Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 4. Xác định phương hướng
Giữa biển đêm hay giữa sa mạc, không có la bàn, không có thiết bị định vị, người xưa vẫn đi đúng hướng. Trên bầu trời có một ngôi sao gần như đứng yên suốt đêm, suốt năm. Làm sao tìm ra nó giữa hàng nghìn ngôi sao, và nó cho ta biết những gì?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm thiên cầu và đặc điểm chuyển động nhìn thấy của bầu trời sao.
- Dựa vào bản đồ sao, nhận ra được các chòm sao Gấu Lớn, Gấu Bé và Thiên Hậu.
- Xác định được vị trí Sao Bắc Cực nhờ các chòm sao Gấu Lớn, Thiên Hậu, Thiên Nga.
- Dùng Sao Bắc Cực để xác định phương hướng và ước lượng vĩ độ nơi quan sát.
Thiên cầu và bản đồ sao
Các ngôi sao ở rất xa, nên mắt ta không phân biệt được sao nào gần, sao nào xa. Chúng trông như cùng gắn trên một mặt cầu khổng lồ bao quanh người quan sát.
Định nghĩa · Thiên cầu
Kéo dài trục quay của Trái Đất, ta được hai điểm trên thiên cầu là thiên cực Bắc và thiên cực Nam. Vì Trái Đất tự quay từ Tây sang Đông, nên ta thấy cả thiên cầu quay ngược lại, từ Đông sang Tây, mỗi vòng khoảng 24 giờ, quanh hai thiên cực đó.
Từ xa xưa, người ta đã nối các sao sáng gần nhau thành các chòm sao để dễ nhận biết. Bản đồ sao thể hiện các chòm sao trên bầu trời ứng với vĩ độ nơi quan sát và thời điểm quan sát. Bản đồ sao quay có một đĩa in các chòm sao với tâm là cực Bắc, trên vành có các tháng trong năm, xoay đĩa đến đúng ngày giờ là đọc được bầu trời lúc đó.
| Chòm sao | Số sao chính | Hình dạng dễ nhớ | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Gấu Lớn | 7 | Cái gáo, chiếc gàu tát nước | Bốn sao làm gàu, ba sao làm cán |
| Gấu Bé | 7 | Cái gáo nhỏ | Hướng ngược Gấu Lớn; đầu cán là Sao Bắc Cực |
| Thiên Hậu | 5 | Chữ W hoặc chữ M | Ở phía đối diện với Gấu Lớn qua Sao Bắc Cực |
Ghi chú · Bầu trời hai bán cầu khác nhau
Sao Bắc Cực và cách tìm
Định lí · Vì sao Sao Bắc Cực gần như đứng yên
Sao Bắc Cực không phải sao sáng nhất trên trời, nên phải tìm nó nhờ các chòm sao dễ thấy hơn:
- Qua Gấu Lớn: nối hai sao β và α ở thành gàu, xa cán nhất, rồi kéo dài về phía α một đoạn khoảng 5 lần đoạn αβ.
- Qua Thiên Hậu: từ trung điểm của đoạn nối hai sao γ và δ, kẻ đường vuông góc với đoạn đó về phía chữ W mở ra, lấy một đoạn khoảng 7 lần γδ.
- Qua Thiên Nga: kéo dài đoạn ab nối sao ở cánh phải với sao ở đuôi (Deneb) về phía đuôi, thêm khoảng 4 lần ab.
Các hệ số 5, 7, 4 chỉ là ước lượng để tìm nhanh bằng mắt: đo trên bầu trời thật, đoạn cuối với Thiên Hậu gần 8 lần γδ. Thử ba đường dẫn ở phần Khám phá để thấy đường nào dùng được vào lúc nào: cùng một đêm, một chòm sao có thể đã lặn dưới chân trời, nhất là khi ở vĩ độ thấp như Việt Nam.
Xác định phương hướng
Đã tìm được Sao Bắc Cực, ta đứng quay mặt về phía sao đó. Hạ một đường thẳng đứng từ sao xuống chân trời, điểm chạm là hướng Bắc. Khi đó:
| Trước mặt | Sau lưng | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|---|
| Bắc | Nam | Đông | Tây |
Định lí · Độ cao của Sao Bắc Cực
Vì vậy người đi biển đo độ cao Sao Bắc Cực để biết mình đang ở vĩ tuyến nào. Ban ngày, có thể dựa vào Mặt Trời: sáng sớm Mặt Trời ở phía Đông, chiều tối ở phía Tây. Hướng mọc lặn thay đổi theo mùa, sẽ tìm hiểu ở bài sau, nên đây chỉ là cách ước lượng.
Lưu ý · Dễ nhầm
Dự án
Dự án: Bản đồ sao quay tự làm
Mục tiêu: làm một bản đồ sao quay đơn giản, rồi dùng nó để tìm Sao Bắc Cực và xác định hướng Bắc ngoài trời. Dụng cụ: bìa cứng, kéo, đinh ghim, hình các chòm sao in từ phần mềm mô phỏng bầu trời, thước đo độ, sợi dây và vật nặng nhỏ.
- Dán hình các chòm sao quanh cực Bắc lên một đĩa bìa, tâm đĩa là cực Bắc. Chia vành đĩa thành 12 tháng.
- Làm một tấm che có cửa sổ ứng với phần trời nhìn thấy ở vĩ độ nơi em ở, chia vành thành 24 giờ. Ghim tâm đĩa với tấm che để đĩa xoay được.
- Xoay đĩa đến đúng ngày, giờ quan sát. Ghi các chòm sao đang ở trên chân trời.
- Vào đêm trời quang, tìm một trong các chòm Gấu Lớn, Thiên Hậu, rồi tìm Sao Bắc Cực. Đánh dấu hướng Bắc trên mặt đất và so sánh với la bàn.
- Làm thước đo độ cao từ thước đo độ, sợi dây và vật nặng. Đo độ cao Sao Bắc Cực, so sánh với vĩ độ nơi em ở.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Bầu trời phía Bắc
Bầu trời được vẽ theo vị trí thật của các sao, khi nhìn về phía Bắc. Kéo giờ, tháng và vĩ độ để thấy các chòm sao đổi chỗ. Chọn một đường dẫn rồi chạm vào ngôi sao mà em cho là Sao Bắc Cực.
Từ β qua α của Gấu Lớn, kéo dài thêm khoảng 5 lần đoạn αβ. Đo trên bầu trời thật được khoảng 5,3 lần.
Chạm vào ngôi sao mà em cho là Sao Bắc Cực.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Thiên cầu là gì?
Bài 2
Nhìn từ Trái Đất, bầu trời sao chuyển động như thế nào trong một đêm?
Bài 3
Nối mỗi chòm sao với đặc điểm của nó.
Bài 4
Ở Hà Nội (vĩ độ khoảng 21° Bắc), Sao Bắc Cực cao bao nhiêu độ so với đường chân trời?
Bài 5
Bầu trời sao quay một vòng trong khoảng 24 giờ. Sau 4 giờ, một chòm sao đã quay quanh thiên cực Bắc được bao nhiêu độ?
Bài 6
Trên trời, đoạn nối hai sao α, β của Gấu Lớn dài khoảng 5,4°. Theo cách tìm Sao Bắc Cực, Sao Bắc Cực cách sao α khoảng bao nhiêu độ?
Bài 7
Con tàu đi thẳng về phía Nam, Sao Bắc Cực giảm từ độ cao 21° xuống 10,8°. Biết mỗi độ vĩ tuyến ứng với khoảng 111 km trên mặt đất. Con tàu đi được khoảng bao nhiêu kilômét?
Bài 8
Sắp xếp các bước xác định hướng Đông vào ban đêm nhờ chòm Gấu Lớn.
Bài 9
Những phát biểu nào về Sao Bắc Cực là đúng?
Bài 10
Chòm sao nào có 5 sao chính xếp thành hình chữ W hoặc chữ M?
Bài 11
Vào đầu mùa thu, buổi tối ở Hà Nội, chòm Gấu Lớn gần đường chân trời, bị cây cối che khuất. Nên làm thế nào để tìm Sao Bắc Cực?
Ghi nhớ
- Thiên cầu là mặt cầu tưởng tượng, tâm là người quan sát; bầu trời sao quay từ Đông sang Tây quanh các thiên cực, do Trái Đất tự quay.
- Gấu Lớn và Gấu Bé có 7 sao chính; Thiên Hậu có 5 sao chính, hình chữ W hoặc M.
- Sao Bắc Cực gần như đứng yên; tìm nó qua Gấu Lớn (khoảng 5 lần αβ), Thiên Hậu (khoảng 7 lần γδ) hoặc Thiên Nga (khoảng 4 lần ab).
- Quay mặt về Sao Bắc Cực: trước mặt là Bắc, sau lưng là Nam, tay phải là Đông, tay trái là Tây.
- Độ cao của Sao Bắc Cực xấp xỉ bằng vĩ độ nơi quan sát.