Chương III · Lý thuyết
Bài 13. Tổng hợp và phân tích lực. Cân bằng lực
Hai tàu lai cùng kéo một con tàu lớn bằng hai sợi cáp hợp với nhau một góc. Con tàu không đi theo cáp nào cả mà đi theo một hướng ở giữa. Vậy hai lực kéo đó tương đương với một lực duy nhất như thế nào?
Em sẽ học được
- Nêu được thế nào là tổng hợp lực và hợp lực.
- Vận dụng được quy tắc hình bình hành để tìm hợp lực của hai lực đồng quy.
- Nêu được điều kiện cân bằng của một vật chịu tác dụng của các lực đồng quy.
- Phân tích được một lực thành hai lực thành phần vuông góc và nêu rõ tác dụng của mỗi thành phần.
Tổng hợp lực
Định nghĩa · Tổng hợp lực
| Hai lực | Độ lớn hợp lực | Chiều của hợp lực |
|---|---|---|
| Cùng phương, cùng chiều | F=F₁+F₂ | Chiều của hai lực |
| Cùng phương, ngược chiều | F=|F₁ trừ F₂| | Chiều của lực lớn hơn |
Quy tắc hình bình hành
Thí nghiệm với các lực kế cho thấy: hợp lực của hai lực đồng quy không phải là tổng độ lớn của chúng, mà được xác định bằng một phép vẽ.
Định lí · Quy tắc hình bình hành
- Vẽ hai vectơ lực vectơ F₁, vectơ F₂ có chung gốc O.
- Vẽ hình bình hành có hai cạnh liền kề là hai vectơ đó.
- Vẽ đường chéo có gốc O: đó là vectơ hợp lực vectơ F.
Độ dài đường chéo cho biết độ lớn của hợp lực. Có thể đo trên hình vẽ theo tỉ lệ xích, hoặc tính bằng định lí côsin với α là góc giữa hai lực:
Khi hai lực vuông góc (α=90°), công thức trở thành F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2). Góc α càng lớn thì hợp lực càng nhỏ, nên luôn có |F₁ trừ F₂| nhỏ hơn hoặc bằng F nhỏ hơn hoặc bằng F₁+F₂. Muốn tổng hợp nhiều lực, ta tổng hợp lần lượt từng cặp.
Cân bằng lực
Định nghĩa · Các lực cân bằng
Điều kiện cân bằng của một vật được coi là chất điểm: hợp lực của các lực tác dụng lên vật bằng không. Khi đó vật đang đứng yên sẽ đứng yên mãi, vật đang chuyển động sẽ chuyển động thẳng đều.
Với ba lực đồng quy cân bằng, hợp lực của hai lực bất kì phải cùng độ lớn và ngược chiều với lực thứ ba.
Phân tích lực
Định nghĩa · Phân tích lực
Một lực có thể phân tích theo vô số cặp phương, nên phải chọn phương cho phù hợp với bài toán. Thường ta phân tích theo hai phương vuông góc, vì khi đó mỗi lực thành phần không có tác dụng theo phương của thành phần kia. Lực vectơ F hợp với trục Ox góc α có:
Với vật trên mặt phẳng nghiêng góc α, trọng lực vectơ P được phân tích thành P₁=P sin α theo mặt nghiêng, có tác dụng kéo vật trượt xuống, và P₂=P cos α vuông góc với mặt nghiêng, có tác dụng ép vật vào mặt nghiêng.
- P₁ = P sin α
- 20 N
- P₂ = P cos α
- 34,6 N
Dốc 30°: P₁ kéo vật trượt xuống dốc, P₂ ép vật vào mặt dốc. Dốc càng lớn thì P₁ càng lớn, P₂ càng nhỏ.
Khám phá
Hình bình hành lực
Kéo đầu các mũi tên (hoặc chọn mũi tên rồi dùng phím mũi tên). Ở chế độ Cân bằng, hãy đặt vectơ F₃ để hợp lực của ba lực bằng 0; ở chế độ Phân tích, xoay trục để thấy hai lực thành phần thay đổi.
- F₁
- 30 N
- F₂
- 25 N
- Góc α
- 75°
- Hợp lực F
- 43,7 N
F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α)= căn bậc hai của (30 mũ 2 +25 mũ 2 +2·30·25· cos 75°)≈43,7 N
Đường chéo của hình bình hành, kẻ từ điểm đặt, chính là hợp lực vectơ F.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Hai lực đồng quy F₁=6 N và F₂=8 N vuông góc với nhau. Tính độ lớn hợp lực.
Bài 2
Hai lực cùng phương, ngược chiều, có độ lớn 40 N và 25 N. Tính độ lớn hợp lực.
Bài 3
Hai lực cùng có độ lớn 30 N, hợp với nhau một góc 120°. Tính độ lớn hợp lực.
Bài 4
Hai lực cùng có độ lớn 5 N, hợp với nhau một góc 60°. Tính độ lớn hợp lực (làm tròn đến hàng phần trăm).
Bài 5
Hợp lực của hai lực 9 N và 12 N có thể có độ lớn nào sau đây?
Bài 6
Một vật đứng yên dưới tác dụng của ba lực đồng quy. Hai lực 12 N và 16 N vuông góc với nhau. Tính độ lớn lực thứ ba.
Bài 7
Lực F=100 N hợp với phương ngang góc 60°. Tính thành phần theo phương thẳng đứng của lực (làm tròn đến hàng phần mười).
Bài 8
Vật có trọng lực 50 N nằm trên mặt phẳng nghiêng góc 30°. Tính thành phần của trọng lực kéo vật trượt xuống dốc.
Bài 9
Điều kiện để một chất điểm cân bằng là gì?
Bài 10
Chọn các phát biểu đúng.
Ghi nhớ
- Hợp lực của hai lực đồng quy là đường chéo hình bình hành: F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α).
- Chất điểm cân bằng khi hợp lực của các lực tác dụng lên nó bằng không.
- Phân tích lực là phép ngược của tổng hợp lực; thường phân tích theo hai phương vuông góc.
- Trên mặt phẳng nghiêng: P₁=P sin α kéo vật trượt, P₂=P cos α ép vật vào mặt nghiêng.