Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 3. Giới thiệu các ứng dụng của vật lí trong một số ngành nghề
Bác sĩ đọc ảnh X-quang, kĩ sư lắp pin mặt trời, người dự báo bão theo dõi ảnh vệ tinh, chuyên viên tài chính lập mô hình thị trường. Họ làm những công việc rất khác nhau, nhưng đều dùng kiến thức vật lí. Vật lí có vai trò như thế nào với các ngành nghề trong xã hội?
Em sẽ học được
- Mô tả được ví dụ thực tế về ứng dụng vật lí trong quân sự, công nghiệp hạt nhân, kĩ thuật điện tử, cơ khí và tự động hoá, thông tin truyền thông.
- Mô tả được ví dụ thực tế về ứng dụng vật lí trong năng lượng, y tế, giao thông, khí tượng thuỷ văn, nông nghiệp, lâm nghiệp, tài chính.
- Giải thích được nguyên lí vật lí đơn giản đứng sau một số thiết bị.
- Nhận ra được một số ngành nghề phù hợp với thiên hướng của bản thân.
Quân sự và công nghiệp hạt nhân
Từ xa xưa, con người đã dùng máy cơ trong quân sự: cung và máy bắn tên dùng lực đàn hồi, máy bắn đá dùng nguyên lí đòn bẩy. Ngày nay, máy bay chiến đấu phản lực được chế tạo nhờ định luật bảo toàn động lượng, cơ học chất lưu, khoa học vật liệu và điện tử.
Công nghiệp hạt nhân sử dụng năng lượng được giải phóng khi hạt nhân biến đổi. Trong nhà máy điện hạt nhân, năng lượng phân hạch đun nóng nước, tạo hơi quay tua-bin và máy phát điện. Năng lượng hạt nhân còn dùng cho tàu phá băng, tàu quân sự; các nguồn phóng xạ dùng trong y tế và công nghiệp.
| Lợi ích | Rủi ro |
|---|---|
| Năng lượng rất lớn từ lượng nhiên liệu nhỏ | Sự cố mất kiểm soát có thể gây ô nhiễm không khí, nguồn nước, đất |
| Không trực tiếp thải khí nhà kính khi vận hành | Xử lí chất thải phóng xạ là vấn đề lớn |
| Cung cấp điện ổn định | Nguy cơ dùng cho vũ khí, chạy đua vũ trang |
Năng lượng
Vật lí cho biết năng lượng được chuyển hoá như thế nào, từ đó kĩ sư thiết kế các nhà máy điện. Thuỷ điện chuyển thế năng của nước thành điện năng qua tua-bin và máy phát. Điện gió chuyển động năng của gió thành điện năng. Pin mặt trời chuyển quang năng trực tiếp thành điện năng nhờ hiệu ứng quang điện trong chất bán dẫn.
Trong mọi nhà máy, chỉ một phần năng lượng đầu vào trở thành điện năng. Hiệu suất là tỉ số giữa công suất có ích và công suất toàn phần; nhiều tấm pin mặt trời hiện nay có hiệu suất cỡ 20%.
Kĩ thuật điện tử, cơ khí và tự động hoá
Vật lí giúp nghiên cứu và chế tạo các linh kiện như diode, transistor, LED, photodiode, diode laser. Con chip đóng vai trò như bộ não, quyết định sức mạnh của hệ thống điện tử. Đây là nền tảng của máy tính, robot thông minh trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Trong cơ khí, máy hơi nước của James Watt là nền tảng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất. Hiện nay, dây chuyền sản xuất tự động, ô tô tự lái, robot công nghiệp dùng cảm biến để đổi các đại lượng vật lí thành tín hiệu điện, từ đó điều khiển máy móc.
Thông tin và truyền thông
Định vị GPS, điện thoại thông minh, mạng không dây, vệ tinh nhân tạo đều dựa trên dao động điện từ và sóng vô tuyến; laser và cáp quang truyền lượng thông tin rất lớn đi xa.
Y tế và giao thông
Trong y tế, bác sĩ dùng nhiều hiện tượng vật lí để chẩn đoán: tia X bị xương hấp thụ mạnh hơn mô mềm; siêu âm dùng sóng âm tần số cao phản xạ ở ranh giới giữa các mô; cộng hưởng từ dùng từ trường mạnh và sóng vô tuyến. Laser được dùng để phẫu thuật, bức xạ được dùng để xạ trị.
Trong giao thông, kĩ sư dùng cơ học để thiết kế cầu, phanh xe và khúc cua: xe đi trên đường cong cần lực hướng tâm F ht =mv mũ 2 /r, nên mặt đường được làm nghiêng và có biển giới hạn tốc độ. Ô tô tự lái dùng radar và cảm biến để nhận biết vật cản.
Khí tượng, thuỷ văn, nông nghiệp và lâm nghiệp
Để ứng phó với biến đổi khí hậu và thiên tai, người ta dùng mô hình vật lí – toán học xử lí dữ liệu lớn trên siêu máy tính để mô phỏng thời tiết. Ảnh viễn thám từ vệ tinh kết hợp với mô hình thuỷ văn cho biết biến động của bề mặt Trái Đất.
- Hải lưu chịu tác động của gió, sự tự quay của Trái Đất, chênh lệch nhiệt độ và độ mặn.
- Sóng biển chủ yếu do gió tạo ra.
- Thuỷ triều chủ yếu do lực hấp dẫn của Mặt Trăng và Mặt Trời tác dụng lên nước biển.
Trong nông nghiệp, công nghệ nano tăng hiệu quả và độ an toàn của phân bón; nhà kính tạo môi trường ổn định; chiếu xạ tiêu diệt vi sinh vật, làm chậm mọc mầm và tạo giống mới; máy nông nghiệp tự động có camera, định vị, radar. Trong lâm nghiệp, cảm biến nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió giúp cảnh báo cháy rừng, viễn thám giúp theo dõi tài nguyên rừng, laser và máy CNC giúp chế biến lâm sản tiết kiệm nguyên liệu.
Tài chính, kinh tế
Một số nhà vật lí thuộc lĩnh vực cơ học thống kê đã áp dụng công cụ và phương pháp vật lí vào kinh tế, kết hợp mô hình lí thuyết với dữ liệu thực nghiệm. Những mô hình đó hỗ trợ dự báo và lập kế hoạch.
Ghi chú · Mô hình lực hấp dẫn trong kinh tế
Định hướng nghề nghiệp
Kiến thức vật lí mở ra nhiều con đường, và không phải chỉ những nghề mang tên vật lí. Hãy chọn những điều giống với em, xem gợi ý và những phần vật lí nên chú ý học. Sau đó, tự tìm hiểu thêm về ngành nghề em quan tâm.
Chọn ít nhất một điều để xem những ngành có thể phù hợp với em.
Dự án
Dự án: Hồ sơ vật lí của một nghề
Mục tiêu: mô tả được những ứng dụng của vật lí trong một ngành nghề em yêu thích. Dụng cụ: internet, sách báo; điện thoại để ghi chép khi phỏng vấn; giấy khổ lớn hoặc phần mềm trình chiếu.
- Chọn một nghề em quan tâm, không nhất thiết có trong bài học.
- Tìm hiểu nội dung công việc hằng ngày, nơi làm việc và yêu cầu đào tạo.
- Tìm ít nhất 3 thiết bị hoặc quy trình của nghề có dùng kiến thức vật lí. Với mỗi cái, nêu nguyên lí vật lí và lĩnh vực vật lí tương ứng.
- Phỏng vấn một người đang làm nghề đó nếu có thể, hỏi xem kiến thức vật lí nào họ dùng nhiều nhất. Nếu không phỏng vấn được, hãy tìm một bài viết hoặc video chia sẻ từ người trong nghề.
- Đánh giá sự phù hợp của bản thân: em có sở thích, thế mạnh nào giống yêu cầu của nghề, và cần rèn thêm điều gì.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Thẻ ngành nghề
Đọc mô tả công việc trên mặt trước của mỗi thẻ và đoán nguyên lí vật lí mà nghề đó dùng. Thẻ sẽ lật lại để cho biết kết quả và giải thích. Các thẻ đã lật đổi màu theo kết quả.
Quân sự
Kĩ sư vũ khí
Máy bắn đá thời xưa ném được hòn đá nặng đi rất xa bằng một đối trọng và cánh tay dài.
Nghề này dùng nguyên lí vật lí nào?
Kĩ sư vũ khí
Đối trọng ở cánh tay ngắn làm đầu cánh tay dài chuyển động nhanh hơn nhiều: đó là đòn bẩy. Cung tên dùng lực đàn hồi; máy bay phản lực dựa trên bảo toàn động lượng.
Đã lật 0/12 thẻ, đoán đúng 0.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/14 bài
Bài 1
Nối mỗi ứng dụng với nguyên lí vật lí chính của nó.
Bài 2
Một máy bắn đá có đối trọng tạo lực 3000 N ở cánh tay ngắn dài 1,5 m, cánh tay dài là 6 m. Bỏ qua khối lượng của thanh. Để thanh cân bằng, cần lực bao nhiêu niutơn ở đầu cánh tay dài?
Bài 3
Một radar thời tiết phát sóng điện từ và nhận lại tín hiệu phản xạ từ đám mây sau 0,001 s. Lấy tốc độ sóng điện từ là 3·10 mũ 8 m/s. Đám mây cách radar bao nhiêu ki-lô-mét?
Bài 4
Theo định luật vạn vật hấp dẫn, khi khoảng cách giữa hai vật tăng lên 2 lần thì lực hấp dẫn giảm đi bao nhiêu lần?
Bài 5
Những phát biểu nào là lợi ích của năng lượng hạt nhân?
Bài 6
Theo hệ thức E=mc mũ 2 với c=3·10 mũ 8 m/s, năng lượng tương ứng với 1 g khối lượng là bao nhiêu?
Bài 7
Một tấm pin mặt trời diện tích 2 m mũ 2 nhận ánh sáng Mặt Trời với công suất 1000 W trên mỗi mét vuông. Hiệu suất của tấm pin là 20%. Công suất điện của tấm pin là bao nhiêu oát?
Bài 8
Kĩ thuật chẩn đoán nào dùng sóng âm tần số cao phản xạ ở ranh giới giữa các mô?
Bài 9
Một ô tô khối lượng 1200 kg đi qua khúc cua tròn bán kính 60 m với tốc độ 10 m/s. Lực hướng tâm cần thiết là bao nhiêu niutơn?
Bài 10
Trong nông nghiệp, chiếu xạ nông sản nhằm mục đích chính nào?
Bài 11
Nguyên nhân chủ yếu gây ra thuỷ triều là gì?
Bài 12
Hệ thống cảnh báo cháy rừng tự động cần đo những đại lượng nào?
Bài 13
Hệ thống định vị toàn cầu dùng vệ tinh và sóng vô tuyến thường được gọi tắt là gì?
Bài 14
Bạn Lan thích lập trình và mạch điện tử. Ngành nào sau đây phù hợp nhất với sở thích này?
Ghi nhớ
- Vật lí có ứng dụng trong rất nhiều ngành, từ quân sự, hạt nhân, năng lượng, điện tử, cơ khí đến y tế, giao thông, nông nghiệp, lâm nghiệp và tài chính.
- Mỗi thiết bị nghề nghiệp đều dựa trên những nguyên lí vật lí cụ thể.
- Công nghiệp hạt nhân có lợi ích lớn nhưng cũng có rủi ro phải kiểm soát.
- Một số phương pháp và mô hình của vật lí còn được dùng trong kinh tế, tài chính.
- Biết sở thích của bản thân giúp em tìm hiểu đúng ngành nghề và phần vật lí cần học.