Bỏ qua đến nội dung

Chương I · Lý thuyết

Bài 1. Dao động điều hoà

Quả lắc đồng hồ đung đưa, dây đàn rung khi gảy, pít-tông chạy lên xuống trong xi lanh. Các chuyển động này có điểm gì chung? Nếu gắn một cây bút vào vật đang dao động và kéo đều một băng giấy bên dưới, nét bút vẽ ra một đường cong rất quen thuộc: đường hình sin.

Em sẽ học được

  • Nêu được thế nào là dao động cơ, dao động tuần hoàn.
  • Nêu được định nghĩa dao động điều hoà và nhận ra đồ thị li độ – thời gian của nó là đường hình sin.
  • Nêu được các khái niệm li độ, biên độ, chu kì, tần số và mối liên hệ f=1/T.
  • Đọc được biên độ và chu kì từ đồ thị li độ – thời gian.

Dao động cơ. Dao động tuần hoàn

Treo một vật nhỏ vào đầu lò xo, kéo vật lệch khỏi vị trí đứng yên rồi thả ra: vật chạy qua chạy lại quanh vị trí đứng yên ban đầu. Vị trí mà vật đứng yên khi không bị kích thích gọi là vị trí cân bằng.

Định nghĩa · Dao động cơ

Dao động cơ là chuyển động qua lại của một vật quanh một vị trí cân bằng.

Chuyển động của quả lắc đồng hồ, của dây đàn khi gảy, của chiếc thuyền nhấp nhô trên sóng đều là dao động cơ.

Định nghĩa · Dao động tuần hoàn

Dao động tuần hoàn là dao động mà trạng thái chuyển động của vật (vị trí và vận tốc) được lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau.

Quả lắc của đồng hồ đang chạy dao động tuần hoàn. Một chiếc lá rung rinh trong gió thổi thất thường cũng dao động quanh vị trí cân bằng, nhưng chuyển động của nó không lặp lại đều đặn nên không phải dao động tuần hoàn.

Dao động điều hoà

Thí nghiệm: một con lắc lò xo nằm ngang có gắn bút dạ ở vật. Kéo vật lệch khỏi vị trí cân bằng một đoạn rồi thả nhẹ, đồng thời kéo đều một băng giấy theo phương vuông góc với trục lò xo. Nét bút vẽ trên băng giấy là đồ thị li độ của vật theo thời gian, và đồ thị đó có dạng đường hình sin.

Định nghĩa · Dao động điều hoà

Dao động điều hoà là dao động trong đó li độ của vật là một hàm côsin (hoặc sin) của thời gian. Đồ thị li độ – thời gian của dao động điều hoà là một đường hình sin.

Dao động điều hoà là dao động tuần hoàn đơn giản nhất. Ở bài sau ta sẽ viết li độ dưới dạng

x=A cos (ωt+φ)

Ghi chú · Ba mức độ

Mọi dao động điều hoà đều là dao động tuần hoàn, mọi dao động tuần hoàn đều là dao động cơ, nhưng điều ngược lại không đúng. Một vật chạy đều qua lại giữa hai điểm dao động tuần hoàn mà không điều hoà, vì đồ thị li độ của nó là đường gấp khúc.

Li độ, biên độ, chu kì, tần số

Chọn trục Ox dọc theo quỹ đạo của vật, gốc O tại vị trí cân bằng.

  • Li độ x là toạ độ của vật trên trục Ox, cho biết vật cách vị trí cân bằng bao xa và ở phía nào. Li độ có thể dương, âm hoặc bằng 0.
  • Biên độ A là độ lớn cực đại của li độ: |x| nhỏ hơn hoặc bằng A, với A>0. Hai vị trí x=A và x= trừ A gọi là hai vị trí biên; chiều dài quỹ đạo là L=2A.
  • Chu kì T là khoảng thời gian để vật thực hiện được một dao động toàn phần, đơn vị giây (s). Sau một dao động toàn phần, vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ.
  • Tần số f là số dao động toàn phần vật thực hiện được trong một giây, đơn vị héc (Hz).
f=1/T, T=Δt/N

Trong đó N là số dao động toàn phần vật thực hiện trong thời gian Δt. Trong một chu kì, vật đi từ biên này sang biên kia rồi quay về, nên quãng đường đi được là 4A.

Đại lượngKí hiệuĐơn vịĐọc trên đồ thị x trừ t
Li độxm, cmTung độ của điểm trên đồ thị
Biên độAm, cmTung độ của đỉnh cao nhất
Chu kìTsKhoảng cách theo thời gian giữa hai đỉnh liên tiếp
Tần sốfHzNghịch đảo của chu kì

Lưu ý · Đừng nhầm

Biên độ là nửa chiều dài quỹ đạo, không phải cả chiều dài quỹ đạo. Một dao động toàn phần là đi rồi về đúng trạng thái cũ, không phải chỉ đi từ biên này sang biên kia (đó mới là nửa chu kì).

Khám phá

Con lắc lò xo vẽ đồ thị

Bấm Thả vật để con lắc dao động và vẽ đồ thị li độ theo thời gian. Đổi biên độ và chu kì, quan sát đồ thị thay đổi thế nào. Sau đó chuyển sang kiểu Tuần hoàn và Tắt dần để so sánh với dao động điều hoà.

Kiểu chuyển động của vật
x−5O5(cm) 03−36−69−90,511,522,533,54x (cm)t (s)

Vạch đứt nét là hai vị trí biên; chấm đỏ trên trục là li độ của vật, đường xanh là đồ thị li độ theo thời gian.

5 cm
1,00 s

t = 0,00 s: li độ x = 5,0 cm, đã thực hiện 0 dao động toàn phần, đi được 0,0 cm.

Dao động điều hoà: đồ thị li độ theo thời gian là đường hình sin. Sau mỗi chu kì T=1 s vật trở lại vị trí cũ theo hướng cũ; li độ luôn nằm trong đoạn từ âm 5 cm đến 5 cm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vật dao động điều hoà trên quỹ đạo dài 12 cm, thực hiện 20 dao động toàn phần trong 10 s. Tính biên độ, chu kì và tần số dao động.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà có đỉnh cao nhất ở x=3 cm; hai đỉnh liên tiếp cách nhau 0,4 s. Tính tần số và quãng đường vật đi được trong 0,8 s.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Dao động cơ là

Bài 2

Chọn tất cả các chuyển động là dao động tuần hoàn.

Bài 3

Đồ thị li độ – thời gian của một vật dao động điều hoà có dạng

Bài 4

Một vật dao động điều hoà trên quỹ đạo dài 10 cm. Tính biên độ dao động.

Đơn vị:cm

Bài 5

Một con lắc thực hiện 15 dao động toàn phần trong 6 s. Tính chu kì dao động của con lắc.

Đơn vị:s

Bài 6

Một vật dao động điều hoà với chu kì 0,25 s. Tính tần số dao động.

Đơn vị:Hz

Bài 7

Tim của một người đập đều 75 lần mỗi phút. Coi mỗi nhịp đập là một dao động toàn phần, tính chu kì đập của tim.

Đơn vị:s

Bài 8

Một vật dao động điều hoà với biên độ 4 cm. Tính quãng đường vật đi được trong 3 chu kì.

Đơn vị:cm

Bài 9

Nối mỗi đại lượng với ý nghĩa của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 10

Một vật dao động điều hoà đi từ vị trí biên dương đến vị trí biên âm mất 0,5 s. Chu kì dao động là

Ghi nhớ

  • Dao động cơ là chuyển động qua lại quanh vị trí cân bằng; dao động tuần hoàn lặp lại trạng thái sau những khoảng thời gian bằng nhau.
  • Dao động điều hoà có li độ là hàm côsin (hoặc sin) của thời gian; đồ thị li độ – thời gian là đường hình sin.
  • Biên độ A là độ lớn cực đại của li độ, bằng nửa chiều dài quỹ đạo.
  • Chu kì T là thời gian một dao động toàn phần; tần số f=1/T là số dao động trong một giây.
  • Trong một chu kì, vật đi được quãng đường 4A.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ