Chương II · Lý thuyết
Bài 5. Tốc độ và vận tốc
Một chiếc thuyền hướng mũi thẳng sang bờ bên kia nhưng lại cập bến ở chỗ xa hơn về phía hạ lưu. Thuyền chạy nhanh hay chậm so với nước? Nó thực sự đi theo hướng nào so với bờ? Để trả lời, ta cần phân biệt tốc độ với vận tốc và biết cách cộng các vận tốc.
Em sẽ học được
- Tính được tốc độ trung bình và nêu được ý nghĩa của tốc độ tức thời.
- Nêu được vận tốc là đại lượng vectơ, tính được vận tốc trung bình từ độ dịch chuyển và thời gian.
- Phân biệt được tốc độ với vận tốc.
- Tổng hợp được hai vận tốc cùng phương hoặc vuông góc với nhau.
Tốc độ
Định nghĩa · Tốc độ trung bình
Trong hệ SI, đơn vị của tốc độ là m/s. Đơn vị thường dùng khác là km/h, với 1 m/s =3,6 km/h.
Định nghĩa · Tốc độ tức thời
Vận tốc
Tốc độ không cho biết vật đi về hướng nào. Để mô tả cả mức độ nhanh chậm và hướng chuyển động, ta dùng vận tốc, được tính từ độ dịch chuyển.
Định nghĩa · Vận tốc trung bình
Khi xét trong một khoảng thời gian rất nhỏ, vận tốc trung bình trở thành vận tốc tức thời vectơ v=(Δ vectơ d)/Δt, cho biết chuyển động nhanh chậm và hướng đi tại đúng thời điểm đó.
| Đặc điểm | Tốc độ trung bình | Vận tốc trung bình |
|---|---|---|
| Tính từ | Quãng đường s | Độ dịch chuyển vectơ d |
| Loại đại lượng | Vô hướng | Vectơ |
| Khi đi rồi về chỗ cũ | Lớn hơn 0 | Bằng 0 |
Ghi chú
Tổng hợp vận tốc
Một vật chuyển động trong một hệ quy chiếu đang chuyển động so với hệ quy chiếu khác. Gọi 1 là vật, 2 là hệ quy chiếu chuyển động, 3 là hệ quy chiếu đứng yên, chẳng hạn thuyền, nước và bờ. Khi đó
- vectơ v 1,3: vận tốc tổng hợp, là vận tốc của vật so với hệ quy chiếu đứng yên.
- vectơ v 1,2: vận tốc của vật so với hệ quy chiếu chuyển động.
- vectơ v 2,3: vận tốc của hệ quy chiếu chuyển động so với hệ quy chiếu đứng yên.
| Trường hợp | Độ lớn v 1,3 |
|---|---|
| Cùng phương, cùng chiều | v 1,3 =v 1,2 +v 2,3 |
| Cùng phương, ngược chiều | v 1,3 =|v 1,2 trừ v 2,3 | |
| Vuông góc với nhau | v 1,3 = căn bậc hai của (v 1,2 mũ 2 +v 2,3 mũ 2) |
Lưu ý · Luôn cộng theo vectơ
Khám phá
Thuyền qua sông
Chọn hướng mũi thuyền, chỉnh vận tốc của thuyền và của dòng nước, rồi cho thuyền chạy. Quan sát quỹ đạo và vectơ vận tốc tổng hợp. Khi mũi thuyền vuông góc với bờ, hãy thử tăng dòng nước: thời gian qua sông có đổi không?
1: thuyền; 2: nước; 3: bờ. Mũi tên đỏ là vận tốc của thuyền so với bờ.
v 1,3 = căn bậc hai của (v 1,2 mũ 2 +v 2,3 mũ 2)= căn bậc hai của (3 mũ 2 +2 mũ 2)≈3,61 m/s. Qua sông rộng 60 m hết t=60/3=20 s, trôi theo dòng 40 m.
Dòng nước chỉ đẩy thuyền trôi theo dòng, không đổi thời gian qua sông: thời gian ấy chỉ phụ thuộc thành phần vận tốc vuông góc với bờ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Phát biểu nào đúng?
Bài 2
Số chỉ trên tốc kế của một xe máy đang chạy cho biết
Bài 3
Một người đi quãng đường 5 km trong 20 phút. Tính tốc độ trung bình theo m/s (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 4
Đổi tốc độ 54 km/h ra m/s.
Bài 5
Một bạn đạp xe từ nhà đến trường cách nhà 2,4 km trên đường thẳng, rồi về ngay theo đường cũ, tổng thời gian 36 phút. Tính tốc độ trung bình trên cả hành trình theo km/h.
Bài 6
Một ca nô có vận tốc 5 m/s so với nước, nước chảy với vận tốc 2 m/s so với bờ. Tính độ lớn vận tốc của ca nô so với bờ khi chạy ngược dòng.
Bài 7
Một máy bay bay về hướng Bắc với vận tốc 200 m/s so với không khí, trong khi gió thổi từ hướng Tây sang hướng Đông với vận tốc 20 m/s. Tính độ lớn vận tốc của máy bay so với mặt đất, làm tròn đến hàng đơn vị.
Bài 8
Thuyền hướng mũi vuông góc với bờ, v 1,2 =4 m/s, v 2,3 =3 m/s, sông rộng 80 m. Thuyền bị trôi bao nhiêu mét theo dòng khi tới bờ bên kia?
Bài 9
Thuyền giữ mũi vuông góc với bờ. Nếu dòng nước chảy mạnh hơn thì thời gian qua sông
Bài 10
Một người đi 600 m theo hướng Đông trong 5 phút rồi quay lại 200 m theo hướng Tây trong 5 phút. Tính độ lớn vận tốc trung bình của người đó theo m/s (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Ghi nhớ
- Tốc độ trung bình bằng quãng đường chia thời gian; tốc độ tức thời là tốc độ tại một thời điểm.
- Vận tốc là vectơ, vectơ v=(vectơ d)/t, có hướng của độ dịch chuyển.
- Tổng hợp vận tốc: vectơ v 1,3 = vectơ v 1,2 + vectơ v 2,3.
- Cùng chiều: v 1,3 =v 1,2 +v 2,3; ngược chiều: v 1,3 =|v 1,2 trừ v 2,3 |; vuông góc: v 1,3 = căn bậc hai của (v 1,2 mũ 2 +v 2,3 mũ 2).