Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 12. Chuyển động ném

Quả bóng được đá lên, viên đạn pháo được bắn đi đều vạch một đường cong trên không trung. Đường cong đó trông phức tạp, nhưng chỉ cần tách thành hai chuyển động đơn giản đã học, ta tính được bóng bay bao lâu, cao bao nhiêu và xa bao nhiêu.

Em sẽ học được

  • Phân tích được chuyển động ném thành hai chuyển động thành phần theo phương ngang và phương thẳng đứng.
  • Viết được công thức tính thời gian rơi và tầm xa của chuyển động ném ngang.
  • Viết được công thức tính tầm cao, tầm xa của chuyển động ném xiên.
  • Giải thích được vì sao tầm xa lớn nhất khi ném xiên với góc 45°.

Chuyển động ném ngang

Định nghĩa · Chuyển động ném ngang

Chuyển động ném ngang là chuyển động của vật có vận tốc đầu vectơ v₀ theo phương nằm ngang và chỉ chịu tác dụng của trọng lực.

Thí nghiệm: búa gõ vào thanh thép, bi A bị đẩy đi theo phương ngang, còn bi B rơi tự do từ cùng độ cao. Hai bi luôn ở cùng một độ cao và chạm đất cùng lúc. Theo phương ngang không có lực tác dụng nên bi A chuyển động đều; theo phương thẳng đứng bi A rơi tự do.

Hai chuyển động thành phần của vật ném ngang từ độ cao H
PhươngTính chấtCông thức
NgangThẳng đềud x =v₀t; v x =v₀
Thẳng đứngRơi tự dod y =1/2gt mũ 2; v y =gt

Khi chạm đất d y =H, nên thời gian chuyển động và tầm xa L (giá trị lớn nhất của d x) là:

t= căn bậc hai của (2H/g), L=v₀t=v₀ căn bậc hai của (2H/g)

Thời gian rơi chỉ phụ thuộc H, không phụ thuộc v₀. Tầm xa phụ thuộc cả H và v₀. Quỹ đạo có dạng một nhánh parabol.

Chuyển động ném xiên

Vật được ném từ mặt đất với vận tốc đầu vectơ v₀ hợp với phương ngang góc α (góc ném). Phân tích vectơ v₀ thành hai thành phần:

v 0x =v₀ cos α, v 0y =v₀ sin α
Hai chuyển động thành phần của vật ném xiên
PhươngTính chấtCông thức
NgangThẳng đềuv x =v₀ cos α; d x =v₀ cos α·t
Thẳng đứng (chiều dương hướng lên)Biến đổi đều, gia tốc trừ gv y =v₀ sin α trừ gt; d y =v₀ sin α·t trừ 1/2gt mũ 2

Ở điểm cao nhất v y =0, nên vật lên đến đó sau (v₀ sin α)/g; thời gian bay gấp đôi khoảng này. Từ đó suy ra tầm cao H và tầm xa L:

H=(v₀ mũ 2 sin mũ 2 α)/(2g), L=(v₀ mũ 2 sin 2α)/g

Ghi chú · Góc ném cho tầm xa lớn nhất

Với cùng v₀, sin 2α lớn nhất khi α=45°, nên tầm xa lớn nhất là L max =v₀ mũ 2 /g. Hai góc phụ nhau như 30° và 60° cho cùng một tầm xa, nhưng góc lớn hơn bay cao hơn.

Lưu ý · Điều kiện áp dụng

Các công thức trên bỏ qua lực cản không khí. Thực tế, lực cản làm tầm xa giảm, nhất là với vật nhẹ như quả bóng bay nhanh.

Khám phá

Súng bắn bóng ảo

Chọn kiểu ném, chỉnh v₀ và góc hoặc độ cao, nhấn "Ném" và kéo thanh thời gian để xem v x, v y. Trong ném ngang, so sánh bóng với vật thả rơi tự do màu cam. Tính trước để bóng rơi trúng bia.

Kiểu ném
20 m/s
45 °
02040608010002040y (m)x (m)

→ vx: thành phần ngang ↕ vy: thành phần thẳng đứng

0,00 s
Tầm xa L
…
Tầm cao H
…
Thời gian bay
…

Lúc t=0 s: v x =14,14 m/s (không đổi), v y =14,14 m/s, v= căn bậc hai của (v x mũ 2 +v y mũ 2)=20 m/s.

Mục tiêu: đặt bóng rơi cách điểm ném 30 m (sai lệch không quá 2 m). Chỉnh rồi nhấn "Ném", hoặc kéo thanh thời gian để xem hai thành phần vận tốc.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Từ đỉnh tháp cao 45 m, một vật được ném ngang với vận tốc 20 m/s. Bỏ qua lực cản, lấy g=10 m/s². Tính thời gian rơi, tầm xa và tốc độ của vật lúc chạm đất.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một quả bóng được đá từ mặt đất với vận tốc 20 m/s, góc ném 30°. Bỏ qua lực cản, lấy g=9,8 m/s². Tính tầm cao, tầm xa và thời gian bay.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Thời gian rơi của vật ném ngang phụ thuộc vào yếu tố nào?

Bài 2

Một vật được ném ngang từ độ cao 20 m, lấy g=10 m/s². Tính thời gian rơi.

Đơn vị:s

Bài 3

Một vật được ném ngang với vận tốc 15 m/s từ độ cao 20 m, lấy g=10 m/s². Tính tầm xa.

Đơn vị:m

Bài 4

Một vật được ném ngang từ độ cao 4,9 m, có tầm xa 5 m. Lấy g=9,8 m/s². Tính vận tốc ném.

Đơn vị:m/s

Bài 5

Vật được ném xiên từ mặt đất với v₀=30 m/s, góc ném 30°. Lấy g=10 m/s². Tính tầm cao.

Đơn vị:m

Bài 6

Vật được ném xiên từ mặt đất với v₀=14 m/s, góc ném 45°. Lấy g=9,8 m/s². Tính tầm xa.

Đơn vị:m

Bài 7

Với cùng vận tốc đầu, ném xiên từ mặt đất ở góc nào thì tầm xa lớn nhất?

Bài 8

Tại điểm cao nhất của quỹ đạo ném xiên (bỏ qua lực cản), những phát biểu nào đúng?

Bài 9

Hai vật được ném xiên từ mặt đất với cùng v₀, góc ném lần lượt 30° và 60°. Kết luận nào đúng?

Ghi nhớ

  • Chuyển động ném được phân tích thành chuyển động thẳng đều theo phương ngang và chuyển động do trọng lực theo phương thẳng đứng.
  • Ném ngang: t= căn bậc hai của (2H/g), L=v₀ căn bậc hai của (2H/g); thời gian rơi không phụ thuộc v₀.
  • Ném xiên: H=(v₀ mũ 2 sin mũ 2 α)/(2g), L=(v₀ mũ 2 sin 2α)/g; tầm xa lớn nhất khi α=45°.
  • Quỹ đạo có dạng parabol khi bỏ qua lực cản không khí.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ