Chương I · Lý thuyết
Bài 1. Dao động điều hoà
Quả lắc đồng hồ đung đưa, dây đàn rung khi gảy, pít-tông chạy lên xuống trong xi lanh. Các chuyển động này có điểm gì chung? Nếu gắn một cây bút vào vật đang dao động và kéo đều một băng giấy bên dưới, nét bút vẽ ra một đường cong rất quen thuộc: đường hình sin.
Em sẽ học được
- Nêu được thế nào là dao động cơ, dao động tuần hoàn.
- Nêu được định nghĩa dao động điều hoà và nhận ra đồ thị li độ – thời gian của nó là đường hình sin.
- Nêu được các khái niệm li độ, biên độ, chu kì, tần số và mối liên hệ f=1/T.
- Đọc được biên độ và chu kì từ đồ thị li độ – thời gian.
Dao động cơ. Dao động tuần hoàn
Treo một vật nhỏ vào đầu lò xo, kéo vật lệch khỏi vị trí đứng yên rồi thả ra: vật chạy qua chạy lại quanh vị trí đứng yên ban đầu. Vị trí mà vật đứng yên khi không bị kích thích gọi là vị trí cân bằng.
Định nghĩa · Dao động cơ
Chuyển động của quả lắc đồng hồ, của dây đàn khi gảy, của chiếc thuyền nhấp nhô trên sóng đều là dao động cơ.
Định nghĩa · Dao động tuần hoàn
Quả lắc của đồng hồ đang chạy dao động tuần hoàn. Một chiếc lá rung rinh trong gió thổi thất thường cũng dao động quanh vị trí cân bằng, nhưng chuyển động của nó không lặp lại đều đặn nên không phải dao động tuần hoàn.
Dao động điều hoà
Thí nghiệm: một con lắc lò xo nằm ngang có gắn bút dạ ở vật. Kéo vật lệch khỏi vị trí cân bằng một đoạn rồi thả nhẹ, đồng thời kéo đều một băng giấy theo phương vuông góc với trục lò xo. Nét bút vẽ trên băng giấy là đồ thị li độ của vật theo thời gian, và đồ thị đó có dạng đường hình sin.
Định nghĩa · Dao động điều hoà
Dao động điều hoà là dao động tuần hoàn đơn giản nhất. Ở bài sau ta sẽ viết li độ dưới dạng
Ghi chú · Ba mức độ
Li độ, biên độ, chu kì, tần số
Chọn trục Ox dọc theo quỹ đạo của vật, gốc O tại vị trí cân bằng.
- Li độ x là toạ độ của vật trên trục Ox, cho biết vật cách vị trí cân bằng bao xa và ở phía nào. Li độ có thể dương, âm hoặc bằng 0.
- Biên độ A là độ lớn cực đại của li độ: |x| nhỏ hơn hoặc bằng A, với A>0. Hai vị trí x=A và x= trừ A gọi là hai vị trí biên; chiều dài quỹ đạo là L=2A.
- Chu kì T là khoảng thời gian để vật thực hiện được một dao động toàn phần, đơn vị giây (s). Sau một dao động toàn phần, vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ.
- Tần số f là số dao động toàn phần vật thực hiện được trong một giây, đơn vị héc (Hz).
Trong đó N là số dao động toàn phần vật thực hiện trong thời gian Δt. Trong một chu kì, vật đi từ biên này sang biên kia rồi quay về, nên quãng đường đi được là 4A.
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị | Đọc trên đồ thị x trừ t |
|---|---|---|---|
| Li độ | x | m, cm | Tung độ của điểm trên đồ thị |
| Biên độ | A | m, cm | Tung độ của đỉnh cao nhất |
| Chu kì | T | s | Khoảng cách theo thời gian giữa hai đỉnh liên tiếp |
| Tần số | f | Hz | Nghịch đảo của chu kì |
Lưu ý · Đừng nhầm
Khám phá
Con lắc lò xo vẽ đồ thị
Bấm Thả vật để con lắc dao động và vẽ đồ thị li độ theo thời gian. Đổi biên độ và chu kì, quan sát đồ thị thay đổi thế nào. Sau đó chuyển sang kiểu Tuần hoàn và Tắt dần để so sánh với dao động điều hoà.
Vạch đứt nét là hai vị trí biên; chấm đỏ trên trục là li độ của vật, đường xanh là đồ thị li độ theo thời gian.
t = 0,00 s: li độ x = 5,0 cm, đã thực hiện 0 dao động toàn phần, đi được 0,0 cm.
Dao động điều hoà: đồ thị li độ theo thời gian là đường hình sin. Sau mỗi chu kì T=1 s vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ; li độ luôn nằm trong đoạn từ âm 5 cm đến 5 cm.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Dao động cơ là
Bài 2
Chọn tất cả các chuyển động là dao động tuần hoàn.
Bài 3
Đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà có dạng
Bài 4
Một vật dao động điều hoà trên quỹ đạo dài 10 cm. Tính biên độ dao động.
Bài 5
Một con lắc thực hiện 15 dao động toàn phần trong 6 s. Tính chu kì dao động của con lắc.
Bài 6
Một vật dao động điều hoà với chu kì 0,25 s. Tính tần số dao động.
Bài 7
Tim của một người đập đều 75 lần mỗi phút. Coi mỗi nhịp đập là một dao động toàn phần, tính chu kì đập của tim.
Bài 8
Một vật dao động điều hoà với biên độ 4 cm. Tính quãng đường vật đi được trong 3 chu kì.
Bài 9
Nối mỗi đại lượng với ý nghĩa của nó.
Bài 10
Một vật dao động điều hoà đi từ vị trí biên dương đến vị trí biên âm mất 0,5 s. Chu kì dao động là
Ghi nhớ
- Dao động cơ là chuyển động qua lại quanh vị trí cân bằng; dao động tuần hoàn lặp lại trạng thái sau những khoảng thời gian bằng nhau.
- Dao động điều hoà có li độ là hàm côsin (hoặc sin) của thời gian; đồ thị li độ – thời gian là đường hình sin.
- Biên độ A là độ lớn cực đại của li độ, bằng nửa chiều dài quỹ đạo.
- Chu kì T là thời gian một dao động toàn phần; tần số f=1/T là số dao động trong một giây.
- Trong một chu kì, vật đi được quãng đường 4A.