Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 4. Xác định phương hướng

Giữa biển đêm hay giữa sa mạc, không có la bàn, không có thiết bị định vị, người xưa vẫn đi đúng hướng. Trên bầu trời có một ngôi sao gần như đứng yên suốt đêm, suốt năm. Làm sao tìm ra nó giữa hàng nghìn ngôi sao, và nó cho ta biết những gì?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm thiên cầu và đặc điểm chuyển động nhìn thấy của bầu trời sao.
  • Dựa vào bản đồ sao, nhận ra được các chòm sao Gấu Lớn, Gấu Bé và Thiên Hậu.
  • Xác định được vị trí Sao Bắc Cực nhờ các chòm sao Gấu Lớn, Thiên Hậu, Thiên Nga.
  • Dùng Sao Bắc Cực để xác định phương hướng và ước lượng vĩ độ nơi quan sát.

Thiên cầu và bản đồ sao

Các ngôi sao ở rất xa, nên mắt ta không phân biệt được sao nào gần, sao nào xa. Chúng trông như cùng gắn trên một mặt cầu khổng lồ bao quanh người quan sát.

Định nghĩa · Thiên cầu

Thiên cầu là mặt cầu tưởng tượng có bán kính rất lớn, tâm là người quan sát, trên đó ta hình dung có các thiên thể. Mặt phẳng chân trời cắt thiên cầu theo đường chân trời; chỉ nửa thiên cầu ở trên đường này là nhìn thấy được.

Kéo dài trục quay của Trái Đất, ta được hai điểm trên thiên cầu là thiên cực Bắc và thiên cực Nam. Vì Trái Đất tự quay từ Tây sang Đông, nên ta thấy cả thiên cầu quay ngược lại, từ Đông sang Tây, mỗi vòng khoảng 24 giờ, quanh hai thiên cực đó.

Từ xa xưa, người ta đã nối các sao sáng gần nhau thành các chòm sao để dễ nhận biết. Bản đồ sao thể hiện các chòm sao trên bầu trời ứng với vĩ độ nơi quan sát và thời điểm quan sát. Bản đồ sao quay có một đĩa in các chòm sao với tâm là cực Bắc, trên vành có các tháng trong năm, xoay đĩa đến đúng ngày giờ là đọc được bầu trời lúc đó.

Ba chòm sao cần nhận ra trên bản đồ sao
Chòm saoSố sao chínhHình dạng dễ nhớĐặc điểm
Gấu Lớn7Cái gáo, chiếc gàu tát nướcBốn sao làm gàu, ba sao làm cán
Gấu Bé7Cái gáo nhỏHướng ngược Gấu Lớn; đầu cán là Sao Bắc Cực
Thiên Hậu5Chữ W hoặc chữ MỞ phía đối diện với Gấu Lớn qua Sao Bắc Cực

Ghi chú · Bầu trời hai bán cầu khác nhau

Người ở bán cầu Bắc không thấy một phần các chòm sao ở phía thiên cực Nam, và ngược lại. Ở bán cầu Nam không nhìn thấy Sao Bắc Cực.

Sao Bắc Cực và cách tìm

Định lí · Vì sao Sao Bắc Cực gần như đứng yên

Sao Bắc Cực chỉ cách thiên cực Bắc chưa đến 1°. Mọi sao khác quay quanh thiên cực nên đổi chỗ trên trời, còn Sao Bắc Cực gần như giữ nguyên vị trí suốt đêm và suốt năm. Vì thế nó là mốc chỉ hướng Bắc.

Sao Bắc Cực không phải sao sáng nhất trên trời, nên phải tìm nó nhờ các chòm sao dễ thấy hơn:

  • Qua Gấu Lớn: nối hai sao β và α ở thành gàu, xa cán nhất, rồi kéo dài về phía α một đoạn khoảng 5 lần đoạn αβ.
  • Qua Thiên Hậu: từ trung điểm của đoạn nối hai sao γ và δ, kẻ đường vuông góc với đoạn đó về phía chữ W mở ra, lấy một đoạn khoảng 7 lần γδ.
  • Qua Thiên Nga: kéo dài đoạn ab nối sao ở cánh phải với sao ở đuôi (Deneb) về phía đuôi, thêm khoảng 4 lần ab.

Các hệ số 5, 7, 4 chỉ là ước lượng để tìm nhanh bằng mắt: đo trên bầu trời thật, đoạn cuối với Thiên Hậu gần 8 lần γδ. Thử ba đường dẫn ở phần Khám phá để thấy đường nào dùng được vào lúc nào: cùng một đêm, một chòm sao có thể đã lặn dưới chân trời, nhất là khi ở vĩ độ thấp như Việt Nam.

Xác định phương hướng

Đã tìm được Sao Bắc Cực, ta đứng quay mặt về phía sao đó. Hạ một đường thẳng đứng từ sao xuống chân trời, điểm chạm là hướng Bắc. Khi đó:

Trước mặtSau lưngTay phảiTay trái
BắcNamĐôngTây

Định lí · Độ cao của Sao Bắc Cực

Độ cao của Sao Bắc Cực so với đường chân trời xấp xỉ bằng vĩ độ nơi quan sát. Ở vĩ độ 30° Bắc, sao này cao khoảng 30°; ở xích đạo, nó sát chân trời; ở Bắc Cực, nó gần đỉnh đầu.

Vì vậy người đi biển đo độ cao Sao Bắc Cực để biết mình đang ở vĩ tuyến nào. Ban ngày, có thể dựa vào Mặt Trời: sáng sớm Mặt Trời ở phía Đông, chiều tối ở phía Tây. Hướng mọc lặn thay đổi theo mùa, sẽ tìm hiểu ở bài sau, nên đây chỉ là cách ước lượng.

Lưu ý · Dễ nhầm

Sao Bắc Cực không phải sao sáng nhất, và cũng không đứng yên tuyệt đối. Ngoài ra, nó ở đầu cán chòm Gấu Bé, không thuộc chòm Gấu Lớn.

Dự án

Dự án: Bản đồ sao quay tự làm

Mục tiêu: làm một bản đồ sao quay đơn giản, rồi dùng nó để tìm Sao Bắc Cực và xác định hướng Bắc ngoài trời. Dụng cụ: bìa cứng, kéo, đinh ghim, hình các chòm sao in từ phần mềm mô phỏng bầu trời, thước đo độ, sợi dây và vật nặng nhỏ.

  1. Dán hình các chòm sao quanh cực Bắc lên một đĩa bìa, tâm đĩa là cực Bắc. Chia vành đĩa thành 12 tháng.
  2. Làm một tấm che có cửa sổ ứng với phần trời nhìn thấy ở vĩ độ nơi em ở, chia vành thành 24 giờ. Ghim tâm đĩa với tấm che để đĩa xoay được.
  3. Xoay đĩa đến đúng ngày, giờ quan sát. Ghi các chòm sao đang ở trên chân trời.
  4. Vào đêm trời quang, tìm một trong các chòm Gấu Lớn, Thiên Hậu, rồi tìm Sao Bắc Cực. Đánh dấu hướng Bắc trên mặt đất và so sánh với la bàn.
  5. Làm thước đo độ cao từ thước đo độ, sợi dây và vật nặng. Đo độ cao Sao Bắc Cực, so sánh với vĩ độ nơi em ở.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bản đồ sao quay và bảng ghi ngày giờ quan sát, chòm sao đã dùng, độ cao đo được, vĩ độ tra được và độ lệch hướng so với la bàn. Nêu một nguyên nhân gây sai số. Đi quan sát ban đêm cần có người lớn đi cùng.

Khám phá

Bầu trời phía Bắc

Bầu trời được vẽ theo vị trí thật của các sao, khi nhìn về phía Bắc. Kéo giờ, tháng và vĩ độ để thấy các chòm sao đổi chỗ. Chọn một đường dẫn rồi chạm vào ngôi sao mà em cho là Sao Bắc Cực.

Bắc← TâyĐông →
21 giờ
1
21 ° Bắc
Đường dẫn tìm Sao Bắc Cực

Từ β qua α của Gấu Lớn, kéo dài thêm khoảng 5 lần đoạn αβ. Đo trên bầu trời thật được khoảng 5,3 lần.

Chạm vào ngôi sao mà em cho là Sao Bắc Cực.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người đi biển đo được Sao Bắc Cực cao 16° so với đường chân trời. Người đó đang ở vĩ độ nào, và làm thế nào để đi về hướng Đông?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trên bầu trời, hai sao α và β của chòm Gấu Lớn cách nhau khoảng 5,4°. Ước lượng khoảng cách góc từ α đến Sao Bắc Cực.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Lúc 20 giờ, sao α của Gấu Lớn ở ngay phía trên Sao Bắc Cực. Bầu trời đã quay được bao nhiêu độ lúc 2 giờ sáng hôm sau, và sao α đã nằm ở phía nào so với Sao Bắc Cực?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Thiên cầu là gì?

Bài 2

Nhìn từ Trái Đất, bầu trời sao chuyển động như thế nào trong một đêm?

Bài 3

Nối mỗi chòm sao với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Ở Hà Nội (vĩ độ khoảng 21° Bắc), Sao Bắc Cực cao bao nhiêu độ so với đường chân trời?

Đơn vị:°

Bài 5

Bầu trời sao quay một vòng trong khoảng 24 giờ. Sau 4 giờ, một chòm sao đã quay quanh thiên cực Bắc được bao nhiêu độ?

Đơn vị:°

Bài 6

Trên trời, đoạn nối hai sao α, β của Gấu Lớn dài khoảng 5,4°. Theo cách tìm Sao Bắc Cực, Sao Bắc Cực cách sao α khoảng bao nhiêu độ?

Đơn vị:°

Bài 7

Con tàu đi thẳng về phía Nam, Sao Bắc Cực giảm từ độ cao 21° xuống 10,8°. Biết mỗi độ vĩ tuyến ứng với khoảng 111 km trên mặt đất. Con tàu đi được khoảng bao nhiêu kilômét?

Đơn vị:km

Bài 8

Sắp xếp các bước xác định hướng Đông vào ban đêm nhờ chòm Gấu Lớn.

  1. Vị trí 1: Hướng Đông ở phía tay phải
  2. Vị trí 2: Quay mặt về phía Sao Bắc Cực, đó là hướng Bắc
  3. Vị trí 3: Kéo dài đoạn βα khoảng 5 lần để tìm Sao Bắc Cực
  4. Vị trí 4: Tìm chòm Gấu Lớn hình cái gáo trên bầu trời

Bài 9

Những phát biểu nào về Sao Bắc Cực là đúng?

Bài 10

Chòm sao nào có 5 sao chính xếp thành hình chữ W hoặc chữ M?

Bài 11

Vào đầu mùa thu, buổi tối ở Hà Nội, chòm Gấu Lớn gần đường chân trời, bị cây cối che khuất. Nên làm thế nào để tìm Sao Bắc Cực?

Ghi nhớ

  • Thiên cầu là mặt cầu tưởng tượng, tâm là người quan sát; bầu trời sao quay từ Đông sang Tây quanh các thiên cực, do Trái Đất tự quay.
  • Gấu Lớn và Gấu Bé có 7 sao chính; Thiên Hậu có 5 sao chính, hình chữ W hoặc M.
  • Sao Bắc Cực gần như đứng yên; tìm nó qua Gấu Lớn (khoảng 5 lần αβ), Thiên Hậu (khoảng 7 lần γδ) hoặc Thiên Nga (khoảng 4 lần ab).
  • Quay mặt về Sao Bắc Cực: trước mặt là Bắc, sau lưng là Nam, tay phải là Đông, tay trái là Tây.
  • Độ cao của Sao Bắc Cực xấp xỉ bằng vĩ độ nơi quan sát.