Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Hoạt động

Bài 6. Thực hành: Đo tốc độ của vật chuyển động

Đo thời gian bằng đồng hồ bấm giây, phản xạ của tay có thể lệch tới vài phần mười giây. Với một viên bi lướt qua cổng trong vài phần trăm giây, sai lệch đó còn lớn hơn cả kết quả. Đồng hồ hiện số điều khiển bằng cổng quang điện giúp ta đo được thời gian ngắn đến phần nghìn giây.

Em sẽ học được

  • Nêu được chức năng của đồng hồ đo thời gian hiện số và cổng quang điện.
  • Chọn đúng chế độ đo (MODE) để đo tốc độ trung bình và tốc độ tức thời.
  • Thực hành đo, ghi số liệu, tính tốc độ và sai số của phép đo.
  • Nêu được nguyên nhân gây sai số và cách hạn chế.

Đồng hồ đo thời gian hiện số và cổng quang điện

Muốn đo tốc độ của một vật, ta đo quãng đường vật đi được và thời gian đi hết quãng đường đó. Đồng hồ hiện số đo được thời gian đến phần nghìn giây (0,001 s) và được điều khiển bằng cổng quang điện: khi vật chắn tia sáng của cổng, đồng hồ nhận được tín hiệu để bắt đầu hoặc dừng đếm.

Các chế độ đo thường dùng
MODEĐồng hồ đo
AThời gian vật chắn cổng quang điện nối với ổ A
BThời gian vật chắn cổng quang điện nối với ổ B
A + BTổng thời gian vật chắn hai cổng quang điện
A↔BThời gian vật đi từ cổng nối với ổ A đến cổng nối với ổ B

Nút RESET đưa số chỉ của đồng hồ về 0,000 trước mỗi lần đo.

Ghi chú · Dụng cụ khác: đồng hồ cần rung

Đồng hồ cần rung có một cần rung đều đặn khoảng 50 lần trong một giây, đánh dấu chấm lên băng giấy gắn với xe. Khoảng cách giữa hai chấm liên tiếp là quãng đường xe đi trong 0,02 s.

Phương án đo tốc độ

Định lí · Tốc độ trung bình giữa hai cổng

Đo quãng đường s=EF bằng thước, đặt đồng hồ ở MODE A↔B để đo thời gian t bi đi từ E đến F, rồi tính v=s/t.

Định lí · Tốc độ tức thời tại một cổng

Đo đường kính d của viên bi bằng thước kẹp, đặt đồng hồ ở MODE A hoặc MODE B để đo thời gian t bi chắn cổng, rồi tính v=d/t. Thời gian này rất ngắn nên kết quả được coi là tốc độ tức thời của bi tại cổng đó.

Sai số được tính như đã học ở bài trước: δv=δs+δt và Δv=δv·v̅; với tốc độ tức thời, thay δs bằng δd. Sai số dụng cụ được lấy bằng nửa độ chia nhỏ nhất: Δs dc =0,0005 m với thước có ĐCNN 1 mm, Δd dc =0,01 mm với thước kẹp có ĐCNN 0,02 mm, Δt dc =0,0005 s với đồng hồ hiện số.

Dự án

Thực hành: đo tốc độ của viên bi thép

Mục tiêu: đo tốc độ trung bình của viên bi thép giữa hai cổng E, F và tốc độ tức thời của bi tại cổng F, tính sai số và viết kết quả.

  • Máng nhôm có thước đo, giá đỡ để chỉnh độ nghiêng.
  • Viên bi thép, nam châm điện và công tắc để giữ và thả bi.
  • Đồng hồ đo thời gian hiện số, hai cổng quang điện E, F.
  • Thước kẹp để đo đường kính viên bi.
  1. Lắp máng nghiêng, nối cổng E với ổ A và cổng F với ổ B của đồng hồ, cấp điện cho đồng hồ và nam châm điện.
  2. Đo đường kính d của bi. Đặt hai cổng cách nhau s=0,5 m và ghi lại s.
  3. Chọn MODE A↔B, nhấn RESET, thả bi rồi ghi thời gian t. Lặp lại ít nhất 3 lần với cùng vị trí thả.
  4. Chọn MODE B, nhấn RESET, thả bi rồi ghi thời gian bi chắn cổng F. Lặp lại ít nhất 3 lần.
  5. Tính t̅, v̅, δv và Δv cho từng phép đo.
Mẫu bảng ghi số liệu
Lần đot ở MODE A↔B (s)t ở MODE B (s)
1……
2……
3……
Trung bình……

Báo cáo: nộp bảng số liệu, kết quả dưới dạng v=v̅±Δv của hai phép đo, so sánh hai tốc độ và nêu nguyên nhân gây sai số.

Lưu ý · Hạn chế sai số

Sai số đến từ dụng cụ, từ việc đo quãng đường và đường kính chưa chuẩn, từ thao tác thả bi và từ gió. Hãy đo nhiều lần lấy trung bình, giữ nguyên vị trí thả bi và tắt quạt, điều hoà khi làm thí nghiệm.

Khám phá

Máng nghiêng ảo

Kéo hai cổng E, F dọc máng hoặc chọn cổng rồi dùng phím mũi tên. Chọn MODE, thả bi ít nhất 3 lần ở mỗi MODE và đọc kết quả. So sánh tốc độ tại E, tốc độ trung bình và tốc độ tại F.

MODE của đồng hồ
6 °
EFEF = 0,5 m, đường kính bi d = 2 cm
0,000 s

Mỗi MODE cần ít nhất 3 lần thả bi. Đo đủ cả MODE A↔B (tốc độ trung bình), MODE A (tốc độ tại E) và MODE B (tốc độ tại F) rồi so sánh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đo thời gian bi đi giữa hai cổng cách nhau s=0,500 m (thước ĐCNN 1 mm) ở MODE A↔B được 0,777 s; 0,780 s; 0,776 s. Tính tốc độ trung bình và viết kết quả.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Viên bi đường kính d=0,02000 m (sai số Δd=0,00001 m) chắn cổng E ở MODE A trong 0,033 s; 0,032 s; 0,031 s. Tính tốc độ tức thời của bi tại E.
Đã hiện 0/5 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Muốn đo thời gian bi đi từ cổng E (nối ổ A) đến cổng F (nối ổ B), ta chọn MODE nào?

Bài 2

Để đo tốc độ tức thời của bi tại cổng E (nối ổ A), ta đặt MODE nào và cần đo thêm gì?

Bài 3

Bi đi giữa hai cổng cách nhau 0,40 m trong thời gian trung bình 0,500 s. Tính tốc độ trung bình của bi.

Đơn vị:m/s

Bài 4

Viên bi đường kính 2,0 cm chắn một cổng quang điện trong 0,025 s. Tính tốc độ tức thời của bi tại cổng đó.

Đơn vị:m/s

Bài 5

Đo được s=0,500±0,001 m và t=0,800±0,004 s. Tính sai số tỉ đối δv của tốc độ, theo %.

Đơn vị:%

Bài 6

Vì sao v=d/t khi bi chắn cổng lại được coi là tốc độ tức thời?

Bài 7

Những việc nào giúp giảm sai số của phép đo trong bài thực hành này?

Bài 8

Sắp xếp các bước đo tốc độ trung bình của viên bi từ E đến F.

  1. Vị trí 1: Thả bi, đọc thời gian trên đồng hồ.
  2. Vị trí 2: Lắp máng, nối cổng E với ổ A và cổng F với ổ B.
  3. Vị trí 3: Chọn MODE A↔B rồi nhấn RESET.
  4. Vị trí 4: Tính t̅ và v=s/(t̅).

Ghi nhớ

  • Đồng hồ hiện số kết hợp cổng quang điện đo được thời gian đến 0,001 s.
  • MODE A↔B đo thời gian đi giữa hai cổng, dùng để tính tốc độ trung bình v=s/t.
  • MODE A hoặc B đo thời gian bi chắn cổng, dùng để tính tốc độ tức thời v=d/t.
  • Viết kết quả dưới dạng v=v̅±Δv, với δv=δs+δt (tốc độ tức thời: δd+δt).