Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 10. Năng lượng tái tạo và một số công nghệ thu năng lượng tái tạo

Than, dầu, khí đốt cần hàng triệu năm để hình thành nhưng con người đang dùng hết chúng chỉ trong vài trăm năm, kèm theo lượng khí thải khổng lồ. Trong khi đó, mỗi giây Mặt Trời vẫn chiếu xuống, gió vẫn thổi, sông vẫn chảy. Làm thế nào để thu những nguồn năng lượng ấy?

Em sẽ học được

  • Phân biệt được năng lượng tái tạo và năng lượng không tái tạo; nêu được vai trò của năng lượng tái tạo.
  • Kể được các loại năng lượng tái tạo và nguyên lí của một số công nghệ thu chúng: thuỷ điện, nhiên liệu sinh học, pin Mặt Trời, tua bin gió, năng lượng đại dương, địa nhiệt.
  • Tính được công suất của tấm pin Mặt Trời, tua bin gió, nhà máy thuỷ điện và hiệu suất của chúng.
  • Thiết kế và chế tạo được một thiết bị đơn giản thu năng lượng tái tạo.

Năng lượng tái tạo và năng lượng không tái tạo

Định nghĩa · Năng lượng tái tạo

Năng lượng tái tạo là năng lượng từ những nguồn được bổ sung liên tục theo quá trình tự nhiên, gần như vô hạn đối với con người: năng lượng Mặt Trời, gió, nước, sinh khối, địa nhiệt, năng lượng đại dương.

Năng lượng không tái tạo đến từ những nguồn có trữ lượng hữu hạn, cần thời gian rất dài để hình thành: than đá, dầu mỏ, khí thiên nhiên (nhiên liệu hoá thạch) và nhiên liệu hạt nhân như uranium.

  • Vai trò của năng lượng tái tạo: phát thải khí nhà kính và chất ô nhiễm rất ít, góp phần chống biến đổi khí hậu.
  • Là nguồn năng lượng lâu dài, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, bảo đảm an ninh năng lượng.
  • Có thể lắp đặt ở nơi xa lưới điện: vùng núi, hải đảo, trên mái nhà.
  • Tạo ra ngành công nghiệp và việc làm mới.

Thuỷ điện và nhiên liệu sinh học

Nhà máy thuỷ điện dùng đập chắn sông để tạo hồ chứa. Nước từ trên cao chảy qua đường ống, thế năng chuyển thành động năng làm quay tua bin, tua bin quay máy phát điện. Nhà máy càng có lưu lượng nước lớn và cột nước cao thì công suất càng lớn.

Định lí · Công suất của nhà máy thuỷ điện

Mỗi giây có khối lượng nước m=ρQ rơi qua độ cao h, thế năng giảm mgh. Với hiệu suất η: P=ηρgQh, trong đó Q là lưu lượng nước (m mũ 3 /s), ρ=1000 kg/m mũ 3.

Các nhà máy thuỷ điện lớn của nước ta: Sơn La (2400 MW), Hoà Bình (1920 MW, được mở rộng lên 2400 MW vào năm 2025), Lai Châu (1200 MW). Thuỷ điện tích năng bơm nước lên hồ cao khi thừa điện và xả nước phát điện khi thiếu, giống như một "cục pin" khổng lồ.

Nhiên liệu sinh học được sản xuất từ sinh khối (thực vật, chất thải nông nghiệp, phân động vật). Hầm biogas ủ phân và chất thải hữu cơ trong điều kiện không có không khí, tạo ra khí sinh học có thành phần chính là methane CH₄, dùng để đun nấu, thắp sáng, chạy máy phát điện. Ethanol từ sắn, mía được pha vào xăng thành xăng sinh học E5 (chứa 5% ethanol). Bã mía, trấu, rơm có thể đốt để phát điện.

Năng lượng Mặt Trời

Pin Mặt Trời (pin quang điện) làm từ chất bán dẫn, thường là silicon. Ánh sáng chiếu vào giải phóng các electron và tạo ra dòng điện: quang năng chuyển trực tiếp thành điện năng. Nhiều tấm pin ghép lại thành hệ thống điện mặt trời mái nhà hoặc trang trại điện mặt trời.

Định lí · Công suất và hiệu suất của tấm pin

Ánh sáng có cường độ G (W/m mũ 2) chiếu vuông góc lên tấm pin diện tích A mang công suất toàn phần P tp =GA. Với hiệu suất η: P=ηGA, η=(P ci)/(P tp). Ở mặt đất, khi trời nắng gắt, G vào khoảng 1000 W/m mũ 2; hiệu suất pin phổ biến hiện nay khoảng 15% – 22%.

Công nghệ nhiệt Mặt Trời dùng tấm hấp thụ màu đen hoặc gương hội tụ để biến quang năng thành nhiệt năng: máy nước nóng năng lượng mặt trời trên mái nhà, bếp năng lượng mặt trời, nhà máy nhiệt điện mặt trời dùng gương tập trung ánh sáng đun sôi chất lỏng.

Năng lượng gió

Tua bin gió biến động năng của không khí chuyển động thành động năng quay của cánh quạt, rồi máy phát biến thành điện năng. Phổ biến nhất là tua bin trục ngang ba cánh; tua bin trục đứng nhỏ hơn, nhận gió từ mọi hướng.

Định lí · Công suất của gió

Gió tốc độ v thổi qua vòng quay của cánh dài R (diện tích S=πR mũ 2). Trong thời gian t, khối lượng không khí m=ρSvt đi qua, mang động năng 1/2mv mũ 2. Công suất gió là P gió =1/2ρπR mũ 2 v mũ 3 . Tua bin chỉ thu được một phần C p (thực tế khoảng 0,35 – 0,45, không thể vượt 0,59): P=C p P gió.

Vì P∼v mũ 3, gió mạnh gấp đôi cho công suất gấp 8 lần, nên tua bin được đặt ở nơi gió mạnh và đều: ven biển, ngoài khơi, đỉnh đồi. Gió quá yếu thì cánh không quay; gió quá mạnh thì tua bin dừng để không bị hỏng. Ưu điểm: không thải khí khi vận hành, tốn ít đất. Nhược điểm: phụ thuộc thời tiết nên công suất không ổn định, gây tiếng ồn, ảnh hưởng chim, cảnh quan.

Năng lượng đại dương, địa nhiệt và triển vọng

  • Năng lượng thuỷ triều: đập chắn cửa vịnh, nước lên xuống chảy qua tua bin.
  • Năng lượng sóng biển: phao nổi dao động theo sóng làm chạy máy phát.
  • Năng lượng dòng hải lưu và chênh lệch nhiệt độ giữa nước mặt và nước sâu.
  • Địa nhiệt: hơi nước và nước nóng trong lòng đất được đưa lên làm quay tua bin hoặc sưởi ấm; Iceland lấy phần lớn nhiệt sưởi và một phần điện từ địa nhiệt.
Hiệu suất chuyển hoá điển hình
Công nghệChuyển hoáHiệu suất
Thuỷ điệnThế năng nước → điện năngkhoảng 85% – 90%
Tua bin gióĐộng năng gió → điện năngkhoảng 35% – 45%
Pin quang điệnQuang năng → điện năngkhoảng 15% – 22%

Giá điện mặt trời và điện gió đã giảm mạnh trong hơn mười năm qua, nhiều nước đặt mục tiêu dùng năng lượng tái tạo là nguồn điện chính. Thách thức lớn nhất là nắng và gió thay đổi theo giờ, theo mùa, nên cần lưới điện thông minh và các cách tích trữ năng lượng như pin lưu trữ, thuỷ điện tích năng.

Dự án

Dự án: Chế tạo hệ thống thu năng lượng tái tạo

Mục tiêu: chế tạo một trong ba thiết bị: bếp năng lượng mặt trời, tua bin gió mini hoặc máy nước nóng năng lượng mặt trời mini; đo và đánh giá hiệu quả của nó. Dụng cụ gợi ý: hộp các-tông, giấy bạc, kính hoặc màng bọc thực phẩm, sơn đen, nhiệt kế; hoặc động cơ điện một chiều nhỏ, cánh quạt nhựa, đèn LED, đồng hồ đo điện; quạt điện để tạo gió.

  1. Chọn thiết bị, vẽ thiết kế và giải thích nguyên lí chuyển hoá năng lượng của nó.
  2. Chế tạo thiết bị theo thiết kế.
  3. Đo đại lượng đầu ra: nhiệt độ nước sau 30 phút phơi nắng, hoặc hiệu điện thế và cường độ dòng điện ở các tốc độ gió khác nhau (đặt quạt ở các mức gió).
  4. Thay đổi một yếu tố (góc đặt tấm hấp thụ, số cánh, chiều dài cánh) và đo lại để so sánh.
  5. Đánh giá, cải tiến thiết kế.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bản vẽ thiết kế, ảnh thiết bị, bảng số liệu đo, đồ thị đại lượng đầu ra theo yếu tố đã thay đổi, nhận xét về hiệu suất và hướng cải tiến. Trình diễn thiết bị trước lớp. Lưu ý an toàn: không nhìn thẳng vào ánh sáng hội tụ, cẩn thận với nước nóng và cánh quạt đang quay.

Khám phá

Pin Mặt Trời, tua bin gió và thuỷ điện

Chọn một công nghệ. Với pin Mặt Trời, chỉnh cường độ ánh sáng, diện tích và loại pin. Với tua bin gió, chỉnh tốc độ gió và chiều dài cánh, quan sát điểm đỏ trên đường công suất. Với thuỷ điện, chỉnh lưu lượng và độ cao cột nước. Đọc công suất phát và nhận xét.

Công nghệ
800 W/m²
10 m²
Loại pin

Công suất điện: 1,6 kW

P = η·G·A = 0,2 · 800 · 10 = 1 600 W, đủ thắp sáng 160 bóng LED 10 W.

Nếu mỗi ngày tấm pin nhận lượng nắng bằng 4 giờ ở 1 000 W/m², điện năng thu được khoảng 8 kWh.

Chỉ khoảng 20% năng lượng ánh sáng thành điện năng; phần còn lại phản xạ hoặc làm nóng tấm pin.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một tấm pin Mặt Trời diện tích 1,6 m mũ 2, hiệu suất 20%, nhận ánh sáng có cường độ 1000 W/m mũ 2 chiếu vuông góc. Tính công suất điện của tấm pin. Nếu mỗi ngày lượng nắng tương đương 4 giờ ở cường độ đó thì tấm pin cho bao nhiêu điện năng?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một tua bin gió có cánh dài R=40 m, thu được C p =0,4 công suất gió. Lấy ρ=1,2 kg/m mũ 3. Tính công suất điện khi tốc độ gió là 10 m/s. Khi gió chỉ còn 5 m/s thì công suất giảm bao nhiêu lần?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một nhà máy thuỷ điện có lưu lượng nước qua tua bin Q=300 m mũ 3 /s, độ cao cột nước h=100 m, hiệu suất 90%. Lấy g=9,8 m/s mũ 2. Tính công suất điện của nhà máy.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Những nguồn nào là năng lượng tái tạo?

Bài 2

Tấm pin Mặt Trời diện tích 2 m mũ 2, hiệu suất 18%, nhận ánh sáng cường độ 900 W/m mũ 2 chiếu vuông góc. Công suất điện của tấm pin là bao nhiêu oát?

Đơn vị:W

Bài 3

Một tấm pin diện tích 1,5 m mũ 2 nhận ánh sáng 1000 W/m mũ 2 và phát công suất điện 270 W. Hiệu suất của tấm pin là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 4

Một hệ thống điện mặt trời mái nhà có tổng diện tích tấm pin 20 m mũ 2, hiệu suất 20%. Mỗi ngày lượng nắng tương đương 4 giờ ở cường độ 1000 W/m mũ 2. Điện năng hệ thống cho mỗi ngày là bao nhiêu kWh?

Đơn vị:kWh

Bài 5

Tốc độ gió tăng từ 4 m/s lên 8 m/s (tua bin chưa đạt công suất định mức). Công suất của tua bin tăng bao nhiêu lần?

Bài 6

Ở cùng tốc độ gió, một tua bin có cánh dài gấp đôi tua bin khác. Công suất của nó gấp bao nhiêu lần?

Bài 7

Một thuỷ điện nhỏ có lưu lượng nước 50 m mũ 3 /s, độ cao cột nước 40 m, hiệu suất 80%. Lấy g=9,8 m/s mũ 2. Công suất điện của nhà máy là bao nhiêu MW?

Đơn vị:MW

Bài 8

Nối mỗi công nghệ với sự chuyển hoá năng lượng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Thành phần chính của khí sinh học (biogas) là chất nào?

Bài 10

Nhược điểm lớn nhất của điện gió và điện mặt trời là gì?

Bài 11

Vì sao tua bin gió phải dừng lại khi gió quá mạnh?

Ghi nhớ

  • Năng lượng tái tạo (Mặt Trời, gió, nước, sinh khối, địa nhiệt, đại dương) được tự nhiên bổ sung liên tục và phát thải rất ít.
  • Thuỷ điện: P=ηρgQh; hiệu suất cao, nhưng hồ chứa ảnh hưởng tới môi trường.
  • Pin Mặt Trời: P=ηGA, hiệu suất khoảng 15% – 22%.
  • Tua bin gió: P=C p ·1/2ρπR mũ 2 v mũ 3; gió mạnh gấp đôi, công suất gấp 8 lần.
  • Thách thức của năng lượng tái tạo là công suất thay đổi theo thời tiết, cần tích trữ năng lượng.