Chương VI · Lý thuyết
Bài 31. Động học của chuyển động tròn đều
Xe mô tô đua nghiêng mình vào khúc cua, bánh xe quay tít, kim đồng hồ quay đều suốt ngày. Trên cùng một bánh xe, điểm ở vành và điểm gần trục quay có nhanh như nhau không? Câu trả lời phụ thuộc vào việc ta đo độ nhanh bằng góc hay bằng quãng đường.
Em sẽ học được
- Nêu được định nghĩa radian, biểu diễn được độ dịch chuyển góc theo radian.
- Nêu được định nghĩa chuyển động tròn đều, tốc độ góc, chu kì và tần số.
- Vận dụng được ω=θ/t, T=2π/ω, f=1/T và v=ωr để giải bài tập.
- Nêu được vectơ vận tốc trong chuyển động tròn đều có phương tiếp tuyến với đường tròn.
Mô tả chuyển động tròn
Chuyển động tròn là chuyển động có quỹ đạo là đường tròn. Vị trí của vật trên đường tròn có thể xác định bằng quãng đường s dọc theo cung tròn, hoặc bằng góc quét được so với vị trí ban đầu. Để đo góc này, người ta thường dùng radian.
Định nghĩa · Radian
Góc ở tâm chắn cung dài s trên đường tròn bán kính r gọi là độ dịch chuyển góc, kí hiệu θ:
Cả đường tròn có chu vi 2πr nên ứng với góc 2π rad. Từ đó suy ra cách đổi đơn vị:
Kéo điểm M. Vạch số k trên đường tròn cách A một cung dài bằng k lần bán kính.
Cung AM dài s=rθ=2·1≈2 m, gấp 1 lần bán kính, nên θ=s/r≈1 rad ≈57,3°.
Chuyển động tròn đều. Tốc độ và tốc độ góc
Định nghĩa · Chuyển động tròn đều
Định nghĩa · Tốc độ góc
Định nghĩa · Chu kì và tần số
Trong thời gian T vật quét được góc 2π nên:
Thay s=rθ vào v=s/t ta được liên hệ giữa tốc độ và tốc độ góc:
Ghi chú · Cùng tốc độ góc, khác tốc độ
Vận tốc trong chuyển động tròn đều
Vận tốc tức thời của vật tại một điểm là vectơ có phương tiếp tuyến với đường tròn tại điểm đó, cùng chiều chuyển động. Độ lớn của vectơ này bằng tốc độ:
Lưu ý · Tốc độ không đổi nhưng vận tốc thay đổi
Khám phá
Bánh xe quay
Bấm Quay, rồi đặt hai điểm A và B ở hai bán kính khác nhau. So sánh góc quét và quãng đường của chúng trong bảng số liệu: đại lượng nào giống nhau, đại lượng nào khác nhau? Sau đó làm thử thách để đạt tốc độ cho trước.
Vùng vàng là góc đã quét từ vạch đứt nét, hai cung màu là quãng đường của A và B, mũi tên là vận tốc.
| Điểm | r (m) | θ (rad) | s (m) | ω (rad/s) | v (m/s) |
|---|---|---|---|---|---|
| A | 0,20 | 0,00 | 0,00 | 2,0 | 0,40 |
| B | 0,50 | 0,00 | 0,00 | 2,0 | 1,00 |
t = 0,0 s, đã quay 0 vòng. Chu kì T = 3,14 s, tần số f = 0,32 Hz.
Cả bánh xe có chung một tốc độ góc ω=2 rad/s, nên A và B quét cùng một góc θ trong cùng một thời gian. Điểm B xa tâm gấp 2,5 lần nên đi quãng đường dài gấp 2,5 lần: v A =ωr A =0,4 m/s, v B =ωr B =1 m/s.
Thử thách: chỉnh ω và r A để điểm A có tốc độ 0,6 m/s. Hiện v A =0,4 m/s.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Một radian là số đo của góc ở tâm một đường tròn chắn cung có độ dài bằng
Bài 2
Đổi góc 60° sang radian (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 3
Vật chuyển động trên đường tròn bán kính 0,5 m, có độ dịch chuyển góc 2 rad. Tính quãng đường vật đi được.
Bài 4
Tính tốc độ góc của kim giây đồng hồ (làm tròn đến ba chữ số thập phân).
Bài 5
Một vật chuyển động tròn đều với tốc độ góc π rad/s. Tính tần số của vật.
Bài 6
Cánh quạt dài 20 cm quay với tần số 20 Hz. Tính tốc độ của điểm ở đầu cánh quạt (làm tròn đến một chữ số thập phân).
Bài 7
Hai điểm A và B trên một đĩa quay đều, r A =2r B. Khẳng định nào đúng?
Bài 8
Kim phút của đồng hồ dài 4 cm, kim giây dài 5 cm. Tốc độ của đầu kim giây gấp bao nhiêu lần tốc độ của đầu kim phút?
Bài 9
Xe đồ chơi chạy với tốc độ không đổi 0,2 m/s trên đường ray tròn bán kính 0,5 m. Tính tốc độ góc của xe.
Bài 10
Xe đồ chơi chạy đều với tốc độ 0,2 m/s trên đường ray tròn. Sau nửa vòng, độ biến thiên vận tốc của xe có độ lớn bằng bao nhiêu?
Bài 11
Nối mỗi đại lượng với ý nghĩa của nó.
Ghi nhớ
- Một radian là góc ở tâm chắn cung có độ dài bằng bán kính; θ=s/r và 360°=2π rad.
- Chuyển động tròn đều có quỹ đạo tròn và tốc độ không đổi.
- Tốc độ góc ω=θ/t (rad/s), chu kì T=2π/ω (s), tần số f=1/T (Hz).
- Tốc độ v=ωr: cùng một vật quay, điểm càng xa trục càng nhanh dù tốc độ góc như nhau.
- Vectơ vận tốc tiếp tuyến với đường tròn, độ lớn không đổi nhưng hướng luôn thay đổi.