Bỏ qua đến nội dung

Chương VI · Lý thuyết

Bài 31. Động học của chuyển động tròn đều

Xe mô tô đua nghiêng mình vào khúc cua, bánh xe quay tít, kim đồng hồ quay đều suốt ngày. Trên cùng một bánh xe, điểm ở vành và điểm gần trục quay có nhanh như nhau không? Câu trả lời phụ thuộc vào việc ta đo độ nhanh bằng góc hay bằng quãng đường.

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa radian, biểu diễn được độ dịch chuyển góc theo radian.
  • Nêu được định nghĩa chuyển động tròn đều, tốc độ góc, chu kì và tần số.
  • Vận dụng được ω=θ/t, T=2π/ω, f=1/T và v=ωr để giải bài tập.
  • Nêu được vectơ vận tốc trong chuyển động tròn đều có phương tiếp tuyến với đường tròn.

Mô tả chuyển động tròn

Chuyển động tròn là chuyển động có quỹ đạo là đường tròn. Vị trí của vật trên đường tròn có thể xác định bằng quãng đường s dọc theo cung tròn, hoặc bằng góc quét được so với vị trí ban đầu. Để đo góc này, người ta thường dùng radian.

Định nghĩa · Radian

Một radian (kí hiệu rad) là số đo góc ở tâm một đường tròn chắn cung có độ dài bằng bán kính của đường tròn đó.

Góc ở tâm chắn cung dài s trên đường tròn bán kính r gọi là độ dịch chuyển góc, kí hiệu θ:

θ=s/r ⇒ s=rθ

Cả đường tròn có chu vi 2πr nên ứng với góc 2π rad. Từ đó suy ra cách đổi đơn vị:

360°=2π rad, 180°=π rad
1 rad≈57,3°
123456OAM

Kéo điểm M. Vạch số k trên đường tròn cách A một cung dài bằng k lần bán kính.

2,0 m

Cung AM dài s=rθ=2·1≈2 m, gấp 1 lần bán kính, nên θ=s/r≈1 rad ≈57,3°.

Chuyển động tròn đều. Tốc độ và tốc độ góc

Định nghĩa · Chuyển động tròn đều

Chuyển động tròn đều là chuyển động có quỹ đạo tròn và có tốc độ không đổi. Tốc độ (còn gọi là tốc độ dài) là v=s/t.

Định nghĩa · Tốc độ góc

Tốc độ góc ω là đại lượng đo bằng góc mà bán kính nối vật với tâm quét được trong một đơn vị thời gian: ω=θ/t. Đơn vị là rad/s. Trong chuyển động tròn đều, ω không đổi.

Định nghĩa · Chu kì và tần số

Chu kì T là thời gian vật đi được một vòng, đơn vị giây (s). Tần số f là số vòng vật đi được trong một giây, đơn vị héc (Hz), 1 Hz =1 vòng/s.

Trong thời gian T vật quét được góc 2π nên:

T=2π/ω=1/f, ω=2πf

Thay s=rθ vào v=s/t ta được liên hệ giữa tốc độ và tốc độ góc:

v=rθ/t=ωr

Ghi chú · Cùng tốc độ góc, khác tốc độ

Các điểm trên một vật rắn quay đều (trừ điểm trên trục quay) có cùng tốc độ góc. Điểm càng xa trục quay càng đi nhanh, vì v tỉ lệ thuận với r.

Vận tốc trong chuyển động tròn đều

Vận tốc tức thời của vật tại một điểm là vectơ có phương tiếp tuyến với đường tròn tại điểm đó, cùng chiều chuyển động. Độ lớn của vectơ này bằng tốc độ:

v=ωr=2πr/T

Lưu ý · Tốc độ không đổi nhưng vận tốc thay đổi

Trong chuyển động tròn đều, độ lớn vận tốc không đổi nhưng hướng của vectơ vận tốc luôn thay đổi. Vì vậy chuyển động tròn đều vẫn là chuyển động có gia tốc.

Khám phá

Bánh xe quay

Bấm Quay, rồi đặt hai điểm A và B ở hai bán kính khác nhau. So sánh góc quét và quãng đường của chúng trong bảng số liệu: đại lượng nào giống nhau, đại lượng nào khác nhau? Sau đó làm thử thách để đạt tốc độ cho trước.

vAvB

Vùng vàng là góc đã quét từ vạch đứt nét, hai cung màu là quãng đường của A và B, mũi tên là vận tốc.

2,0 rad/s
0,20 m
0,50 m
Điểmr (m)θ (rad)s (m)ω (rad/s)v (m/s)
A0,200,000,002,00,40
B0,500,000,002,01,00

t = 0,0 s, đã quay 0 vòng. Chu kì T = 3,14 s, tần số f = 0,32 Hz.

Cả bánh xe có chung một tốc độ góc ω=2 rad/s, nên A và B quét cùng một góc θ trong cùng một thời gian. Điểm B xa tâm gấp 2,5 lần nên đi quãng đường dài gấp 2,5 lần: v A =ωr A =0,4 m/s, v B =ωr B =1 m/s.

Thử thách: chỉnh ω và r A để điểm A có tốc độ 0,6 m/s. Hiện v A =0,4 m/s.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tính độ dịch chuyển góc theo radian của kim giờ đồng hồ sau 1 giờ.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Rôto của một tổ máy nhà máy thuỷ điện Hoà Bình quay 125 vòng/phút. Tính tốc độ góc của rôto theo rad/s.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trái Đất tự quay một vòng trong 24 giờ, bán kính xích đạo khoảng 6400 km. Tính tốc độ góc của Trái Đất và tốc độ của một điểm trên xích đạo.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Một radian là số đo của góc ở tâm một đường tròn chắn cung có độ dài bằng

Bài 2

Đổi góc 60° sang radian (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:rad

Bài 3

Vật chuyển động trên đường tròn bán kính 0,5 m, có độ dịch chuyển góc 2 rad. Tính quãng đường vật đi được.

Đơn vị:m

Bài 4

Tính tốc độ góc của kim giây đồng hồ (làm tròn đến ba chữ số thập phân).

Đơn vị:rad/s

Bài 5

Một vật chuyển động tròn đều với tốc độ góc π rad/s. Tính tần số của vật.

Đơn vị:Hz

Bài 6

Cánh quạt dài 20 cm quay với tần số 20 Hz. Tính tốc độ của điểm ở đầu cánh quạt (làm tròn đến một chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s

Bài 7

Hai điểm A và B trên một đĩa quay đều, r A =2r B. Khẳng định nào đúng?

Bài 8

Kim phút của đồng hồ dài 4 cm, kim giây dài 5 cm. Tốc độ của đầu kim giây gấp bao nhiêu lần tốc độ của đầu kim phút?

Đơn vị:lần

Bài 9

Xe đồ chơi chạy với tốc độ không đổi 0,2 m/s trên đường ray tròn bán kính 0,5 m. Tính tốc độ góc của xe.

Đơn vị:rad/s

Bài 10

Xe đồ chơi chạy đều với tốc độ 0,2 m/s trên đường ray tròn. Sau nửa vòng, độ biến thiên vận tốc của xe có độ lớn bằng bao nhiêu?

Đơn vị:m/s

Bài 11

Nối mỗi đại lượng với ý nghĩa của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Một radian là góc ở tâm chắn cung có độ dài bằng bán kính; θ=s/r và 360°=2π rad.
  • Chuyển động tròn đều có quỹ đạo tròn và tốc độ không đổi.
  • Tốc độ góc ω=θ/t (rad/s), chu kì T=2π/ω (s), tần số f=1/T (Hz).
  • Tốc độ v=ωr: cùng một vật quay, điểm càng xa trục càng nhanh dù tốc độ góc như nhau.
  • Vectơ vận tốc tiếp tuyến với đường tròn, độ lớn không đổi nhưng hướng luôn thay đổi.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ