Chương II · Lý thuyết
Bài 7. Đồ thị độ dịch chuyển - thời gian
Ở môn Khoa học tự nhiên 7, em đã dùng đồ thị quãng đường - thời gian. Quãng đường không bao giờ giảm, nhưng một chiếc xe có thể dừng lại rồi quay đầu. Đồ thị độ dịch chuyển - thời gian ghi được cả điều đó: chỉ cần nhìn độ dốc và hướng của đường vẽ là biết xe nhanh hay chậm, đi tới hay đi lùi.
Em sẽ học được
- Vẽ được đồ thị độ dịch chuyển - thời gian của chuyển động thẳng từ bảng số liệu.
- Mô tả được chuyển động của vật từ đồ thị d trừ t.
- Tính được vận tốc từ độ dốc của đồ thị d trừ t.
Độ dịch chuyển và vận tốc trong chuyển động thẳng
Chuyển động thẳng là chuyển động có quỹ đạo là đường thẳng. Chọn một trục dọc theo đường thẳng ấy, độ dịch chuyển và vận tốc được biểu diễn bằng số có dấu.
- Vật chuyển động thẳng theo một chiều và chọn chiều đó làm chiều dương: độ dịch chuyển bằng quãng đường, d=s; vận tốc bằng tốc độ, v=d/t.
- Vật đổi chiều: quãng đường và tốc độ vẫn không âm, còn độ dịch chuyển và vận tốc trên đoạn đi ngược chiều dương có giá trị âm.
Vẽ đồ thị độ dịch chuyển - thời gian
Đồ thị d trừ t có trục hoành là thời gian t, trục tung là độ dịch chuyển d. Để vẽ, ta lập bảng số liệu, chọn tỉ lệ cho hai trục, chấm các điểm (t;d) rồi nối chúng.
| t (s) | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 |
|---|---|---|---|---|---|
| d (m) | 0 | 6 | 12 | 18 | 24 |
Trong chuyển động thẳng đều, d=v·t có dạng y=ax nên đồ thị d trừ t là một đường thẳng. Xe trong bảng có vận tốc v=24/8=3 m/s.
Ghi chú
Mô tả chuyển động và tính vận tốc từ đồ thị
| Hình dạng đoạn đồ thị | Chuyển động của vật |
|---|---|
| Đoạn thẳng đi lên | Thẳng đều theo chiều dương, v>0 |
| Đoạn nằm ngang | Đứng yên, v=0 |
| Đoạn thẳng đi xuống | Thẳng đều ngược chiều dương, v<0 |
| Đoạn cong | Vận tốc thay đổi: chuyển động không đều |
Định lí · Vận tốc là độ dốc của đồ thị
Trong hình dưới, chọn từng đoạn để thấy cách lấy Δt và Δd trên đồ thị. Các câu bài tập ở cuối bài cũng dùng đồ thị này.
Đoạn AB: Δt=3 trừ 0=3 s, Δd=7 trừ 1=6 m, nên v=Δd/Δt=2 m/s.
Trên đoạn AB, vật chuyển động theo chiều dương.
Khám phá
Vẽ đồ thị bằng chính chuyển động của em
Chọn đồ thị cần vẽ, nhấn "Bắt đầu ghi" rồi kéo nhân vật trên đường thẳng (hoặc dùng phím mũi tên và nút "Ghi thêm 1 s"). Cố gắng để đường xanh trùng với đường nét đứt: đi nhanh khi đoạn dốc, đứng yên khi đoạn nằm ngang, đi lùi khi đoạn đi xuống. Sau đó kéo thanh đọc để xem vận tốc từ độ dốc.
Nhấn "Bắt đầu ghi" rồi kéo nhân vật trên đường thẳng. Đồ thị được vẽ ngay trong lúc em kéo.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Trên đồ thị d trừ t, một đoạn song song với trục thời gian cho biết
Bài 2
Hai đoạn đồ thị d trừ t cùng đi lên, đoạn 1 dốc hơn đoạn 2. Khi đó
Bài 3
Một xe chuyển động thẳng đều có bảng số liệu: t=0; 2; 4; 6 s ứng với d=0; 6; 12; 18 m. Tính vận tốc của xe.
Bài 4
Vẫn xe ở câu trên, độ dịch chuyển của xe tại t=10 s là bao nhiêu nếu xe giữ nguyên vận tốc?
Bài 5
Dựa vào đồ thị gồm các đoạn nối A(0;1), B(3;7), C(5;7), D(8;1) ở phần đọc đồ thị: tính vận tốc (có dấu) trên đoạn CD.
Bài 6
Cũng đồ thị đó, tính quãng đường xe đi được từ t=0 đến t=8 s.
Bài 7
Vật A có d A =2t và vật B có d B =30 trừ 3t (d tính bằng m, t tính bằng s). Hai đồ thị cắt nhau tại thời điểm nào?
Bài 8
Phát biểu nào về đồ thị d trừ t của chuyển động thẳng là đúng?
Ghi nhớ
- Đồ thị d trừ t của chuyển động thẳng đều là đường thẳng.
- Đoạn đi lên: v>0; đoạn nằm ngang: đứng yên; đoạn đi xuống: v<0.
- Vận tốc bằng độ dốc của đồ thị: v=Δd/Δt; đồ thị càng dốc, vật càng nhanh.
- Quãng đường và tốc độ không âm; độ dịch chuyển và vận tốc có thể âm.