Bỏ qua đến nội dung

Chương VII · Lý thuyết

Bài 34. Khối lượng riêng. Áp suất chất lỏng

Xuống càng sâu dưới nước, thợ lặn càng thấy tai bị ép, nên lặn sâu phải có trang bị riêng. Một người chỉ cần nhấn tay lên kích thuỷ lực cũng nâng được cả chiếc ô tô. Áp suất trong chất lỏng phụ thuộc vào những gì, và nó được truyền đi ra sao?

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa khối lượng riêng; tính được ρ=m/V và đổi được đơn vị.
  • Phân biệt được áp lực và áp suất; vận dụng được p=F/S.
  • Vận dụng được p=p a +ρgh và Δp=ρgΔh cho chất lỏng đứng yên.
  • Phát biểu được định luật Pascal và giải thích được nguyên tắc của máy nén thuỷ lực.

Khối lượng riêng

Định nghĩa · Khối lượng riêng

Khối lượng riêng của một chất là khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó: ρ=m/V. Trong hệ SI, đơn vị là kg/m³; ngoài ra thường dùng g/cm³, với 1 g/cm³ =1000 kg/m³.
Khối lượng riêng của một số chất (giá trị làm tròn)
Chấtρ (kg/m³)Chấtρ (kg/m³)
Sắt7800Thuỷ ngân13600
Nhôm2700Nước1000
Đồng8900Dầu hoả800

Khối lượng của vật không đổi, còn thể tích thay đổi theo nhiệt độ. Vì thế khối lượng riêng của một chất phụ thuộc vào nhiệt độ.

Áp lực và áp suất

Định nghĩa · Áp lực

Áp lực là lực ép có phương vuông góc với mặt bị ép. Cuốn sách trọng lượng P nằm trên mặt bàn nằm ngang có áp lực bằng P; trên mặt bàn nghiêng góc α, áp lực chỉ còn F N =P cos α.

Định nghĩa · Áp suất

Áp suất đặc trưng cho tác dụng của áp lực, được đo bằng áp lực trên một đơn vị diện tích bị ép: p=F/S. Đơn vị là paxcan (Pa), 1 Pa =1 N/m².

Cùng một áp lực, diện tích bị ép càng nhỏ thì áp suất càng lớn. Xe tăng rất nặng nhưng có dải xích bản rộng nên áp suất lên đất nhỏ, đi được trên bùn; ô tô nhẹ hơn nhiều nhưng diện tích tiếp xúc nhỏ nên dễ bị lún. Mũi xẻng nhọn có diện tích nhỏ nên dễ cắm sâu vào đất.

Áp suất chất lỏng

Chọc các lỗ nhỏ trên thành một bình cầu đựng đầy nước rồi nén nước: nước phun ra từ mọi lỗ. Chất lỏng gây áp suất theo mọi phương lên các vật ở trong nó và lên thành bình.

Xét một khối chất lỏng đứng yên, hình trụ đứng có diện tích đáy S, cao h, đỉnh ở mặt thoáng. Trọng lượng của khối là P=mg=ρVg=ρShg, gây lên đáy áp suất:

P/S=ρgh

Định lí · Áp suất tại độ sâu h

p=p a +ρgh, với p a là áp suất khí quyển trên mặt thoáng (khoảng 1,013·10 mũ 5 Pa), ρ là khối lượng riêng của chất lỏng, g là gia tốc trọng trường, h là độ sâu so với mặt thoáng.

Định lí · Phương trình cơ bản của chất lưu đứng yên

Chất lưu gồm chất lỏng và chất khí. Độ chênh lệch áp suất giữa hai điểm cách nhau độ cao Δh trong chất lỏng đứng yên là Δp=ρgΔh.
  • Các điểm trên cùng một mặt phẳng nằm ngang có Δh=0 nên có cùng áp suất.
  • Áp suất chỉ phụ thuộc vào độ sâu và khối lượng riêng (với p a, g đã cho), không phụ thuộc vào hình dạng bình.
  • Áp suất của nước lên mặt dưới và mặt trên của vật chênh nhau, từ đó sinh ra lực đẩy Archimedes: F A =Δp·S=ρgV.

Định luật Pascal và máy nén thuỷ lực

Trong công thức p=p a +ρgh, nếu áp suất p a trên mặt chất lỏng tăng thêm một lượng thì áp suất tại mọi độ sâu cũng tăng thêm đúng lượng đó. Pascal đã phát biểu điều này thành định luật.

Định lí · Định luật Pascal

Độ tăng áp suất lên một chất lỏng chứa trong bình kín được truyền nguyên vẹn đến mọi điểm của chất lỏng và của thành bình.

Máy nén thuỷ lực gồm hai xilanh có pít-tông diện tích S₁<S₂, nối thông nhau và chứa đầy chất lỏng. Lực F₁ trên pít-tông nhỏ tạo độ tăng áp suất F₁/S₁, được truyền đến pít-tông lớn:

F₁/S₁=F₂/S₂ ⇒ F₂=F₁S₂/S₁

Chất lỏng gần như không nén được nên thể tích đi khỏi xilanh nhỏ bằng thể tích vào xilanh lớn: S₁d₁=S₂d₂. Lợi bao nhiêu lần về lực thì thiệt bấy nhiêu lần về đường đi, công không thay đổi. Kích thuỷ lực, phanh thuỷ lực và máy ép thuỷ lực đều dựa trên nguyên tắc này.

Vật cần nâng
Ô tôF₁F₂p = 300 000 PaĐã nhấn 0 lần, nâng được 0,00 cm

Hình không theo tỉ lệ. Sau mỗi lần nhấn, van một chiều cho pít-tông nhỏ trở lên và nạp thêm chất lỏng, nên pít-tông lớn không bị tụt. Bỏ qua trọng lượng pít-tông, ma sát và chênh lệch độ cao của chất lỏng; lấy g = 9,8 m/s².

300 N
10 cm²
500 cm²

Lực nâng F₂ của pít-tông lớn 15 000 N

Trọng lượng P của vật 14 700 N

p=F₁/S₁=300000 Pa truyền nguyên vẹn sang pít-tông lớn: F₂=pS₂=15000 N, đủ nâng vật. Mỗi lần nhấn 20 cm, pít-tông lớn chỉ lên d₂=d₁S₁/S₂=0,4 cm. Cần 13 lần để nâng 5 cm.

Khám phá

Cảm biến áp suất trong bình

Kéo cảm biến lên xuống trong bình và theo dõi số đo, đồ thị. Kéo ngang theo đường đứt nét, đổi dạng bình: số đo có đổi không? Rồi đổi chất lỏng và xem đường thẳng dốc hơn hay thoải hơn.

Chất lỏng
Dạng bình
Mặt thoáng, áp suất khí quyển pa0246810h (m)

Mũi tên đỏ biểu diễn áp suất do cột chất lỏng gây ra lên cảm biến: như nhau theo mọi phương.

Do cột chất lỏng, ρgh 39 200 Pa

Áp suất khí quyển, pa 101 300 Pa

Áp suất tại cảm biến, p 140 500 Pa

Xuống sâu khoảng 10 m trong nước, áp suất tăng thêm gần bằng áp suất khí quyển.

0501001502002500246810p (kPa)h (m)pa

p=p a +ρgh=101300+1000·9,8·4=140500 Pa. Kéo ngang theo đường đứt nét hoặc đổi dạng bình: cùng độ sâu thì áp suất không đổi.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một khối lập phương cạnh 0,30 m chìm 2/3 thể tích trong nước, mặt dưới nằm ngang. Biết ρ=1000 kg/m³, lấy g=9,8 m/s². Tính áp suất do nước gây ra ở mặt dưới của khối và lực do áp suất đó tác dụng lên mặt dưới.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người khối lượng 50 kg đứng trên mặt đất nằm ngang, diện tích tiếp xúc của mỗi bàn chân là 0,015 m². Lấy g=9,8 m/s². Tính áp suất người đó tác dụng lên mặt đất khi đứng hai chân và khi đứng một chân.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Kích thuỷ lực có S₂/S₁=50 dùng để nâng ô tô khối lượng 1500 kg. Lấy g=9,8 m/s². Tính lực nhỏ nhất đặt lên pít-tông nhỏ, và quãng đường pít-tông lớn đi lên khi pít-tông nhỏ đi xuống 20 cm.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Một khối sắt có thể tích 0,002 m³, khối lượng riêng của sắt là 7800 kg/m³. Tính khối lượng của khối sắt.

Đơn vị:kg

Bài 2

Nhôm có khối lượng riêng 2,7 g/cm³. Đổi giá trị này ra kg/m³.

Đơn vị:kg/m³

Bài 3

Vì sao khối lượng riêng của một chất phụ thuộc vào nhiệt độ?

Bài 4

Người khối lượng 60 kg đứng hai chân trên sàn nằm ngang, diện tích tiếp xúc mỗi bàn chân là 0,02 m². Lấy g=9,8 m/s². Tính áp suất của người lên sàn.

Đơn vị:Pa

Bài 5

Xe tăng nặng hơn ô tô nhiều lần mà đi được trên đất bùn, còn ô tô lại bị lún. Lí do là gì?

Bài 6

Tính áp suất tại điểm ở độ sâu 5 m dưới mặt thoáng của nước. Biết ρ=1000 kg/m³, g=9,8 m/s², p a =1,013·10 mũ 5 Pa.

Đơn vị:Pa

Bài 7

Tính độ chênh lệch áp suất giữa hai điểm trong dầu hoả (ρ=800 kg/m³) thuộc hai mặt phẳng nằm ngang cách nhau 50 cm, lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:Pa

Bài 8

Thợ lặn đo được áp suất 2,5·10 mũ 5 Pa dưới nước biển (ρ=1030 kg/m³). Biết p a =1,013·10 mũ 5 Pa, g=9,8 m/s². Thợ lặn ở độ sâu khoảng bao nhiêu mét (làm tròn đến một chữ số thập phân)?

Đơn vị:m

Bài 9

Trong một chất lỏng đứng yên, những phát biểu nào đúng?

Bài 10

Máy nén thuỷ lực có S₁=10 cm², S₂=400 cm². Lực 250 N đặt lên pít-tông nhỏ tạo ra lực nâng bao nhiêu ở pít-tông lớn?

Đơn vị:N

Bài 11

Máy nén thuỷ lực có S₂/S₁=60 nâng một ô tô khối lượng 1200 kg. Lấy g=10 m/s². Tính lực nhỏ nhất đặt lên pít-tông nhỏ.

Đơn vị:N

Bài 12

Trong máy nén thuỷ lực có S₂/S₁=50, pít-tông nhỏ đi xuống 20 cm. Pít-tông lớn đi lên bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Ghi nhớ

  • Khối lượng riêng ρ=m/V, đơn vị kg/m³, phụ thuộc vào nhiệt độ.
  • Áp lực là lực ép vuông góc với mặt bị ép; áp suất p=F/S, đơn vị Pa.
  • Trong chất lỏng đứng yên: p=p a +ρgh và Δp=ρgΔh. Cùng mặt phẳng ngang thì cùng áp suất.
  • Định luật Pascal: độ tăng áp suất được truyền nguyên vẹn trong chất lỏng ở bình kín. Máy nén thuỷ lực: F₁/S₁=F₂/S₂, lợi về lực thì thiệt về đường đi.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ