Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 9. Sơ lược về các chất gây ô nhiễm môi trường

Mỗi ngày, con người thải ra môi trường rất nhiều chất từ nhà máy, xe cộ, đồng ruộng, bãi rác. Có chất bay lên không khí, có chất theo mưa xuống sông hồ, có chất ngấm vào đất rồi đi vào cây trồng và cơ thể ta. Những chất nào gây ô nhiễm môi trường, chúng từ đâu tới và gây hại ra sao?

Em sẽ học được

  • Nêu được nguồn gốc của nhiên liệu hoá thạch và các chất gây ô nhiễm khi khai thác, sử dụng chúng.
  • Nêu được nguyên nhân gây mưa acid và các tác động tiêu cực của mưa acid.
  • Nêu được nguy cơ gây ô nhiễm môi trường của năng lượng hạt nhân.
  • Nêu được nguyên nhân, tác hại của sự suy giảm tầng ozone và biến đổi khí hậu.
  • Chỉ ra được nguồn gốc của một số chất ô nhiễm không khí, nước, đất và ảnh hưởng của chúng tới sức khoẻ.

Các chất gây ô nhiễm trong nhiên liệu hoá thạch

Than đá, dầu mỏ và khí thiên nhiên được hình thành từ xác thực vật, động vật bị chôn vùi trong lòng đất hàng triệu năm, chịu áp suất và nhiệt độ cao. Thành phần chính của chúng là carbon và các hợp chất của carbon với hydrogen, kèm theo một ít lưu huỳnh, nitrogen và kim loại nặng.

  • Khi khai thác: bụi than, đất đá thải, sụt lún mặt đất; khí methane thoát ra từ mỏ; dầu tràn khi khoan, vận chuyển làm ô nhiễm biển.
  • Khi đốt: CO₂ (khí nhà kính); CO khi cháy không hoàn toàn; SO₂ từ lưu huỳnh; các oxide của nitrogen NO x; bụi mịn; tro xỉ chứa kim loại nặng.
Một số chất gây ô nhiễm không khí và ảnh hưởng tới sức khoẻ
ChấtNguồn chínhẢnh hưởng
COĐộng cơ xe, bếp than đun trong phòng kínKết hợp với hemoglobin, cản trở máu vận chuyển oxygen, gây ngộ độc
SO₂, NO xNhà máy nhiệt điện, động cơ đốt trongKích thích đường hô hấp, gây mưa acid
Bụi mịn PM2,5Đốt nhiên liệu, xây dựng, đốt rơm rạĐi sâu vào phổi và máu, gây bệnh hô hấp, tim mạch
CO₂, CH₄Đốt nhiên liệu, bãi rác, ruộng lúaGây hiệu ứng nhà kính

Mưa acid

Nước mưa bình thường hoà tan một ít CO₂ nên có tính acid rất yếu, pH≈5,6. Khi không khí chứa nhiều SO₂ và NO x, các khí này phản ứng với oxygen và hơi nước tạo thành acid H₂SO₄, HNO₃, rơi xuống theo mưa.

Định nghĩa · Mưa acid

Mưa acid là mưa có pH nhỏ hơn 5,6. Giảm 1 đơn vị pH nghĩa là nồng độ ion H⁺ tăng 10 lần.
  • Làm chua đất, rửa trôi chất dinh dưỡng, cây cối và rừng bị hại.
  • Làm chua sông hồ, cá và sinh vật dưới nước bị chết.
  • Ăn mòn công trình bằng kim loại, đá vôi, tượng đài, di tích.
  • Hoà tan kim loại nặng trong đất, đưa chúng vào nguồn nước.

Các khí gây mưa acid có thể bay đi hàng trăm ki-lô-mét theo gió, nên mưa acid có thể rơi ở những nơi xa nhà máy.

Năng lượng hạt nhân và nguy cơ gây ô nhiễm môi trường

Nhà máy điện hạt nhân dùng năng lượng toả ra khi hạt nhân uranium phân hạch để đun nước thành hơi, quay tua bin. Khi vận hành bình thường, nhà máy hầu như không thải khí nhà kính. Tuy vậy, năng lượng hạt nhân có những nguy cơ lớn:

  • Sự cố lò phản ứng có thể phát tán chất phóng xạ vào không khí, nước, đất trên vùng rộng lớn, như ở Chernobyl (1986) và Fukushima (2011).
  • Chất thải phóng xạ phát ra tia phóng xạ trong thời gian rất dài, không thể khử bằng cách đốt hay dùng hoá chất, phải được cô lập và lưu giữ an toàn hàng nghìn năm.
  • Khai thác quặng uranium để lại đất đá thải có tính phóng xạ.
  • Nước làm mát xả ra nóng hơn nước tự nhiên, gây ô nhiễm nhiệt cho sông, biển.

Lưu ý · Tác hại của phóng xạ

Tia phóng xạ có năng lượng lớn, có thể làm tổn thương tế bào và vật chất di truyền, gây bệnh phóng xạ, ung thư. Chất phóng xạ lọt vào nước, đất sẽ đi vào cây trồng, vật nuôi và cơ thể người.

Suy giảm tầng ozone

Tầng ozone nằm ở tầng bình lưu, cách mặt đất khoảng 15 – 35 km. Nó hấp thụ phần lớn tia tử ngoại có hại từ Mặt Trời, như một tấm khiên bảo vệ sự sống trên Trái Đất.

Các chất CFC (dùng trong tủ lạnh, điều hoà, bình xịt) và halon (dùng trong bình chữa cháy) bay lên tầng bình lưu. Tại đó, tia tử ngoại phân tách chúng, giải phóng nguyên tử chlorine. Một nguyên tử chlorine có thể phá huỷ hàng nghìn phân tử ozone. Vì vậy tầng ozone mỏng đi, rõ nhất là "lỗ thủng" trên Nam Cực mỗi mùa xuân.

  • Tia tử ngoại tới mặt đất tăng gây ung thư da, đục thuỷ tinh thể, suy giảm miễn dịch.
  • Làm hại sinh vật phù du ở biển, mắt xích đầu tiên của nhiều chuỗi thức ăn.
  • Làm giảm năng suất cây trồng.

Ghi chú · Một thành công của hợp tác quốc tế

Nghị định thư Montreal (1987) cấm dần các chất phá huỷ tầng ozone. Nhờ đó, tầng ozone đang hồi phục chậm và được dự báo trở lại mức của năm 1980 vào khoảng giữa thế kỉ XXI.

Biến đổi khí hậu và ô nhiễm nước, đất

Khí nhà kính (CO₂, CH₄, ...) từ đốt nhiên liệu, phá rừng, bãi rác, chăn nuôi làm Trái Đất nóng lên. Ở Việt Nam, biến đổi khí hậu biểu hiện qua nước biển dâng, xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long, bão mạnh hơn, lũ quét, sạt lở đất ở miền núi, nắng nóng và hạn hán kéo dài.

Nguồn gốc của một số chất gây ô nhiễm nước và đất
Chất ô nhiễmNguồn gốcẢnh hưởng
Kim loại nặng (chì, thuỷ ngân, cadmium)Nước thải công nghiệp, pin và rác điện tử, tro xỉTích tụ qua chuỗi thức ăn, hại thần kinh, thận
Thuốc bảo vệ thực vật, phân bón dư thừaĐồng ruộng, trôi theo nước mưaNgộ độc; làm nước phú dưỡng, tảo phát triển mạnh, cá chết
Rác nhựa, vi nhựaRác sinh hoạt không được thu gom, xử líTồn tại hàng trăm năm, vi nhựa đi vào cơ thể sinh vật
Vi sinh vật gây bệnhNước thải sinh hoạt, chuồng trại chưa xử líGây bệnh tiêu chảy, tả, lị

Trong phần khám phá, em hãy bật từng nguồn thải trong thành phố ảo để xem chất ô nhiễm đi vào không khí, nước hay đất.

Dự án

Dự án: Bản đồ ô nhiễm quanh em

Mục tiêu: xác định các nguồn gây ô nhiễm quanh trường hoặc nơi em sống, các chất ô nhiễm chúng thải ra và đề xuất giải pháp hạn chế. Dụng cụ: bản đồ khu vực (vẽ tay hoặc in), điện thoại để chụp ảnh, giấy quỳ hoặc giấy đo pH, cốc sạch để hứng nước mưa.

  1. Đánh dấu trên bản đồ các nguồn thải: đường đông xe, nhà máy, bãi rác, cống thải, đồng ruộng, nơi đốt rác.
  2. Với mỗi nguồn, ghi các chất ô nhiễm có thể thải ra và chúng đi vào không khí, nước hay đất.
  3. Hứng nước mưa vào cốc sạch ở hai địa điểm khác nhau, đo pH và so sánh với 5,6.
  4. Tra chỉ số chất lượng không khí (AQI) của tỉnh, thành phố em trong một tuần và ghi lại.
  5. Đề xuất ít nhất ba giải pháp hạn chế ô nhiễm mà học sinh và gia đình có thể làm.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bản đồ ô nhiễm có chú thích, bảng "nguồn – chất ô nhiễm – môi trường bị ảnh hưởng – tác hại", kết quả đo pH và AQI, các giải pháp đề xuất. Lưu ý an toàn: chỉ quan sát từ xa, không lại gần nguồn thải độc hại.

Khám phá

Thành phố ảo và các nguồn thải

Chế độ Khám phá: bật hoặc tắt từng nguồn thải và quan sát chất ô nhiễm đi vào không khí, nước, đất cùng tác hại của chúng. Chế độ Thử thách: đọc yêu cầu, bật đúng các nguồn rồi bấm "Kiểm tra".

Chế độ
Không khíĐấtNước1234567

Không khí

Chưa có chất ô nhiễm.

Nước

Chưa có chất ô nhiễm.

Đất

Chưa có chất ô nhiễm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Nước mưa ở một khu công nghiệp có pH=4,6. Đây có phải mưa acid không? Nồng độ ion H⁺ trong nước mưa này gấp bao nhiêu lần nước mưa bình thường (pH=5,6)?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một tấn than có 80% khối lượng là carbon. Khi cháy hoàn toàn, carbon chuyển thành CO₂ theo phương trình C+O₂→CO₂. Tính khối lượng CO₂ tạo thành. Cho C=12, O=16.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Những chất nào được thải ra khi đốt nhiên liệu hoá thạch?

Bài 2

Nhiên liệu hoá thạch được hình thành như thế nào?

Bài 3

Mưa có pH nhỏ hơn 5,6 được gọi là gì?

Bài 4

Nước mưa ở một vùng có pH=3,6. Nồng độ ion H⁺ của nó gấp bao nhiêu lần nước mưa bình thường có pH=5,6?

Bài 5

Đốt 500 tấn than chứa 2% khối lượng lưu huỳnh. Toàn bộ lưu huỳnh cháy theo phương trình S+O₂→SO₂. Tính khối lượng SO₂ thải ra (tấn). Cho S=32, O=16.

Đơn vị:tấn

Bài 6

Đốt cháy hoàn toàn 1,2 tấn than chứa 75% khối lượng carbon. Khối lượng CO₂ tạo thành là bao nhiêu tấn? Cho C=12, O=16.

Đơn vị:tấn

Bài 7

Mưa acid gây ra những tác hại nào?

Bài 8

Tầng ozone có vai trò gì đối với sự sống trên Trái Đất?

Bài 9

Nối mỗi chất với tác hại chính của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 10

Vì sao chất thải phóng xạ của nhà máy điện hạt nhân rất khó xử lí?

Bài 11

Những nguồn nào đưa chất ô nhiễm vào nguồn nước?

Ghi nhớ

  • Đốt nhiên liệu hoá thạch thải CO₂, CO, SO₂, NO x, bụi mịn và tro xỉ.
  • Mưa acid (pH<5,6) do SO₂, NO x gây ra, làm chua đất, nước và ăn mòn công trình.
  • Năng lượng hạt nhân có nguy cơ sự cố phát tán phóng xạ và chất thải phóng xạ phải lưu giữ rất lâu.
  • CFC, halon phá huỷ tầng ozone, làm tia tử ngoại tới mặt đất tăng.
  • Chất ô nhiễm lan qua không khí, nước, đất và đi vào cơ thể người qua hô hấp, nước uống, thức ăn.