Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 7. Đồ thị độ dịch chuyển - thời gian

Ở môn Khoa học tự nhiên 7, em đã dùng đồ thị quãng đường - thời gian. Quãng đường không bao giờ giảm, nhưng một chiếc xe có thể dừng lại rồi quay đầu. Đồ thị độ dịch chuyển - thời gian ghi được cả điều đó: chỉ cần nhìn độ dốc và hướng của đường vẽ là biết xe nhanh hay chậm, đi tới hay đi lùi.

Em sẽ học được

  • Vẽ được đồ thị độ dịch chuyển - thời gian của chuyển động thẳng từ bảng số liệu.
  • Mô tả được chuyển động của vật từ đồ thị d trừ t.
  • Tính được vận tốc từ độ dốc của đồ thị d trừ t.

Độ dịch chuyển và vận tốc trong chuyển động thẳng

Chuyển động thẳng là chuyển động có quỹ đạo là đường thẳng. Chọn một trục dọc theo đường thẳng ấy, độ dịch chuyển và vận tốc được biểu diễn bằng số có dấu.

  • Vật chuyển động thẳng theo một chiều và chọn chiều đó làm chiều dương: độ dịch chuyển bằng quãng đường, d=s; vận tốc bằng tốc độ, v=d/t.
  • Vật đổi chiều: quãng đường và tốc độ vẫn không âm, còn độ dịch chuyển và vận tốc trên đoạn đi ngược chiều dương có giá trị âm.

Vẽ đồ thị độ dịch chuyển - thời gian

Đồ thị d trừ t có trục hoành là thời gian t, trục tung là độ dịch chuyển d. Để vẽ, ta lập bảng số liệu, chọn tỉ lệ cho hai trục, chấm các điểm (t;d) rồi nối chúng.

Bảng số liệu của một xe chuyển động thẳng đều
t (s)02468
d (m)06121824

Trong chuyển động thẳng đều, d=v·t có dạng y=ax nên đồ thị d trừ t là một đường thẳng. Xe trong bảng có vận tốc v=24/8=3 m/s.

Ghi chú

Đồ thị d trừ t không phải là quỹ đạo của vật. Vật đi trên một đường thẳng, còn đường trên đồ thị cho biết độ dịch chuyển thay đổi theo thời gian thế nào.

Mô tả chuyển động và tính vận tốc từ đồ thị

Đọc hình dạng của đồ thị d trừ t
Hình dạng đoạn đồ thịChuyển động của vật
Đoạn thẳng đi lênThẳng đều theo chiều dương, v>0
Đoạn nằm ngangĐứng yên, v=0
Đoạn thẳng đi xuốngThẳng đều ngược chiều dương, v<0
Đoạn congVận tốc thay đổi: chuyển động không đều

Định lí · Vận tốc là độ dốc của đồ thị

Trên một đoạn thẳng của đồ thị d trừ t, vận tốc bằng độ dốc của đoạn đó: v=Δd/Δt. Đồ thị càng dốc, vật chuyển động càng nhanh.

Trong hình dưới, chọn từng đoạn để thấy cách lấy Δt và Δd trên đồ thị. Các câu bài tập ở cuối bài cũng dùng đồ thị này.

Chọn đoạn đồ thị để đọc
02468012345678t (s)d (m)ABCD

Đoạn AB: Δt=3 trừ 0=3 s, Δd=7 trừ 1=6 m, nên v=Δd/Δt=2 m/s.

Trên đoạn AB, vật chuyển động theo chiều dương.

Khám phá

Vẽ đồ thị bằng chính chuyển động của em

Chọn đồ thị cần vẽ, nhấn "Bắt đầu ghi" rồi kéo nhân vật trên đường thẳng (hoặc dùng phím mũi tên và nút "Ghi thêm 1 s"). Cố gắng để đường xanh trùng với đường nét đứt: đi nhanh khi đoạn dốc, đứng yên khi đoạn nằm ngang, đi lùi khi đoạn đi xuống. Sau đó kéo thanh đọc để xem vận tốc từ độ dốc.

Đồ thị cần vẽ
−100102030d (m)
t = 0 s / 12 s
−100102030024681012t (s)d (m)

Nhấn "Bắt đầu ghi" rồi kéo nhân vật trên đường thẳng. Đồ thị được vẽ ngay trong lúc em kéo.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đồ thị d trừ t của một xe gồm các đoạn thẳng nối A(0;1), B(3;7), C(5;7) và D(8;1), với t tính bằng giây, d tính bằng mét. Mô tả chuyển động của xe và tính vận tốc trên mỗi đoạn.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người bơi hết chiều dài bể 50 m trong 25 s, nghỉ ở cuối bể 5 s, rồi bơi về chỗ cũ trong 30 s. Chọn chiều dương là chiều bơi đi. Tìm vận tốc trên lượt đi, lượt về và vận tốc trung bình cả quá trình.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Trên đồ thị d trừ t, một đoạn song song với trục thời gian cho biết

Bài 2

Hai đoạn đồ thị d trừ t cùng đi lên, đoạn 1 dốc hơn đoạn 2. Khi đó

Bài 3

Một xe chuyển động thẳng đều có bảng số liệu: t=0; 2; 4; 6 s ứng với d=0; 6; 12; 18 m. Tính vận tốc của xe.

Đơn vị:m/s

Bài 4

Vẫn xe ở câu trên, độ dịch chuyển của xe tại t=10 s là bao nhiêu nếu xe giữ nguyên vận tốc?

Đơn vị:m

Bài 5

Dựa vào đồ thị gồm các đoạn nối A(0;1), B(3;7), C(5;7), D(8;1) ở phần đọc đồ thị: tính vận tốc (có dấu) trên đoạn CD.

Đơn vị:m/s

Bài 6

Cũng đồ thị đó, tính quãng đường xe đi được từ t=0 đến t=8 s.

Đơn vị:m

Bài 7

Vật A có d A =2t và vật B có d B =30 trừ 3t (d tính bằng m, t tính bằng s). Hai đồ thị cắt nhau tại thời điểm nào?

Đơn vị:s

Bài 8

Phát biểu nào về đồ thị d trừ t của chuyển động thẳng là đúng?

Ghi nhớ

  • Đồ thị d trừ t của chuyển động thẳng đều là đường thẳng.
  • Đoạn đi lên: v>0; đoạn nằm ngang: đứng yên; đoạn đi xuống: v<0.
  • Vận tốc bằng độ dốc của đồ thị: v=Δd/Δt; đồ thị càng dốc, vật càng nhanh.
  • Quãng đường và tốc độ không âm; độ dịch chuyển và vận tốc có thể âm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ