Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 13. Tổng hợp và phân tích lực. Cân bằng lực

Hai tàu lai cùng kéo một con tàu lớn bằng hai sợi cáp hợp với nhau một góc. Con tàu không đi theo cáp nào cả mà đi theo một hướng ở giữa. Vậy hai lực kéo đó tương đương với một lực duy nhất như thế nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được thế nào là tổng hợp lực và hợp lực.
  • Vận dụng được quy tắc hình bình hành để tìm hợp lực của hai lực đồng quy.
  • Nêu được điều kiện cân bằng của một vật chịu tác dụng của các lực đồng quy.
  • Phân tích được một lực thành hai lực thành phần vuông góc và nêu rõ tác dụng của mỗi thành phần.

Tổng hợp lực

Định nghĩa · Tổng hợp lực

Tổng hợp lực là thay thế các lực tác dụng đồng thời vào cùng một vật bằng một lực có tác dụng giống hệt các lực ấy. Lực thay thế này gọi là hợp lực.
Hợp lực của hai lực cùng phương
Hai lựcĐộ lớn hợp lựcChiều của hợp lực
Cùng phương, cùng chiềuF=F₁+F₂Chiều của hai lực
Cùng phương, ngược chiềuF=|F₁ trừ F₂|Chiều của lực lớn hơn

Quy tắc hình bình hành

Thí nghiệm với các lực kế cho thấy: hợp lực của hai lực đồng quy không phải là tổng độ lớn của chúng, mà được xác định bằng một phép vẽ.

Định lí · Quy tắc hình bình hành

Nếu hai lực đồng quy làm thành hai cạnh của một hình bình hành, thì đường chéo kẻ từ điểm đồng quy biểu diễn hợp lực của chúng: vectơ F= vectơ F₁+ vectơ F₂.
  1. Vẽ hai vectơ lực vectơ F₁, vectơ F₂ có chung gốc O.
  2. Vẽ hình bình hành có hai cạnh liền kề là hai vectơ đó.
  3. Vẽ đường chéo có gốc O: đó là vectơ hợp lực vectơ F.

Độ dài đường chéo cho biết độ lớn của hợp lực. Có thể đo trên hình vẽ theo tỉ lệ xích, hoặc tính bằng định lí côsin với α là góc giữa hai lực:

F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α)

Khi hai lực vuông góc (α=90°), công thức trở thành F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2). Góc α càng lớn thì hợp lực càng nhỏ, nên luôn có |F₁ trừ F₂| nhỏ hơn hoặc bằng F nhỏ hơn hoặc bằng F₁+F₂. Muốn tổng hợp nhiều lực, ta tổng hợp lần lượt từng cặp.

Cân bằng lực

Định nghĩa · Các lực cân bằng

Các lực cân bằng là các lực khi tác dụng đồng thời vào một vật thì không gây ra gia tốc cho vật. Hai lực cân bằng là hai lực cùng tác dụng lên một vật, cùng độ lớn, cùng phương và ngược chiều.

Điều kiện cân bằng của một vật được coi là chất điểm: hợp lực của các lực tác dụng lên vật bằng không. Khi đó vật đang đứng yên sẽ đứng yên mãi, vật đang chuyển động sẽ chuyển động thẳng đều.

vectơ F= vectơ F₁+ vectơ F₂+…+ vectơ F n= vectơ 0

Với ba lực đồng quy cân bằng, hợp lực của hai lực bất kì phải cùng độ lớn và ngược chiều với lực thứ ba.

Phân tích lực

Định nghĩa · Phân tích lực

Phân tích lực là thay thế một lực bằng hai hay nhiều lực thành phần có tác dụng giống hệt lực đó. Đây là phép làm ngược lại với tổng hợp lực, cũng theo quy tắc hình bình hành.

Một lực có thể phân tích theo vô số cặp phương, nên phải chọn phương cho phù hợp với bài toán. Thường ta phân tích theo hai phương vuông góc, vì khi đó mỗi lực thành phần không có tác dụng theo phương của thành phần kia. Lực vectơ F hợp với trục Ox góc α có:

F x =F cos α, F y =F sin α

Với vật trên mặt phẳng nghiêng góc α, trọng lực vectơ P được phân tích thành P₁=P sin α theo mặt nghiêng, có tác dụng kéo vật trượt xuống, và P₂=P cos α vuông góc với mặt nghiêng, có tác dụng ép vật vào mặt nghiêng.

α = 30°PP₁P₂
30 °
40 N
P₁ = P sin α
20 N
P₂ = P cos α
34,6 N

Dốc 30°: P₁ kéo vật trượt xuống dốc, P₂ ép vật vào mặt dốc. Dốc càng lớn thì P₁ càng lớn, P₂ càng nhỏ.

Khám phá

Hình bình hành lực

Kéo đầu các mũi tên (hoặc chọn mũi tên rồi dùng phím mũi tên). Ở chế độ Cân bằng, hãy đặt vectơ F₃ để hợp lực của ba lực bằng 0; ở chế độ Phân tích, xoay trục để thấy hai lực thành phần thay đổi.

Việc cần làm
FF₁F₂
F₁
30 N
F₂
25 N
Góc α
75°
Hợp lực F
43,7 N

F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α)= căn bậc hai của (30 mũ 2 +25 mũ 2 +2·30·25· cos 75°)≈43,7 N

Đường chéo của hình bình hành, kẻ từ điểm đặt, chính là hợp lực vectơ F.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai tàu lai kéo một tàu lớn bằng hai dây cáp hợp với nhau góc 30°, lực kéo của mỗi dây là 8000 N. Tính độ lớn hợp lực của hai lực kéo.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một chất điểm đứng yên dưới tác dụng của ba lực đồng quy. Biết F₁=6 N, F₂=8 N và hai lực này vuông góc với nhau. Tính F₃.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một vật có trọng lực P=20 N nằm trên mặt phẳng nghiêng góc 30°. Phân tích trọng lực thành hai thành phần theo mặt nghiêng và vuông góc với mặt nghiêng.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Hai lực đồng quy F₁=6 N và F₂=8 N vuông góc với nhau. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 2

Hai lực cùng phương, ngược chiều, có độ lớn 40 N và 25 N. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 3

Hai lực cùng có độ lớn 30 N, hợp với nhau một góc 120°. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 4

Hai lực cùng có độ lớn 5 N, hợp với nhau một góc 60°. Tính độ lớn hợp lực (làm tròn đến hàng phần trăm).

Đơn vị:N

Bài 5

Hợp lực của hai lực 9 N và 12 N có thể có độ lớn nào sau đây?

Bài 6

Một vật đứng yên dưới tác dụng của ba lực đồng quy. Hai lực 12 N và 16 N vuông góc với nhau. Tính độ lớn lực thứ ba.

Đơn vị:N

Bài 7

Lực F=100 N hợp với phương ngang góc 60°. Tính thành phần theo phương thẳng đứng của lực (làm tròn đến hàng phần mười).

Đơn vị:N

Bài 8

Vật có trọng lực 50 N nằm trên mặt phẳng nghiêng góc 30°. Tính thành phần của trọng lực kéo vật trượt xuống dốc.

Đơn vị:N

Bài 9

Điều kiện để một chất điểm cân bằng là gì?

Bài 10

Chọn các phát biểu đúng.

Ghi nhớ

  • Hợp lực của hai lực đồng quy là đường chéo hình bình hành: F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α).
  • Chất điểm cân bằng khi hợp lực của các lực tác dụng lên nó bằng không.
  • Phân tích lực là phép ngược của tổng hợp lực; thường phân tích theo hai phương vuông góc.
  • Trên mặt phẳng nghiêng: P₁=P sin α kéo vật trượt, P₂=P cos α ép vật vào mặt nghiêng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ