Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 2. Giới thiệu các lĩnh vực nghiên cứu trong vật lí học

Tàu thăm dò đáp xuống Sao Hoả, chùm laser thay cho dao mổ, con chip trong điện thoại có hàng tỉ transistor. Những thành tựu ấy đến từ các lĩnh vực khác nhau của vật lí hiện đại. Các nhà khoa học trong từng lĩnh vực nghiên cứu điều gì, và họ làm việc như thế nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được đối tượng nghiên cứu của một số lĩnh vực chính của vật lí hiện đại.
  • Liệt kê được một số mô hình lí thuyết đơn giản và phương pháp thực nghiệm của các lĩnh vực đó.
  • Lấy được ví dụ về ứng dụng của từng lĩnh vực trong công nghệ và đời sống.
  • Chỉ ra được mối liên hệ giữa các lĩnh vực.
  • Tự tìm hiểu được một lí thuyết khoa học hoặc công nghệ mới từ sách báo và internet.

Vật lí thiên văn và vũ trụ học

Lĩnh vực này nghiên cứu các thiên thể như hành tinh, sao, thiên hà và toàn thể vũ trụ: nguồn gốc, cấu trúc và sự tiến hoá. Mô hình lí thuyết tiêu biểu là thuyết tương đối rộng và thuyết Vụ nổ lớn (Big Bang).

Phương pháp thực nghiệm chủ yếu là quan sát và thu tín hiệu từ xa: kính thiên văn đặt trên mặt đất hoặc ngoài không gian, phân tích ánh sáng từ các sao, gửi tàu thăm dò. Năm 2018, tàu Parker Solar Probe được phóng để tiếp cận Mặt Trời, và tàu InSight hạ cánh xuống Sao Hoả để khảo sát cấu trúc bên trong hành tinh này.

Vật lí hạt cơ bản và năng lượng cao

Lĩnh vực này nghiên cứu các hạt sơ cấp trong vật chất và bức xạ, cùng tương tác giữa chúng. Người ta còn gọi nó là vật lí năng lượng cao vì nhiều hạt chỉ được tạo ra trong các va chạm năng lượng rất lớn nhờ máy gia tốc.

Định nghĩa · Hạt cơ bản và hạt tổ hợp

Hạt cơ bản (hạt sơ cấp) là hạt chưa thể chia nhỏ hơn theo hiểu biết hiện nay, như electron và quark. Hạt tổ hợp được cấu thành từ các hạt khác: proton và neutron được cấu thành từ quark.

Mô hình chuẩn là lí thuyết mô tả các hạt cơ bản và tương tác giữa chúng. Máy gia tốc LHC tại CERN cho các chùm proton va chạm, các đầu dò khổng lồ ghi lại sản phẩm. Năm 2012, hạt Higgs do mô hình này dự đoán đã được xác nhận tại đây.

Vật lí nano

Định nghĩa · Vật liệu nano

Vật liệu nano là vật liệu có cấu trúc dạng hạt, sợi, ống hoặc tấm mỏng với kích thước khoảng từ 1 nm đến 100 nm, trong đó 1 nm =10 mũ trừ 9 m.

Vật liệu nano có tính chất rất khác vì kích thước của nó so sánh được với các kích thước tới hạn của tính chất hoá lí: tính chất của nó nằm giữa tính chất lượng tử của nguyên tử và tính chất của vật liệu khối. Khi đó, tỉ lệ nguyên tử nằm ở bề mặt cũng rất lớn.

Các nhà khoa học nghiên cứu vật liệu nano bằng lí thuyết (cơ học lượng tử), thực nghiệm (kính hiển vi điện tử quan sát tới cỡ nguyên tử, phân tử) và mô phỏng trên máy tính. Ứng dụng có trong y sinh (chẩn đoán bệnh, dẫn truyền thuốc), năng lượng (pin, tụ điện), môi trường và công nghệ thông tin (thiết bị ghi thông tin, màn hình, vật liệu siêu nhẹ, siêu bền).

Để cảm nhận kích thước nano, hãy kéo thanh trượt dưới đây từ hạt nhỏ nhất đến cả vũ trụ quan sát được. Mỗi thang có lĩnh vực nghiên cứu riêng.

Giới hạn dưới của vật liệu nano

Mỗi đoạn bằng nhau trên thang ứng với cùng một số lần gấp 10. Vạch đứng là kích thước con người, cỡ 1 m.

Giới hạn dưới của vật liệu nano

Kích thước: 1 nm =10 mũ trừ 9 m

Nhỏ hơn con người khoảng 10 mũ 9 lần.

Lĩnh vực: Vật lí nano, vật lí bán dẫn

Vật lí laser

Định nghĩa · Laser

Laser là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation, nghĩa là khuếch đại ánh sáng bằng bức xạ cảm ứng.

So với ánh sáng thông thường, laser có tính đơn sắc cao, định hướng cao, năng lượng tập trung và đi được rất xa mà ít bị phân tán. Thiết bị laser gồm môi trường hoạt chất đặt trong buồng cộng hưởng và nguồn cấp năng lượng; laser đầu tiên hoạt động năm 1960.

Laser dùng để cắt kim loại trong công nghiệp; làm dao mổ trong y học (ít đau, phục hồi nhanh hơn); truyền tin qua cáp quang; đo khoảng cách và liên lạc trong nghiên cứu vũ trụ.

Vật lí bán dẫn

Chất bán dẫn như silicon có độ dẫn điện trung gian giữa kim loại và chất cách điện. Độ dẫn điện của nó tăng mạnh khi tăng nhiệt độ, khi chiếu sáng hoặc khi pha tạp chất, nên có thể điều khiển được. Lí thuyết vùng năng lượng dựa trên cơ học lượng tử giải thích các tính chất này.

Vật lí bán dẫn là nền tảng của diode, transistor, chip máy tính, thẻ nhớ, LED, pin mặt trời, cảm biến. Từ transistor đầu tiên (1947) đến nay, công nghệ không ngừng phát triển: bên cạnh silicon còn có các vật liệu mới như SiC và GaN, dùng trong thiết bị công suất lớn.

Vật lí y sinh

Vật lí y sinh nghiên cứu các quá trình vật lí trong cơ thể sống, cơ chế sinh bệnh, tác động của các yếu tố môi trường và vật lí, cùng các kĩ thuật chẩn đoán và điều trị hiện đại.

  • Chẩn đoán: chụp X-quang, siêu âm, cộng hưởng từ, đo điện tim.
  • Phục hồi chức năng: thiết bị dùng laser, điện, từ, quang, siêu âm, sóng ngắn trị liệu.
  • Nghiên cứu: kĩ thuật PCR khuếch đại một đoạn DNA thành rất nhiều bản sao, giúp quan sát kết quả và nghiên cứu các tương tác phức tạp trong tiến trình sống.

Liên hệ giữa các lĩnh vực

Các lĩnh vực không tách rời nhau. Chúng cùng dựa trên hai trụ cột là cơ học lượng tử và thuyết tương đối, và thường dùng thành quả của nhau: diode laser là linh kiện bán dẫn, transistor trong chip có kích thước nano, laser là công cụ đo của vật lí thiên văn, máy gia tốc được dùng để xạ trị.

Tóm tắt các lĩnh vực
Lĩnh vựcĐối tượngCông cụ tiêu biểu
Thiên văn và vũ trụ họcThiên thể, vũ trụKính thiên văn, tàu thăm dò
Hạt cơ bản, năng lượng caoHạt sơ cấp và tương tácMáy gia tốc, đầu dò
NanoVật liệu cỡ 1–100 nmKính hiển vi điện tử
LaserBức xạ cảm ứng, chùm laserBuồng cộng hưởng
Bán dẫnVật liệu dẫn điện trung gianPha tạp, đo đặc trưng linh kiện
Y sinhQuá trình vật lí trong cơ thể sốngMáy chẩn đoán hình ảnh

Dự án

Dự án: Tìm hiểu một công nghệ mới

Mục tiêu: tự tìm hiểu một lí thuyết khoa học hoặc công nghệ mới qua sách báo và internet, chỉ ra được lĩnh vực vật lí đứng sau nó. Dụng cụ: thiết bị truy cập internet, sách báo khoa học, giấy khổ lớn hoặc phần mềm trình chiếu.

  1. Theo nhóm, chọn một thành tựu gần đây, ví dụ: kính thiên văn James Webb, pin mặt trời mới, máy tính lượng tử, dao mổ laser.
  2. Xác định lĩnh vực chính của thành tựu đó và ít nhất một lĩnh vực có liên hệ.
  3. Ghi lại đối tượng nghiên cứu, mô hình lí thuyết và phương pháp thực nghiệm mà nhóm tìm được.
  4. Chọn nguồn đáng tin cậy (trang của viện nghiên cứu, tạp chí khoa học) và đối chiếu ít nhất hai nguồn.
  5. Vẽ sơ đồ tư duy có lĩnh vực ở giữa, các nhánh gồm đối tượng, phương pháp, ứng dụng và lĩnh vực liên quan.

Ghi chú · Báo cáo

Trình bày sơ đồ tư duy trong 5 phút. Nêu rõ thành tựu giải quyết vấn đề gì, dựa trên kiến thức vật lí nào, và nêu một câu hỏi mà nhóm vẫn chưa trả lời được. Liệt kê nguồn tham khảo.

Khám phá

Bản đồ tư duy các lĩnh vực vật lí

Chạm vào mỗi nhánh để xem đối tượng, hiện tượng, mô hình, thực nghiệm và ứng dụng. Đường màu vàng nối nhánh đang chọn với các nhánh có liên hệ. Sau đó chuyển sang "Đoán nhánh" và chọn nhánh phù hợp với từng hiện tượng.

Cách dùng bản đồ
Vật lí hiện đại

Vật lí nano

Đối tượng: Vật liệu có cấu trúc hạt, sợi, ống hoặc tấm mỏng với kích thước khoảng 1–100 nm.

Hiện tượng: Cùng một chất nhưng ở kích thước nano có màu sắc, độ bền, khả năng dẫn điện rất khác.

Mô hình lí thuyết: Cơ học lượng tử, mô phỏng trên máy tính.

Thực nghiệm: Kính hiển vi điện tử, quan sát được tới cỡ nguyên tử, phân tử.

Ứng dụng: Dẫn truyền thuốc, pin, màn hình, vật liệu siêu nhẹ và siêu bền.

Liên hệ với các nhánh khác:

  • Bán dẫn: Các transistor trong chip hiện đại có kích thước cỡ nano mét.
  • Y sinh: Hạt nano có thể mang thuốc đến đúng tế bào ung thư.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một hạt nano vàng có đường kính 20 nm, một sợi tóc có đường kính khoảng 80 μm. Đường kính sợi tóc gấp bao nhiêu lần đường kính hạt nano?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Để đo khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trăng, người ta bắn một xung laser tới gương phản xạ đặt trên Mặt Trăng. Thời gian từ lúc phát đến lúc nhận lại tín hiệu là 2,56 s. Lấy tốc độ ánh sáng là 3·10 mũ 8 m/s. Tính khoảng cách đó.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Nối mỗi lĩnh vực với đối tượng nghiên cứu của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Laser là nguồn sáng thu được nhờ quá trình nào?

Bài 3

Những ưu điểm nào là của laser so với ánh sáng thông thường?

Bài 4

Hạt nào dưới đây là hạt tổ hợp, được cấu thành từ các hạt khác?

Bài 5

Vì sao vật lí hạt cơ bản còn được gọi là vật lí năng lượng cao?

Bài 6

Xếp các hạt nano đường kính 40 nm sát nhau thành một hàng dài 1 mm. Cần bao nhiêu hạt?

Bài 7

Một xung laser được bắn tới gương phản xạ trên Mặt Trăng và quay trở lại sau 2,5 s. Lấy tốc độ ánh sáng là 300000 km/s. Khoảng cách tới gương là bao nhiêu ki-lô-mét?

Đơn vị:km

Bài 8

Dụng cụ nào giúp quan sát vật liệu nano tới cỡ nguyên tử, phân tử?

Bài 9

Nguyên tố bán dẫn nào được dùng phổ biến nhất để chế tạo chip máy tính?

Bài 10

Diode laser trong đầu đọc đĩa và thiết bị truyền tin qua cáp quang gắn với những lĩnh vực nào?

Bài 11

Việc dùng siêu âm và cộng hưởng từ để chẩn đoán bệnh gắn trực tiếp nhất với lĩnh vực nào?

Ghi nhớ

  • Các lĩnh vực chính: thiên văn và vũ trụ học, hạt cơ bản và năng lượng cao, nano, laser, bán dẫn, y sinh.
  • Mỗi lĩnh vực có đối tượng, mô hình lí thuyết và công cụ thực nghiệm riêng.
  • Vật liệu nano có kích thước khoảng 1–100 nm, với 1 nm =10 mũ trừ 9 m.
  • Laser đơn sắc, định hướng cao và tập trung năng lượng.
  • Các lĩnh vực liên hệ chặt chẽ và cùng dựa trên cơ học lượng tử, thuyết tương đối.