Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 1. Sơ lược về sự phát triển của vật lí học

Thả cùng lúc một cục tẩy và một tờ giấy phẳng: cục tẩy chạm sàn trước. Suốt gần 2000 năm, người ta tin điều đó chứng tỏ vật nặng rơi nhanh hơn vật nhẹ. Vì sao quan niệm này bị bác bỏ, và từ đó vật lí học đã thay đổi như thế nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được sự ra đời và những thành tựu ban đầu của vật lí thực nghiệm.
  • Nêu được sơ lược vai trò của cơ học Newton đối với sự phát triển của vật lí học.
  • Liệt kê được một số nhánh nghiên cứu chính của vật lí cổ điển.
  • Nêu được sự khủng hoảng của vật lí cuối thế kỉ XIX, tiền đề cho sự ra đời của vật lí hiện đại.
  • Kể được một số lĩnh vực chính của vật lí hiện đại.

Sự ra đời và những thành tựu ban đầu của vật lí thực nghiệm

Các nhà triết học tự nhiên Hy Lạp cổ đại tìm hiểu thế giới chủ yếu bằng quan sát và suy luận chủ quan. Aristotle (384–322 TCN) xây dựng một hệ thống tri thức, đi từ những quan sát cụ thể để khái quát tính chất chung của tự nhiên. Ông cho rằng vật nặng rơi nhanh hơn vật nhẹ.

Galilei (1564–1642) làm khác: ông đề ra lí thuyết từ việc phân tích thí nghiệm, rồi thiết kế thí nghiệm để kiểm tra. Theo câu chuyện thường được kể, ông thả từ tháp nghiêng Pisa hai quả cầu kim loại, quả nặng gấp khoảng 10 lần quả nhẹ, và chúng chạm đất gần như cùng lúc. Ông cũng dùng máng nghiêng để đo chuyển động nhanh dần của viên bi.

Định nghĩa · Vật lí thực nghiệm

Vật lí học dùng phương pháp thực nghiệm để tìm ra các quy luật, định luật và để kiểm chứng lí thuyết. Vật lí thường bước sang giai đoạn mới khi một hiện tượng mới được phát hiện, hoặc khi thí nghiệm xác nhận dự đoán của một lí thuyết mới.
Một số thành tựu ban đầu của vật lí thực nghiệm
Nhà khoa họcThành tựuÝ nghĩa
Galilei (1609)Chế tạo kính thiên vănMở đầu việc quan sát vũ trụ bằng dụng cụ
NewtonTán sắc ánh sáng qua lăng kínhÁnh sáng trắng gồm nhiều ánh sáng đơn sắc
Young (1801)Giao thoa ánh sángÁnh sáng có tính chất sóng
Faraday (1831)Cảm ứng điện từCơ sở của máy phát điện xoay chiều

Thực nghiệm kéo theo những thay đổi lớn trong sản xuất. Nghiên cứu về nhiệt là cơ sở của máy hơi nước, mở đầu cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. Máy phát điện tạo dòng điện hiệu quả hơn pin điện hoá; động cơ điện dần thay động cơ hơi nước, tạo điều kiện cho dây chuyền sản xuất và truyền tải điện đi xa.

Cơ học Newton và các nhánh của vật lí cổ điển

Newton (1642–1727) xây dựng hệ thống các định luật chuyển động và định luật vạn vật hấp dẫn, đặt nền tảng lí luận và toán học cho cơ học cổ điển. Lần đầu tiên, cùng một hệ thống định luật giải thích được cả quả táo rơi và chuyển động của các hành tinh. Phương pháp của ông, kết hợp thực nghiệm và toán học, trở thành khuôn mẫu cho các nhánh vật lí sau này.

Các nhánh chính của vật lí cổ điển
NhánhNghiên cứuĐóng góp
Cơ học (vật rắn, chất lưu, âm học)Chuyển động và tương tác của các vật; chất lỏng, chất khí; sóng âmCông trình xây dựng, máy bay, chống ồn
Nhiệt họcNhiệt, nhiệt độ, sự chuyển hoá nhiệt thành côngĐộng cơ nhiệt
Điện từ họcĐiện tích, dòng điện, từ trường, sóng điện từMáy phát điện, vô tuyến
Quang họcSự truyền và tính chất của ánh sángKính thiên văn, kính hiển vi

Ghi chú · Vì sao âm học thuộc cơ học?

Âm do vật dao động phát ra và truyền đi trong môi trường rắn, lỏng, khí nhờ dao động của các phần tử môi trường. Bản chất đó là cơ học, nên âm học được coi là một nhánh của cơ học.

Hãy thử xếp các thành tựu dưới đây vào đúng nhánh. Mỗi lần đặt thẻ, em sẽ thấy lí do.

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Khủng hoảng cuối thế kỉ XIX và sự ra đời của vật lí hiện đại

Cuối thế kỉ XIX, nhiều người nghĩ vật lí đã gần như hoàn chỉnh. Nhưng một loạt phát hiện đã không thể giải thích bằng vật lí cổ điển:

  • Tia X (Röntgen, 1895) và hiện tượng phóng xạ (Becquerel, 1896): những bức xạ chưa từng được dự đoán.
  • Electron (Thomson, 1897): nguyên tử không phải là hạt nhỏ nhất, không thể phân chia như quan niệm trước đó.
  • Bức xạ nhiệt của vật đen: lí thuyết của Maxwell coi ánh sáng là sóng điện từ, nhưng khi áp dụng cho bức xạ nhiệt thì dẫn đến cường độ bức xạ lớn vô hạn ở vùng bước sóng ngắn, trái với thí nghiệm. Khó khăn này được gọi là "tai biến tử ngoại".

Từ cuộc khủng hoảng đó, hai trụ cột của vật lí hiện đại ra đời vào đầu thế kỉ XX.

  • Thuyết lượng tử: năm 1900, Planck cho rằng năng lượng được phát ra theo từng phần gián đoạn, giải thích được bức xạ của vật đen. Về sau, cơ học lượng tử mô tả thế giới nguyên tử và các hạt vi mô.
  • Thuyết tương đối: Einstein đưa ra thuyết tương đối hẹp năm 1905 và thuyết tương đối rộng năm 1915, làm thay đổi cách hiểu về không gian và thời gian. Các dự đoán của thuyết được thực nghiệm xác nhận và được dùng trong kĩ thuật, chẳng hạn trong hệ thống định vị toàn cầu GPS.

Lưu ý · Vật lí hiện đại không xoá bỏ vật lí cổ điển

Cơ học Newton vẫn cho kết quả rất chính xác với các vật vĩ mô có tốc độ nhỏ hơn nhiều so với tốc độ ánh sáng. Vật lí hiện đại mở rộng phạm vi sang thế giới vi mô và các tốc độ rất lớn.

Một số lĩnh vực chính của vật lí hiện đại

Trên nền tảng lượng tử và tương đối, vật lí hiện đại phát triển thành nhiều lĩnh vực: vật lí nguyên tử và hạt nhân, vật lí thiên văn và vũ trụ học, vật lí hạt cơ bản và năng lượng cao, vật lí chất rắn và bán dẫn, vật lí nano, vật lí laser, vật lí y sinh. Bài học sau sẽ giới thiệu kĩ hơn một số lĩnh vực trong đó.

So sánh ba giai đoạn phát triển của vật lí
Giai đoạnThời gianPhương pháp chínhTiêu biểu
Tiền vật líTừ thời cổ đại đến trước thế kỉ XVIIQuan sát, suy luận chủ quanAristotle
Vật lí cổ điểnTừ thế kỉ XVII đến cuối thế kỉ XIXThực nghiệm kết hợp toán họcGalilei, Newton, Faraday, Maxwell
Vật lí hiện đạiTừ cuối thế kỉ XIX đến nayThực nghiệm và lí thuyết về thế giới vi mô, tốc độ rất lớn, vũ trụPlanck, Einstein

Dự án

Dự án: Dòng thời gian của một nhánh vật lí

Mục tiêu: trình bày được sự phát triển của một nhánh vật lí qua các thời kì và vai trò của nó đối với đời sống, sản xuất. Dụng cụ: sách báo hoặc internet, giấy khổ lớn hoặc phần mềm trình chiếu; một cục tẩy và hai tờ giấy giống nhau để làm lại thí nghiệm rơi.

  1. Làm thí nghiệm mở đầu: thả cục tẩy cùng tờ giấy phẳng, rồi cùng tờ giấy đã vo tròn. Ghi lại kết quả, giải thích vì sao kết quả thay đổi.
  2. Theo nhóm, chọn một nhánh: cơ học, nhiệt học, điện từ học, quang học hoặc một lĩnh vực của vật lí hiện đại.
  3. Tìm ít nhất 6 mốc, mỗi mốc gồm năm, tên nhà khoa học, thành tựu. Ghi rõ nguồn và kiểm tra mỗi mốc ở ít nhất hai nguồn.
  4. Vẽ dòng thời gian theo đúng thứ tự, tô màu theo ba giai đoạn của vật lí.
  5. Chọn một mốc đã tạo ra thay đổi lớn và nêu một thiết bị hoặc ngành nghề ngày nay dựa trên mốc đó.

Ghi chú · Báo cáo

Trình bày dòng thời gian trong 5 phút. Trả lời được ba câu hỏi: nhánh này dùng phương pháp nghiên cứu nào, mốc nào là bước ngoặt và vì sao, thành tựu của nhánh đã thay đổi đời sống như thế nào. Nộp kèm danh sách nguồn tham khảo.

Khám phá

Dòng thời gian của vật lí

Lọc theo giai đoạn và chạm vào một mốc để xem nhà khoa học đã làm gì. Khi đã nắm được thứ tự, chuyển sang "Đố thứ tự" và chọn mốc xảy ra trước trong mỗi cặp.

Cách xem
Lọc theo giai đoạn

20 mốc qua ba giai đoạn. Chọn một giai đoạn để xem phương pháp nghiên cứu của nó.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Thả cùng lúc một cục tẩy và một tờ giấy phẳng, cục tẩy chạm sàn trước. Bạn Minh kết luận: "Aristotle đúng, vật nặng rơi nhanh hơn." Hãy nêu một thí nghiệm đơn giản để kiểm tra kết luận này và rút ra nhận xét.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Lí thuyết của Maxwell cho biết sóng điện từ truyền với tốc độ khoảng 300000 km/s. Mặt Trời cách Trái Đất khoảng 150000000 km. Ánh sáng từ Mặt Trời tới Trái Đất mất bao lâu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Các nhà triết học tự nhiên Hy Lạp cổ đại chủ yếu dùng phương pháp nào để nghiên cứu thế giới tự nhiên?

Bài 2

Nhà khoa học nào đã dùng thí nghiệm để bác bỏ quan niệm "vật nặng rơi nhanh hơn vật nhẹ" của Aristotle?

Bài 3

Sắp xếp các mốc sau theo đúng thứ tự thời gian, từ sớm đến muộn.

  1. Vị trí 1: Planck đưa ra thuyết lượng tử
  2. Vị trí 2: Newton công bố các định luật chuyển động
  3. Vị trí 3: Röntgen phát hiện tia X
  4. Vị trí 4: Faraday phát hiện cảm ứng điện từ

Bài 4

Nối mỗi nhà khoa học với thành tựu của mình.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Những phát hiện nào góp phần tạo nên sự khủng hoảng của vật lí cuối thế kỉ XIX?

Bài 6

Phát minh nào dựa trên nghiên cứu về nhiệt và mở đầu cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất?

Bài 7

Vì sao âm học được coi là một nhánh của cơ học?

Bài 8

Năm 1900, Planck đưa ra một thuyết để giải thích bức xạ nhiệt của vật đen. Đó là thuyết gì?

Bài 9

Trong thí nghiệm máng nghiêng, quãng đường viên bi đi được tỉ lệ với bình phương thời gian: s=kt mũ 2. Sau 1 s viên bi đi được 0,2 m. Sau 3 s, viên bi đi được bao nhiêu mét kể từ lúc bắt đầu?

Đơn vị:m

Bài 10

Mặt Trăng cách Trái Đất khoảng 384000 km, ánh sáng truyền với tốc độ 300000 km/s. Ánh sáng đi từ Mặt Trăng đến Trái Đất mất bao nhiêu giây?

Đơn vị:s

Bài 11

Phát biểu nào đúng về quan hệ giữa vật lí cổ điển và vật lí hiện đại?

Ghi nhớ

  • Vật lí phát triển qua ba giai đoạn: tiền vật lí, vật lí cổ điển và vật lí hiện đại.
  • Galilei đưa thực nghiệm vào nghiên cứu; Newton đặt nền tảng lí luận và toán học cho cơ học cổ điển.
  • Các nhánh chính của vật lí cổ điển: cơ học, nhiệt học, điện từ học, quang học.
  • Tia X, phóng xạ, electron và bức xạ của vật đen đã tạo nên khủng hoảng cuối thế kỉ XIX.
  • Thuyết lượng tử và thuyết tương đối là hai trụ cột của vật lí hiện đại.