Bỏ qua đến nội dung

Chương V · Hoạt động

Bài 30. Thực hành: Xác định động lượng của vật trước và sau va chạm

Hai xe va chạm trên đệm khí có thể dính vào nhau, hoặc một xe dừng lại còn xe kia chạy tiếp, hoặc cả hai bật ra. Định luật bảo toàn động lượng nói rằng tổng động lượng không đổi trong mọi trường hợp đó. Trong bài này, em sẽ đo để kiểm chứng điều ấy.

Em sẽ học được

  • Thiết kế được phương án và bố trí được thí nghiệm với đệm khí, cổng quang điện.
  • Đo được thời gian, tính được vận tốc và động lượng của xe trước và sau va chạm.
  • So sánh được tổng động lượng trước và sau va chạm, chỉ ra được nguyên nhân sai số.

Cơ sở lí thuyết

Hai xe chuyển động trên đệm khí nằm ngang: trọng lực và phản lực cân bằng nhau, ma sát rất nhỏ, nên hệ hai xe được coi là hệ kín. Động lượng của hệ phải không đổi.

m A vectơ v A+m B vectơ v B=m A vectơ v A ′+m B vectơ v B ′

Khối lượng đo bằng cân điện tử. Tốc độ đo gián tiếp: xe gắn tấm cản quang độ dài d đi qua cổng quang điện, đồng hồ hiện số đo thời gian t tấm cản quang che cổng. Quãng đường ngắn nên coi xe chuyển động thẳng đều:

v=d/t, p=mv

Ghi chú · Đừng quên dấu

Chọn chiều dương là chiều chuyển động ban đầu của xe A. Xe đi ngược lại có vận tốc âm. Đồng hồ chỉ cho biết thời gian, nên em phải quan sát hướng xe đi để ghi đúng dấu.

Dự án

Tiến hành thí nghiệm

Mục tiêu: xác định tổng động lượng của hai xe trước và sau va chạm rồi so sánh. Dụng cụ: băng đệm khí và bơm nén khí, hai xe trượt, hai tấm cản quang, hai cổng quang điện, đồng hồ đo thời gian hiện số, cân điện tử, phụ kiện gắn ở đầu xe để hai xe dính vào nhau hoặc bật ra.

  1. Cân khối lượng m A, m B của hai xe. Đo độ dài d của tấm cản quang.
  2. Đặt đệm khí nằm ngang, nối với bơm khí. Lắp hai cổng quang điện cách nhau một khoảng, nối với đồng hồ hiện số. Bật bơm và kiểm tra đệm khí nằm ngang: xe đặt lên phải đứng yên.
  3. Đặt xe B đứng yên giữa hai cổng, xe A ở ngoài cổng 1. Gắn phụ kiện cho va chạm mềm.
  4. Đẩy nhẹ xe A qua cổng 1 đến va chạm với xe B. Ghi thời gian t tại cổng 1, thời gian t′ khi hai xe dính nhau qua cổng 2.
  5. Đo ít nhất 3 lần. Ghi vào bảng thứ nhất.
  6. Đổi phụ kiện để có va chạm đàn hồi, đo tương tự: ghi thời gian xe A trước va chạm, xe B sau va chạm và xe A sau va chạm nếu xe A còn đi qua một cổng.
  7. Tính vận tốc, động lượng từng xe và tổng động lượng, tính độ lệch (|p trừ p′|)/p·100%.
Mẫu bảng ghi số liệu cho va chạm mềm
Lần đot (s)v A (m/s)p (kg.m/s)t′ (s)V (m/s)p′ (kg.m/s)
1………………
2………………
3………………
Mẫu bảng ghi số liệu cho va chạm đàn hồi
Lần đot A (s)p (kg.m/s)t A ′ (s)t B ′ (s)v A ′ (m/s)v B ′ (m/s)p′ (kg.m/s)
1…………………
2…………………
3…………………

Báo cáo: nộp hai bảng số liệu, nhận xét tổng động lượng trước và sau va chạm trong mỗi trường hợp, kết luận về định luật bảo toàn động lượng, nêu các nguyên nhân gây sai số và đề xuất một phương án khác, ví dụ quay video chuyển động của xe rồi phân tích bằng phần mềm.

Lưu ý · Hạn chế sai số

Chỉnh đệm khí thật nằm ngang và không chạm tay vào xe khi xe đang chạy. Đẩy xe nhẹ để va chạm không làm tấm cản quang rung. Bố trí cổng gần chỗ va chạm để ma sát và lực cản không khí ảnh hưởng ít.

Khám phá

Đệm khí ảo với cổng quang

Chọn loại va chạm, khối lượng hai xe, rồi đẩy xe A. Đọc thời gian trên đồng hồ, tự tính tổng động lượng trước và sau va chạm, nhập vào để ghi vào bảng. Làm ít nhất một lần mỗi loại va chạm, thử cả xe nhẹ va vào xe nặng. Số đo có sai số nhỏ như thí nghiệm thật.

Cổng 1Cổng 2AB
Loại va chạm
0,4 kg
0,4 kg
0,5 m/s

Chọn loại va chạm và khối lượng hai xe, rồi đẩy xe A qua cổng quang 1.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Va chạm mềm: m A =m B =0,4 kg, xe B đứng yên, d=0,1 m. Xe A qua cổng 1 trong t=0,200 s, hai xe dính nhau qua cổng 2 trong t′=0,408 s. So sánh tổng động lượng trước và sau va chạm.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Va chạm đàn hồi: m A =0,2 kg, m B =0,4 kg, xe B đứng yên, d=0,1 m. Xe A qua cổng 1 trong 0,200 s rồi bật ngược lại, qua cổng 1 lần nữa trong 0,610 s. Xe B qua cổng 2 trong 0,305 s. So sánh tổng động lượng.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Tấm cản quang dài 0,1 m đi qua cổng quang điện trong 0,250 s. Tính tốc độ của xe.

Đơn vị:m/s

Bài 2

Xe 0,4 kg có tấm cản quang dài 0,1 m, qua cổng quang điện trong 0,200 s. Tính độ lớn động lượng của xe.

Đơn vị:kg.m/s

Bài 3

Trong một lần đo, p=0,250 kg.m/s và p′=0,245 kg.m/s. Độ lệch tương đối bằng bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 4

Va chạm đàn hồi giữa xe A 0,3 kg và xe B 0,3 kg đang đứng yên. Xe A có tốc độ 0,6 m/s trước va chạm và dừng lại sau đó. Theo định luật bảo toàn động lượng, xe B sau va chạm có tốc độ bao nhiêu?

Đơn vị:m/s

Bài 5

Va chạm đàn hồi: m A =0,2 kg, m B =0,6 kg. Sau va chạm xe A bật ngược lại với tốc độ 0,2 m/s, xe B đi tiếp với tốc độ 0,2 m/s. Tính tổng động lượng của hệ sau va chạm, lấy chiều dương là chiều ban đầu của xe A.

Đơn vị:kg.m/s

Bài 6

Vì sao có thể coi hai xe trên đệm khí nằm ngang là một hệ kín?

Bài 7

Nguyên nhân nào có thể làm tổng động lượng đo được trước và sau va chạm lệch nhau?

Bài 8

Sắp xếp các bước của thí nghiệm va chạm mềm theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Tính và so sánh tổng động lượng
  2. Vị trí 2: Ghi thời gian ở hai cổng quang điện
  3. Vị trí 3: Đẩy xe A đến va chạm với xe B đang đứng yên
  4. Vị trí 4: Lắp cổng quang điện, bật bơm và chỉnh đệm khí nằm ngang
  5. Vị trí 5: Cân khối lượng hai xe

Ghi nhớ

  • Hai xe trên đệm khí nằm ngang được coi là hệ kín.
  • Tốc độ xác định qua cổng quang: v=d/t; động lượng p=mv, kèm dấu theo chiều chuyển động.
  • Kết quả đo: tổng động lượng trước và sau va chạm bằng nhau trong giới hạn sai số, với cả va chạm mềm và đàn hồi.
  • Sai số đến từ đệm chưa nằm ngang, ma sát còn lại, lực cản không khí và phép đo độ dài, thời gian.