Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 4. Độ dịch chuyển và quãng đường đi được

Một ô tô đi 6 km về hướng Tây, rẽ đi 4 km về hướng Nam, rồi 3 km về hướng Đông. Xe đã lăn bánh 13 km, nhưng so với lúc xuất phát thì xe chỉ cách chỗ cũ 5 km. Hai con số ấy đều đúng, vì chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau: đi được bao xa, và đã dời chỗ đến đâu.

Em sẽ học được

  • Dùng hệ toạ độ, mốc thời gian và đồng hồ để xác định vị trí và thời điểm của vật.
  • Nêu được độ dịch chuyển là đại lượng vectơ, có độ lớn và hướng.
  • Phân biệt được độ dịch chuyển với quãng đường đi được.
  • Tổng hợp được các độ dịch chuyển bằng phép cộng vectơ.

Vị trí của vật và hệ quy chiếu

Để xác định vị trí của một vật, ta chọn một vật làm mốc và một hệ toạ độ có gốc gắn với vật mốc. Với chuyển động thẳng chỉ cần một trục Ox. Với chuyển động trên một mặt phẳng, ta dùng hệ toạ độ vuông góc Oxy, chẳng hạn trục Ox theo hướng Đông và trục Oy theo hướng Bắc.

Để xác định thời điểm xảy ra sự việc, ta chọn một mốc thời gian và dùng đồng hồ đo khoảng thời gian tính từ mốc đó.

Định nghĩa · Hệ quy chiếu

Hệ toạ độ gắn với vật mốc, cùng với mốc thời gian và đồng hồ, tạo thành một hệ quy chiếu.

Ghi chú · Thời điểm và thời gian

Tàu rời ga lúc 19 h và đến nơi lúc 5 h sáng hôm sau: 19 h và 5 h là hai thời điểm, còn 10 h là thời gian đi của tàu.

Độ dịch chuyển

Định nghĩa · Độ dịch chuyển

Độ dịch chuyển vectơ d là đại lượng vectơ cho biết độ dài và hướng của sự thay đổi vị trí của vật. Vectơ này có gốc ở vị trí đầu, ngọn ở vị trí cuối của chuyển động.

Độ dịch chuyển được biểu diễn bằng một mũi tên nối vị trí đầu với vị trí cuối, có độ dài tỉ lệ với độ lớn của độ dịch chuyển. Khi vật chuyển động thẳng trên trục Ox từ toạ độ x₁ đến toạ độ x₂, ta viết

d=x₂ trừ x₁

Dấu của d cho biết hướng: d>0 khi vật dời theo chiều dương của trục, d<0 khi vật dời theo chiều ngược lại.

Phân biệt độ dịch chuyển và quãng đường đi được

So sánh hai đại lượng
Đặc điểmQuãng đường đi được sĐộ dịch chuyển vectơ d
Loại đại lượngVô hướng, không âmVectơ, có độ lớn và hướng
Cho biếtĐộ dài của cả đoạn đường vật đã điVị trí cuối đã dời so với vị trí đầu
Phụ thuộc đường điCóKhông, chỉ phụ thuộc vị trí đầu và vị trí cuối
  • Vật chuyển động thẳng, không đổi chiều: độ lớn của độ dịch chuyển bằng quãng đường đi được, d=s.
  • Vật đổi chiều hoặc đi theo đường cong, đường gấp khúc: độ lớn của độ dịch chuyển nhỏ hơn quãng đường, d<s.
  • Vật trở về vị trí đầu: d=0, còn s vẫn lớn hơn 0.

Tổng hợp độ dịch chuyển

Độ dịch chuyển là vectơ nên các độ dịch chuyển được tổng hợp bằng phép cộng vectơ. Vật đi từ A đến B rồi từ B đến C thì

vectơ d= vectơ AC= vectơ AB+ vectơ BC

Định lí · Hai độ dịch chuyển vuông góc

Khi AB⊥BC, độ lớn của độ dịch chuyển tổng hợp là cạnh huyền của tam giác vuông ABC: AC= căn bậc hai của (AB mũ 2 +BC mũ 2). Hướng của vectơ AC được xác định qua góc α tại A, với tan α=BC/AB.

Ghi chú · Xác định hướng theo toạ độ địa lí

Trên bản đồ, hướng thường được nêu theo Đông, Tây, Nam, Bắc. Hướng nằm giữa hai hướng chính được gọi theo cả hai, ví dụ hướng Tây – Nam, kèm góc lệch so với một hướng chính.

Khám phá

Vẽ lộ trình trên bản đồ lưới

Chạm vào các điểm trên bản đồ, hoặc dùng các nút hướng và phím mũi tên, để xe đi từng chặng. Đường xanh là quãng đường, mũi tên đỏ là độ dịch chuyển. Hoàn thành từng nhiệm vụ và để ý: mũi tên đỏ không quan tâm xe đã đi vòng thế nào.

Nhiệm vụ

Vẽ lộ trình có s=8 km nhưng d=0.

Bản đồ lưới, mỗi ô dài 1 km, phía trên là hướng BắcBĐ
Quãng đường (đường xanh)
s=0 km
Độ dịch chuyển (mũi tên đỏ)
d=0 km, không có hướng, vì vị trí đầu và cuối trùng nhau

Chạm vào một điểm trên bản đồ hoặc dùng các nút hướng để bắt đầu lộ trình.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một ô tô đi thẳng 6 km theo hướng Tây, sau đó rẽ trái đi thẳng 4 km theo hướng Nam, rồi rẽ trái đi thẳng 3 km theo hướng Đông. Tính quãng đường đi được và độ dịch chuyển của ô tô.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trên trục Ox dọc theo một đường thẳng, một người đi từ toạ độ x₁=200 m đến toạ độ 600 m, rồi quay lại đến toạ độ x₂=100 m. Tính độ dịch chuyển và quãng đường đi được của người đó.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Phát biểu nào sau đây về độ dịch chuyển là đúng?

Bài 2

Trường hợp nào có độ lớn của độ dịch chuyển bằng quãng đường đi được?

Bài 3

Một người đi 8 km theo hướng Bắc rồi 6 km theo hướng Đông. Tính độ lớn độ dịch chuyển của người đó.

Đơn vị:km

Bài 4

Cũng người ở câu trên, quãng đường người đó đi được là bao nhiêu?

Đơn vị:km

Bài 5

Trên trục Ox, một xe đi từ toạ độ 2 km đến toạ độ 8 km, rồi quay lại đến toạ độ 5 km. Tính độ dịch chuyển d của xe (có dấu).

Đơn vị:km

Bài 6

Cũng xe ở câu trên, quãng đường xe đi được là bao nhiêu?

Đơn vị:km

Bài 7

Vận động viên chạy đúng một vòng đường tròn bán kính 50 m. Tính quãng đường vận động viên đi được, lấy π≈3,14.

Đơn vị:m

Bài 8

Một người đi 5 km theo hướng Đông rồi 5 km theo hướng Bắc. Hướng của độ dịch chuyển tổng hợp là

Bài 9

Nối mỗi khái niệm với ý nghĩa của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Hệ quy chiếu gồm hệ toạ độ gắn với vật mốc, mốc thời gian và đồng hồ.
  • Độ dịch chuyển vectơ d là vectơ nối vị trí đầu với vị trí cuối, không phụ thuộc đường đi.
  • Quãng đường s là độ dài đường đi, là đại lượng vô hướng; d=s chỉ khi vật chuyển động thẳng, không đổi chiều.
  • Độ dịch chuyển được tổng hợp bằng phép cộng vectơ; hai độ dịch chuyển vuông góc cho d= căn bậc hai của (d₁ mũ 2 +d₂ mũ 2).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ