốc độ: tốc độ tăng gấp đôi thì lực cần thiết tăng gấp bốn lần.
Ứng dụng của chuyển động tròn
Treo quả cầu vào sợi dây rồi cho quay đều trong mặt phẳng ngang, dây hợp với phương thẳng đứng góc α. Hợp lực của lực căng dây vectơ T và trọng lực vectơ P nằm ngang, hướng vào tâm, và đóng vai trò lực hướng tâm:
Vệ tinh nhân tạo quay quanh Trái Đất: lực hấp dẫn do Trái Đất tác dụng lên vệ tinh đóng vai trò lực hướng tâm.
- Xe chạy trên đường phẳng nằm ngang ở khúc cua: lực ma sát giữa bánh xe và mặt đường đóng vai trò lực hướng tâm.
- Khi tốc độ lớn, lực hướng tâm cần thiết có thể vượt quá lực ma sát lớn nhất, xe sẽ trượt ra ngoài khúc cua. Vì vậy xe phải giảm tốc khi vào cua.
- Mặt đường ở khúc cua được làm nghiêng về phía tâm. Khi đó, các thành phần nằm ngang của phản lực và của lực ma sát cùng đóng vai trò lực hướng tâm, tạo được lực hướng tâm lớn hơn, giúp xe an toàn hơn.
Hình không theo tỉ lệ. Xe khối lượng 1 000 kg; hệ số ma sát của mặt đường là giá trị giả định để minh hoạ.
Lực hướng tâm xe cần 5 556 N
Lực lớn nhất mặt đường tạo được 6 860 N
Xe cần F ht =mv mũ 2 /r≈5556 N, không vượt quá 6860 N mà mặt đường tạo được nên xe đi đúng đường cong. Trên đường phẳng, lực ma sát đóng vai trò lực hướng tâm. Tốc độ giới hạn ở khúc cua này khoảng 67 km/h.
Khám phá
Viên đá buộc dây
Bấm Quay rồi đổi khối lượng, chiều dài dây, tốc độ và theo dõi mũi tên lực hướng tâm. Sau đó canh lúc cắt dây để viên đá bay trúng bia: có thể dừng lại và nhích từng chút để canh. Viên đá bay theo hướng nào?
Nhìn từ trên xuống, bỏ qua trọng lực và lực cản của không khí. Số lần trúng bia: 0.
Lực căng dây là lực hướng tâm: F ht =mv mũ 2 /r=0,5·3 mũ 2 /1=4,5 N, gây ra gia tốc a ht =9 m/s². Tốc độ góc ω=3 rad/s. Canh lúc mũi tên vectơ v chỉ vào bia rồi cắt dây.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Vật chuyển động tròn đều với tốc độ 6 m/s trên đường tròn bán kính 3 m. Tính gia tốc hướng tâm của vật.
Bài 2
Điểm trên đĩa cách trục quay 0,5 m, đĩa quay đều với tốc độ góc 4 rad/s. Tính gia tốc hướng tâm của điểm đó.
Bài 3
Viên đá 0,5 kg buộc vào sợi dây dài 1 m, quay đều trên mặt bàn nhẵn nằm ngang với tốc độ 4 m/s. Tính lực căng dây.
Bài 4
Vật đang quay tròn nhờ sợi dây thì dây đứt. Ngay sau đó vật chuyển động thế nào (bỏ qua trọng lực)?
Bài 5
Nối mỗi chuyển động tròn với lực đóng vai trò lực hướng tâm.
Bài 6
Vệ tinh địa tĩnh quay quanh Trái Đất với chu kì 24 giờ, bán kính quỹ đạo 42180 km. Tính gia tốc hướng tâm của vệ tinh (làm tròn đến ba chữ số thập phân).
Bài 7
Mặt Trăng quay quanh Trái Đất với bán kính quỹ đạo 3,84·10 mũ 8 m, chu kì 27,2 ngày. Gia tốc hướng tâm của Mặt Trăng bằng bao nhiêu lần 10 mũ trừ 3 m/s² (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?
Bài 8
Ô tô 1000 kg chạy với tốc độ 54 km/h qua khúc cua nằm ngang bán kính 75 m. Tính lực ma sát đóng vai trò lực hướng tâm.
Bài 9
Khi qua cùng một khúc cua, tốc độ xe tăng gấp đôi thì lực hướng tâm cần thiết tăng gấp bao nhiêu lần?
Bài 10
Xe qua khúc cua nằm ngang bán kính 50 m, hệ số ma sát giữa bánh xe và mặt đường là 0,5. Lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ lớn nhất để xe không trượt (làm tròn đến một chữ số thập phân).
Bài 11
Quả cầu treo vào sợi dây quay đều trong mặt phẳng ngang theo đường tròn bán kính 0,5 m, dây hợp với phương thẳng đứng góc 45°. Lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ góc của quả cầu (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 12
Vì sao mặt đường ở khúc cua thường được làm nghiêng về phía tâm?
Ghi nhớ
- Lực hướng tâm là lực hoặc hợp lực hướng vào tâm, giữ vật chuyển động tròn đều; không phải một loại lực mới.
- Gia tốc hướng tâm: a ht =v mũ 2 /r=ω mũ 2 r, hướng vào tâm, vuông góc với vận tốc.
- Lực hướng tâm: F ht =mv mũ 2 /r=mω mũ 2 r.
- Khi không còn lực hướng tâm, vật bay thẳng theo tiếp tuyến với quỹ đạo.
- Xe qua khúc cua: lực ma sát, cùng thành phần nằm ngang của phản lực khi đường nghiêng, tạo lực hướng tâm; tốc độ càng lớn thì lực cần càng lớn, nên phải giảm tốc.