Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 5. Tốc độ và vận tốc

Một chiếc thuyền hướng mũi thẳng sang bờ bên kia nhưng lại cập bến ở chỗ xa hơn về phía hạ lưu. Thuyền chạy nhanh hay chậm so với nước? Nó thực sự đi theo hướng nào so với bờ? Để trả lời, ta cần phân biệt tốc độ với vận tốc và biết cách cộng các vận tốc.

Em sẽ học được

  • Tính được tốc độ trung bình và nêu được ý nghĩa của tốc độ tức thời.
  • Nêu được vận tốc là đại lượng vectơ, tính được vận tốc trung bình từ độ dịch chuyển và thời gian.
  • Phân biệt được tốc độ với vận tốc.
  • Tổng hợp được hai vận tốc cùng phương hoặc vuông góc với nhau.

Tốc độ

Định nghĩa · Tốc độ trung bình

Tốc độ trung bình cho biết mức độ nhanh chậm của chuyển động trong cả một khoảng thời gian, được tính bằng quãng đường đi được chia cho thời gian đi hết quãng đường đó: v=s/t, hay v=Δs/Δt khi xét từ thời điểm này tới thời điểm khác.

Trong hệ SI, đơn vị của tốc độ là m/s. Đơn vị thường dùng khác là km/h, với 1 m/s =3,6 km/h.

Định nghĩa · Tốc độ tức thời

Tốc độ tức thời là tốc độ của vật tại một thời điểm, cho biết chuyển động nhanh hay chậm đúng lúc đó. Số chỉ trên tốc kế của xe chính là tốc độ tức thời của xe.

Vận tốc

Tốc độ không cho biết vật đi về hướng nào. Để mô tả cả mức độ nhanh chậm và hướng chuyển động, ta dùng vận tốc, được tính từ độ dịch chuyển.

Định nghĩa · Vận tốc trung bình

Vận tốc trung bình là đại lượng vectơ, bằng độ dịch chuyển chia cho thời gian thực hiện độ dịch chuyển đó: vectơ v=(vectơ d)/t. Vectơ vận tốc trung bình có hướng của độ dịch chuyển.

Khi xét trong một khoảng thời gian rất nhỏ, vận tốc trung bình trở thành vận tốc tức thời vectơ v=(Δ vectơ d)/Δt, cho biết chuyển động nhanh chậm và hướng đi tại đúng thời điểm đó.

So sánh tốc độ trung bình và vận tốc trung bình
Đặc điểmTốc độ trung bìnhVận tốc trung bình
Tính từQuãng đường sĐộ dịch chuyển vectơ d
Loại đại lượngVô hướngVectơ
Khi đi rồi về chỗ cũLớn hơn 0Bằng 0

Ghi chú

Khi vật chuyển động thẳng, không đổi chiều, độ lớn của vận tốc bằng tốc độ. Khi vật đổi chiều hoặc đổi hướng, hai giá trị trung bình này thường khác nhau.

Tổng hợp vận tốc

Một vật chuyển động trong một hệ quy chiếu đang chuyển động so với hệ quy chiếu khác. Gọi 1 là vật, 2 là hệ quy chiếu chuyển động, 3 là hệ quy chiếu đứng yên, chẳng hạn thuyền, nước và bờ. Khi đó

vectơ v 1,3 = vectơ v 1,2 + vectơ v 2,3
  • vectơ v 1,3: vận tốc tổng hợp, là vận tốc của vật so với hệ quy chiếu đứng yên.
  • vectơ v 1,2: vận tốc của vật so với hệ quy chiếu chuyển động.
  • vectơ v 2,3: vận tốc của hệ quy chiếu chuyển động so với hệ quy chiếu đứng yên.
Độ lớn của vận tốc tổng hợp
Trường hợpĐộ lớn v 1,3
Cùng phương, cùng chiềuv 1,3 =v 1,2 +v 2,3
Cùng phương, ngược chiềuv 1,3 =|v 1,2 trừ v 2,3 |
Vuông góc với nhauv 1,3 = căn bậc hai của (v 1,2 mũ 2 +v 2,3 mũ 2)

Lưu ý · Luôn cộng theo vectơ

Chỉ cộng trực tiếp hai độ lớn khi hai vận tốc cùng phương, cùng chiều. Hướng của vận tốc tổng hợp được xác định từ hình vectơ, không phải từ hướng của từng vận tốc.

Khám phá

Thuyền qua sông

Chọn hướng mũi thuyền, chỉnh vận tốc của thuyền và của dòng nước, rồi cho thuyền chạy. Quan sát quỹ đạo và vectơ vận tốc tổng hợp. Khi mũi thuyền vuông góc với bờ, hãy thử tăng dòng nước: thời gian qua sông có đổi không?

Mũi thuyền hướng
3 m/s
2 m/s
→→→Bờ bên kiaBờ bên này

v₁,₂v₂,₃v₁,₃

1: thuyền; 2: nước; 3: bờ. Mũi tên đỏ là vận tốc của thuyền so với bờ.

v 1,3 = căn bậc hai của (v 1,2 mũ 2 +v 2,3 mũ 2)= căn bậc hai của (3 mũ 2 +2 mũ 2)≈3,61 m/s. Qua sông rộng 60 m hết t=60/3=20 s, trôi theo dòng 40 m.

Dòng nước chỉ đẩy thuyền trôi theo dòng, không đổi thời gian qua sông: thời gian ấy chỉ phụ thuộc thành phần vận tốc vuông góc với bờ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người đi 3 km theo hướng Đông trong 30 phút, rồi đi 4 km theo hướng Bắc trong 30 phút. Tính tốc độ trung bình và độ lớn vận tốc trung bình của người đó trên cả hành trình.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một thuyền máy hướng mũi vuông góc với bờ, vận tốc của thuyền so với nước là 3 m/s, vận tốc của dòng nước so với bờ là 4 m/s. Sông rộng 60 m. Tính vận tốc của thuyền so với bờ, thời gian qua sông và khoảng cách thuyền bị trôi theo dòng.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Phát biểu nào đúng?

Bài 2

Số chỉ trên tốc kế của một xe máy đang chạy cho biết

Bài 3

Một người đi quãng đường 5 km trong 20 phút. Tính tốc độ trung bình theo m/s (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s

Bài 4

Đổi tốc độ 54 km/h ra m/s.

Đơn vị:m/s

Bài 5

Một bạn đạp xe từ nhà đến trường cách nhà 2,4 km trên đường thẳng, rồi về ngay theo đường cũ, tổng thời gian 36 phút. Tính tốc độ trung bình trên cả hành trình theo km/h.

Đơn vị:km/h

Bài 6

Một ca nô có vận tốc 5 m/s so với nước, nước chảy với vận tốc 2 m/s so với bờ. Tính độ lớn vận tốc của ca nô so với bờ khi chạy ngược dòng.

Đơn vị:m/s

Bài 7

Một máy bay bay về hướng Bắc với vận tốc 200 m/s so với không khí, trong khi gió thổi từ hướng Tây sang hướng Đông với vận tốc 20 m/s. Tính độ lớn vận tốc của máy bay so với mặt đất, làm tròn đến hàng đơn vị.

Đơn vị:m/s

Bài 8

Thuyền hướng mũi vuông góc với bờ, v 1,2 =4 m/s, v 2,3 =3 m/s, sông rộng 80 m. Thuyền bị trôi bao nhiêu mét theo dòng khi tới bờ bên kia?

Đơn vị:m

Bài 9

Thuyền giữ mũi vuông góc với bờ. Nếu dòng nước chảy mạnh hơn thì thời gian qua sông

Bài 10

Một người đi 600 m theo hướng Đông trong 5 phút rồi quay lại 200 m theo hướng Tây trong 5 phút. Tính độ lớn vận tốc trung bình của người đó theo m/s (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s

Ghi nhớ

  • Tốc độ trung bình bằng quãng đường chia thời gian; tốc độ tức thời là tốc độ tại một thời điểm.
  • Vận tốc là vectơ, vectơ v=(vectơ d)/t, có hướng của độ dịch chuyển.
  • Tổng hợp vận tốc: vectơ v 1,3 = vectơ v 1,2 + vectơ v 2,3.
  • Cùng chiều: v 1,3 =v 1,2 +v 2,3; ngược chiều: v 1,3 =|v 1,2 trừ v 2,3 |; vuông góc: v 1,3 = căn bậc hai của (v 1,2 mũ 2 +v 2,3 mũ 2).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ