Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Hoạt động

Bài 11. Thực hành: Đo gia tốc rơi tự do

Một vật rơi từ độ cao 1 m chỉ mất chưa đến nửa giây, tay người không bấm kịp đồng hồ. Dùng nam châm điện để thả vật và cổng quang điện để dừng đồng hồ, ta đo được thời gian rơi đến phần nghìn giây, rồi tính ra chính giá trị g tại nơi mình đứng.

Em sẽ học được

  • Thiết kế được phương án đo gia tốc rơi tự do bằng nam châm điện và cổng quang điện.
  • Đo được thời gian rơi ứng với các quãng đường khác nhau.
  • Tính được g và sai số của phép đo, viết kết quả đúng cách.
  • Vẽ được đồ thị s theo t mũ 2, nhận xét tính chất rơi tự do và suy ra g từ hệ số góc.

Cơ sở lí thuyết

Trụ thép được thả không vận tốc đầu và lực cản không đáng kể, nên rơi tự do với s=1/2gt mũ 2. Đo s và t, ta tính được:

g=2s/t mũ 2

Vì s=g/2·t mũ 2 nên đồ thị s theo t mũ 2 là đường thẳng đi qua gốc toạ độ, có hệ số góc k=g/2. Khi đó g=2k.

Sai số tỉ đối của một lần tính theo công thức trên là δg=δs+2δt; luỹ thừa bậc 2 của t làm sai số của thời gian được nhân đôi, nên đo thời gian cần chính xác nhất.

Dụng cụ và cách bố trí

  • Máng (giá) đứng có dây dọi và thước đo, chân đế có vít chỉnh thăng bằng.
  • Nam châm điện giữ trụ thép, hộp công tắc kép để ngắt điện thả trụ.
  • Trụ thép nhỏ, một cổng quang điện E dời được dọc máng.
  • Đồng hồ đo thời gian hiện số.

Ghi chú · Đo thời gian rơi

Đồng hồ bắt đầu đếm khi ngắt điện nam châm (trụ bắt đầu rơi) và dừng khi trụ chắn tia sáng của cổng E. Muốn vậy, nối hộp công tắc với ổ A, cổng E với ổ B và đặt MODE đo thời gian giữa hai tín hiệu đó (A↔B). Đồng hồ của lớp có thể khác, hãy xem hướng dẫn đi kèm và kiểm tra lại trước khi đo.

Dự án

Thực hành: đo gia tốc rơi tự do

Mục tiêu: đo gia tốc rơi tự do g tại phòng thí nghiệm, viết kết quả g=g̅±Δg và kiểm chứng rơi tự do là chuyển động nhanh dần đều.

  1. Đặt máng đứng, chỉnh vít ở chân đế để dây dọi song song với máng. Lắp nam châm điện ở đỉnh máng, nối đồng hồ, hộp công tắc và cổng E.
  2. Đặt cổng E cách điểm thả một quãng s=0,4 m; đo và ghi lại s.
  3. Cho trụ thép hút vào nam châm, nhấn RESET để đồng hồ về 0,000. Ngắt điện để thả trụ, rồi ghi thời gian t. Lặp lại ít nhất 3 lần.
  4. Dời cổng E đến các vị trí khác (s=0,6; 0,8; 1,0; 1,2 m) và lặp lại bước trên.
  5. Tính t̅, t̅ mũ 2 và g=2s/(t̅ mũ 2) cho từng vị trí; tính g̅ và Δg.
  6. Vẽ đồ thị s theo t mũ 2, nhận xét dạng đồ thị và tính g từ hệ số góc.
Mẫu bảng ghi số liệu
s (m)t₁ (s)t₂ (s)t₃ (s)t̅ (s)t̅ mũ 2 (s²)g (m/s²)
0,4………………
0,6………………
0,8………………
1,0………………
1,2………………

Báo cáo: nộp bảng số liệu, đồ thị s theo t mũ 2, kết quả g=g̅±Δg, so sánh với 9,8 m/s² và nêu nguyên nhân gây sai số.

Lưu ý · Hạn chế sai số

Giữ máng thật thẳng đứng để trụ không chạm máng, đo s từ đúng mép dưới của trụ đến cổng và thả trụ theo cùng một cách ở mỗi lần đo. Không đặt cổng quá gần điểm thả: thời gian rất ngắn nên sai số tỉ đối sẽ lớn.

Khám phá

Thí nghiệm rơi ảo

Kéo cổng E (hoặc chọn rồi dùng phím mũi tên) đến một độ cao, thả trụ ít nhất 3 lần rồi dời cổng sang chỗ khác. Đo đủ 3 vị trí trở lên để đường thẳng s theo t mũ 2 xuất hiện và đọc g từ hệ số góc.

Nam châm00,30,60,91,2E 00,10,20,300,30,60,91,2s (m)t² (s²)
0,000 s

Ở vị trí này cần thêm 3 lần thả. Mỗi vị trí cổng đo ít nhất 3 lần.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đo với cổng cách điểm thả s=0,800 m (thước có ĐCNN 1 mm, sai số dụng cụ 0,0005 m), được thời gian 0,404 s; 0,405 s; 0,403 s, đồng hồ có sai số dụng cụ 0,0005 s. Tính g và viết kết quả.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bảng số liệu cho (s;t̅): (0,4;0,286); (0,6;0,350); (0,8;0,404); (1,0;0,452); (1,2;0,495) (mét; giây). Tính g̅, Δg và g từ đồ thị s theo t mũ 2.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Công thức nào dùng để tính g khi đo được s và thời gian rơi t từ trạng thái nghỉ?

Bài 2

Trụ thép rơi 0,50 m trong 0,32 s. Tính gia tốc rơi tự do (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s²

Bài 3

Ba lần đo thời gian rơi được 0,451 s; 0,452 s; 0,450 s. Tính thời gian trung bình.

Đơn vị:s

Bài 4

Đồ thị s theo t mũ 2 của vật rơi tự do có dạng gì?

Bài 5

Đồ thị s theo t mũ 2 có hệ số góc 4,88 m/s². Tính g.

Đơn vị:m/s²

Bài 6

Đo được δs=0,1% và δt=0,2%. Tính sai số tỉ đối δg của g=2s/t mũ 2, theo %.

Đơn vị:%

Bài 7

Những việc nào giúp giảm sai số của phép đo g trong bài này?

Bài 8

Sắp xếp các bước đo g ở một vị trí cổng.

  1. Vị trí 1: Ngắt điện nam châm để thả trụ, đọc thời gian t.
  2. Vị trí 2: Chỉnh máng thẳng đứng, lắp và nối thiết bị.
  3. Vị trí 3: Tính g=2s/(t̅ mũ 2).
  4. Vị trí 4: Đặt cổng, đo s, cho trụ hút vào nam châm, nhấn RESET.

Ghi nhớ

  • Đo s và thời gian rơi t từ lúc thả đến lúc chắn cổng quang điện, rồi tính g=2s/t mũ 2.
  • Đồ thị s theo t mũ 2 là đường thẳng qua gốc: rơi tự do là chuyển động nhanh dần đều, và g=2k.
  • Kết quả viết dưới dạng g=g̅±Δg; sai số tỉ đối δg=δs+2δt.