Bỏ qua đến nội dung

Chương VI · Lý thuyết

Bài 32. Lực hướng tâm và gia tốc hướng tâm

Trái Đất không bay thẳng ra vũ trụ mà cứ quay quanh Mặt Trời. Xe chạy trên đường vòng phải giảm tốc, và mặt đường ở khúc cua thường nghiêng về phía tâm. Lực nào giữ các vật đi trên đường tròn, và nó phải lớn đến đâu?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm lực hướng tâm và chỉ ra lực đóng vai trò lực hướng tâm trong các trường hợp cụ thể.
  • Vận dụng được a ht =v mũ 2 /r=ω mũ 2 r và F ht =mv mũ 2 /r=mω mũ 2 r.
  • Giải thích được vì sao xe phải giảm tốc khi qua khúc cua và vì sao mặt đường cong được làm nghiêng.

Lực hướng tâm

Buộc một cục tẩy vào đầu sợi dây rồi quay tròn. Dây luôn kéo cục tẩy về phía tay, tức là về phía tâm quỹ đạo. Nếu buông tay, cục tẩy không còn bị kéo và văng theo phương tiếp tuyến với quỹ đạo tại điểm đó. Vậy phải có lực hướng vào tâm thì vật mới duy trì được chuyển động tròn.

Định nghĩa · Lực hướng tâm

Lực (hay hợp lực) tác dụng lên vật chuyển động tròn đều, hướng vào tâm quỹ đạo, gọi là lực hướng tâm.

Lưu ý · Không phải một loại lực mới

Lực hướng tâm không phải là một loại lực riêng. Đó là vai trò của một lực đã biết (lực căng dây, lực hấp dẫn, lực ma sát) hoặc của hợp lực các lực tác dụng lên vật. Khi vẽ lực, không vẽ thêm một lực hướng tâm bên cạnh các lực đó.

Gia tốc hướng tâm

Trong chuyển động tròn đều, vectơ vận tốc đổi hướng liên tục nên vật có gia tốc. Theo định luật 2 Newton, gia tốc cùng hướng với lực, nên gia tốc này cũng hướng vào tâm và được gọi là gia tốc hướng tâm, kí hiệu a ht. Vì vectơ a luôn vuông góc với vectơ v, nó chỉ làm đổi hướng vận tốc mà không làm đổi tốc độ.

Định lí · Độ lớn của gia tốc hướng tâm

a ht =v mũ 2 /r=ω mũ 2 r, với v là tốc độ, ω là tốc độ góc, r là bán kính quỹ đạo. Đơn vị là m/s².

Định lí · Độ lớn của lực hướng tâm

Theo định luật 2 Newton: F ht =ma ht =mv mũ 2 /r=mω mũ 2 r.

Lực hướng tâm tỉ lệ với bình phương tốc độ: tốc độ tăng gấp đôi thì lực cần thiết tăng gấp bốn lần.

Ứng dụng của chuyển động tròn

Treo quả cầu vào sợi dây rồi cho quay đều trong mặt phẳng ngang, dây hợp với phương thẳng đứng góc α. Hợp lực của lực căng dây vectơ T và trọng lực vectơ P nằm ngang, hướng vào tâm, và đóng vai trò lực hướng tâm:

F ht =P tan α ⇒ mω mũ 2 r=mg tan α

Vệ tinh nhân tạo quay quanh Trái Đất: lực hấp dẫn do Trái Đất tác dụng lên vệ tinh đóng vai trò lực hướng tâm.

  • Xe chạy trên đường phẳng nằm ngang ở khúc cua: lực ma sát giữa bánh xe và mặt đường đóng vai trò lực hướng tâm.
  • Khi tốc độ lớn, lực hướng tâm cần thiết có thể vượt quá lực ma sát lớn nhất, xe sẽ trượt ra ngoài khúc cua. Vì vậy xe phải giảm tốc khi vào cua.
  • Mặt đường ở khúc cua được làm nghiêng về phía tâm. Khi đó, các thành phần nằm ngang của phản lực và của lực ma sát cùng đóng vai trò lực hướng tâm, tạo được lực hướng tâm lớn hơn, giúp xe an toàn hơn.
r = 50 mvFht

Hình không theo tỉ lệ. Xe khối lượng 1 000 kg; hệ số ma sát của mặt đường là giá trị giả định để minh hoạ.

Mặt đường
60 km/h
50 m
0 °

Lực hướng tâm xe cần 5 556 N

Lực lớn nhất mặt đường tạo được 6 860 N

Xe cần F ht =mv mũ 2 /r≈5556 N, không vượt quá 6860 N mà mặt đường tạo được nên xe đi đúng đường cong. Trên đường phẳng, lực ma sát đóng vai trò lực hướng tâm. Tốc độ giới hạn ở khúc cua này khoảng 67 km/h.

Khám phá

Viên đá buộc dây

Bấm Quay rồi đổi khối lượng, chiều dài dây, tốc độ và theo dõi mũi tên lực hướng tâm. Sau đó canh lúc cắt dây để viên đá bay trúng bia: có thể dừng lại và nhích từng chút để canh. Viên đá bay theo hướng nào?

Fhtv

Nhìn từ trên xuống, bỏ qua trọng lực và lực cản của không khí. Số lần trúng bia: 0.

0,5 kg
1,0 m
3,0 m/s

Lực căng dây là lực hướng tâm: F ht =mv mũ 2 /r=0,5·3 mũ 2 /1=4,5 N, gây ra gia tốc a ht =9 m/s². Tốc độ góc ω=3 rad/s. Canh lúc mũi tên vectơ v chỉ vào bia rồi cắt dây.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vệ tinh nhân tạo chuyển động tròn đều quanh Trái Đất với bán kính quỹ đạo 7000 km, tốc độ 7,57 km/s. Tính gia tốc hướng tâm của vệ tinh.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Quả cầu treo vào sợi dây dài l=0,75 m, quay đều trong mặt phẳng ngang, dây hợp với phương thẳng đứng góc α=60°. Lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ góc và tần số quay của quả cầu.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Ô tô khối lượng 1,5 tấn chạy với tốc độ 36 km/h qua khúc cua nằm ngang bán kính 50 m. Tính lực ma sát đóng vai trò lực hướng tâm.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Vật chuyển động tròn đều với tốc độ 6 m/s trên đường tròn bán kính 3 m. Tính gia tốc hướng tâm của vật.

Đơn vị:m/s²

Bài 2

Điểm trên đĩa cách trục quay 0,5 m, đĩa quay đều với tốc độ góc 4 rad/s. Tính gia tốc hướng tâm của điểm đó.

Đơn vị:m/s²

Bài 3

Viên đá 0,5 kg buộc vào sợi dây dài 1 m, quay đều trên mặt bàn nhẵn nằm ngang với tốc độ 4 m/s. Tính lực căng dây.

Đơn vị:N

Bài 4

Vật đang quay tròn nhờ sợi dây thì dây đứt. Ngay sau đó vật chuyển động thế nào (bỏ qua trọng lực)?

Bài 5

Nối mỗi chuyển động tròn với lực đóng vai trò lực hướng tâm.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Vệ tinh địa tĩnh quay quanh Trái Đất với chu kì 24 giờ, bán kính quỹ đạo 42180 km. Tính gia tốc hướng tâm của vệ tinh (làm tròn đến ba chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s²

Bài 7

Mặt Trăng quay quanh Trái Đất với bán kính quỹ đạo 3,84·10 mũ 8 m, chu kì 27,2 ngày. Gia tốc hướng tâm của Mặt Trăng bằng bao nhiêu lần 10 mũ trừ 3 m/s² (làm tròn đến hai chữ số thập phân)?

Bài 8

Ô tô 1000 kg chạy với tốc độ 54 km/h qua khúc cua nằm ngang bán kính 75 m. Tính lực ma sát đóng vai trò lực hướng tâm.

Đơn vị:N

Bài 9

Khi qua cùng một khúc cua, tốc độ xe tăng gấp đôi thì lực hướng tâm cần thiết tăng gấp bao nhiêu lần?

Đơn vị:lần

Bài 10

Xe qua khúc cua nằm ngang bán kính 50 m, hệ số ma sát giữa bánh xe và mặt đường là 0,5. Lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ lớn nhất để xe không trượt (làm tròn đến một chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s

Bài 11

Quả cầu treo vào sợi dây quay đều trong mặt phẳng ngang theo đường tròn bán kính 0,5 m, dây hợp với phương thẳng đứng góc 45°. Lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ góc của quả cầu (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:rad/s

Bài 12

Vì sao mặt đường ở khúc cua thường được làm nghiêng về phía tâm?

Ghi nhớ

  • Lực hướng tâm là lực hoặc hợp lực hướng vào tâm, giữ vật chuyển động tròn đều; không phải một loại lực mới.
  • Gia tốc hướng tâm: a ht =v mũ 2 /r=ω mũ 2 r, hướng vào tâm, vuông góc với vận tốc.
  • Lực hướng tâm: F ht =mv mũ 2 /r=mω mũ 2 r.
  • Khi không còn lực hướng tâm, vật bay thẳng theo tiếp tuyến với quỹ đạo.
  • Xe qua khúc cua: lực ma sát, cùng thành phần nằm ngang của phản lực khi đường nghiêng, tạo lực hướng tâm; tốc độ càng lớn thì lực cần càng lớn, nên phải giảm tốc.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ