Chương VII · Lý thuyết
Bài 34. Khối lượng riêng. Áp suất chất lỏng
Xuống càng sâu dưới nước, thợ lặn càng thấy tai bị ép, nên lặn sâu phải có trang bị riêng. Một người chỉ cần nhấn tay lên kích thuỷ lực cũng nâng được cả chiếc ô tô. Áp suất trong chất lỏng phụ thuộc vào những gì, và nó được truyền đi ra sao?
Em sẽ học được
- Nêu được định nghĩa khối lượng riêng; tính được ρ=m/V và đổi được đơn vị.
- Phân biệt được áp lực và áp suất; vận dụng được p=F/S.
- Vận dụng được p=p a +ρgh và Δp=ρgΔh cho chất lỏng đứng yên.
- Phát biểu được định luật Pascal và giải thích được nguyên tắc của máy nén thuỷ lực.
Khối lượng riêng
Định nghĩa · Khối lượng riêng
| Chất | ρ (kg/m³) | Chất | ρ (kg/m³) |
|---|---|---|---|
| Sắt | 7800 | Thuỷ ngân | 13600 |
| Nhôm | 2700 | Nước | 1000 |
| Đồng | 8900 | Dầu hoả | 800 |
Khối lượng của vật không đổi, còn thể tích thay đổi theo nhiệt độ. Vì thế khối lượng riêng của một chất phụ thuộc vào nhiệt độ.
Áp lực và áp suất
Định nghĩa · Áp lực
Định nghĩa · Áp suất
Cùng một áp lực, diện tích bị ép càng nhỏ thì áp suất càng lớn. Xe tăng rất nặng nhưng có dải xích bản rộng nên áp suất lên đất nhỏ, đi được trên bùn; ô tô nhẹ hơn nhiều nhưng diện tích tiếp xúc nhỏ nên dễ bị lún. Mũi xẻng nhọn có diện tích nhỏ nên dễ cắm sâu vào đất.
Áp suất chất lỏng
Chọc các lỗ nhỏ trên thành một bình cầu đựng đầy nước rồi nén nước: nước phun ra từ mọi lỗ. Chất lỏng gây áp suất theo mọi phương lên các vật ở trong nó và lên thành bình.
Xét một khối chất lỏng đứng yên, hình trụ đứng có diện tích đáy S, cao h, đỉnh ở mặt thoáng. Trọng lượng của khối là P=mg=ρVg=ρShg, gây lên đáy áp suất:
Định lí · Áp suất tại độ sâu h
Định lí · Phương trình cơ bản của chất lưu đứng yên
- Các điểm trên cùng một mặt phẳng nằm ngang có Δh=0 nên có cùng áp suất.
- Áp suất chỉ phụ thuộc vào độ sâu và khối lượng riêng (với p a, g đã cho), không phụ thuộc vào hình dạng bình.
- Áp suất của nước lên mặt dưới và mặt trên của vật chênh nhau, từ đó sinh ra lực đẩy Archimedes: F A =Δp·S=ρgV.
Định luật Pascal và máy nén thuỷ lực
Trong công thức p=p a +ρgh, nếu áp suất p a trên mặt chất lỏng tăng thêm một lượng thì áp suất tại mọi độ sâu cũng tăng thêm đúng lượng đó. Pascal đã phát biểu điều này thành định luật.
Định lí · Định luật Pascal
Máy nén thuỷ lực gồm hai xilanh có pít-tông diện tích S₁<S₂, nối thông nhau và chứa đầy chất lỏng. Lực F₁ trên pít-tông nhỏ tạo độ tăng áp suất F₁/S₁, được truyền đến pít-tông lớn:
Chất lỏng gần như không nén được nên thể tích đi khỏi xilanh nhỏ bằng thể tích vào xilanh lớn: S₁d₁=S₂d₂. Lợi bao nhiêu lần về lực thì thiệt bấy nhiêu lần về đường đi, công không thay đổi. Kích thuỷ lực, phanh thuỷ lực và máy ép thuỷ lực đều dựa trên nguyên tắc này.
Hình không theo tỉ lệ. Sau mỗi lần nhấn, van một chiều cho pít-tông nhỏ trở lên và nạp thêm chất lỏng, nên pít-tông lớn không bị tụt. Bỏ qua trọng lượng pít-tông, ma sát và chênh lệch độ cao của chất lỏng; lấy g = 9,8 m/s².
Lực nâng F₂ của pít-tông lớn 15 000 N
Trọng lượng P của vật 14 700 N
p=F₁/S₁=300000 Pa truyền nguyên vẹn sang pít-tông lớn: F₂=pS₂=15000 N, đủ nâng vật. Mỗi lần nhấn 20 cm, pít-tông lớn chỉ lên d₂=d₁S₁/S₂=0,4 cm. Cần 13 lần để nâng 5 cm.
Khám phá
Cảm biến áp suất trong bình
Kéo cảm biến lên xuống trong bình và theo dõi số đo, đồ thị. Kéo ngang theo đường đứt nét, đổi dạng bình: số đo có đổi không? Rồi đổi chất lỏng và xem đường thẳng dốc hơn hay thoải hơn.
Mũi tên đỏ biểu diễn áp suất do cột chất lỏng gây ra lên cảm biến: như nhau theo mọi phương.
Do cột chất lỏng, ρgh 39 200 Pa
Áp suất khí quyển, pa 101 300 Pa
Áp suất tại cảm biến, p 140 500 Pa
Xuống sâu khoảng 10 m trong nước, áp suất tăng thêm gần bằng áp suất khí quyển.
p=p a +ρgh=101300+1000·9,8·4=140500 Pa. Kéo ngang theo đường đứt nét hoặc đổi dạng bình: cùng độ sâu thì áp suất không đổi.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Một khối sắt có thể tích 0,002 m³, khối lượng riêng của sắt là 7800 kg/m³. Tính khối lượng của khối sắt.
Bài 2
Nhôm có khối lượng riêng 2,7 g/cm³. Đổi giá trị này ra kg/m³.
Bài 3
Vì sao khối lượng riêng của một chất phụ thuộc vào nhiệt độ?
Bài 4
Người khối lượng 60 kg đứng hai chân trên sàn nằm ngang, diện tích tiếp xúc mỗi bàn chân là 0,02 m². Lấy g=9,8 m/s². Tính áp suất của người lên sàn.
Bài 5
Xe tăng nặng hơn ô tô nhiều lần mà đi được trên đất bùn, còn ô tô lại bị lún. Lí do là gì?
Bài 6
Tính áp suất tại điểm ở độ sâu 5 m dưới mặt thoáng của nước. Biết ρ=1000 kg/m³, g=9,8 m/s², p a =1,013·10 mũ 5 Pa.
Bài 7
Tính độ chênh lệch áp suất giữa hai điểm trong dầu hoả (ρ=800 kg/m³) thuộc hai mặt phẳng nằm ngang cách nhau 50 cm, lấy g=9,8 m/s².
Bài 8
Thợ lặn đo được áp suất 2,5·10 mũ 5 Pa dưới nước biển (ρ=1030 kg/m³). Biết p a =1,013·10 mũ 5 Pa, g=9,8 m/s². Thợ lặn ở độ sâu khoảng bao nhiêu mét (làm tròn đến một chữ số thập phân)?
Bài 9
Trong một chất lỏng đứng yên, những phát biểu nào đúng?
Bài 10
Máy nén thuỷ lực có S₁=10 cm², S₂=400 cm². Lực 250 N đặt lên pít-tông nhỏ tạo ra lực nâng bao nhiêu ở pít-tông lớn?
Bài 11
Máy nén thuỷ lực có S₂/S₁=60 nâng một ô tô khối lượng 1200 kg. Lấy g=10 m/s². Tính lực nhỏ nhất đặt lên pít-tông nhỏ.
Bài 12
Trong máy nén thuỷ lực có S₂/S₁=50, pít-tông nhỏ đi xuống 20 cm. Pít-tông lớn đi lên bao nhiêu xentimét?
Ghi nhớ
- Khối lượng riêng ρ=m/V, đơn vị kg/m³, phụ thuộc vào nhiệt độ.
- Áp lực là lực ép vuông góc với mặt bị ép; áp suất p=F/S, đơn vị Pa.
- Trong chất lỏng đứng yên: p=p a +ρgh và Δp=ρgΔh. Cùng mặt phẳng ngang thì cùng áp suất.
- Định luật Pascal: độ tăng áp suất được truyền nguyên vẹn trong chất lỏng ở bình kín. Máy nén thuỷ lực: F₁/S₁=F₂/S₂, lợi về lực thì thiệt về đường đi.