Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 8. Chuyển động biến đổi. Gia tốc

Xe máy rời đèn đỏ tăng tốc rất nhanh, còn xe tải nặng thì lên tốc độ từ từ. Cùng đạt 10 m/s, nhưng một xe mất 3 s, xe kia mất 15 s. Để so sánh vận tốc thay đổi nhanh hay chậm, ta cần một đại lượng mới: gia tốc.

Em sẽ học được

  • Nhận biết được chuyển động biến đổi, chuyển động nhanh dần và chậm dần.
  • Nêu được gia tốc là đại lượng cho biết vận tốc thay đổi nhanh hay chậm và có đơn vị m/s².
  • Tính được gia tốc từ độ biến thiên vận tốc và khoảng thời gian.
  • Dựa vào dấu của a và v để phân biệt chuyển động nhanh dần với chậm dần.

Chuyển động biến đổi

Định nghĩa · Chuyển động biến đổi

Chuyển động biến đổi là chuyển động có vận tốc thay đổi theo thời gian. Độ lớn vận tốc tăng dần là chuyển động nhanh dần; độ lớn vận tốc giảm dần là chuyển động chậm dần.

Ô tô rời bến, tàu hoả vào ga, quả bóng bị ném lên cao đều là chuyển động biến đổi. Một vật đi đều trên đường thẳng thì vận tốc không đổi nên không phải chuyển động biến đổi.

Gia tốc

Định nghĩa · Gia tốc

Gia tốc của chuyển động là đại lượng cho biết vận tốc thay đổi nhanh hay chậm, được tính bằng độ biến thiên vận tốc chia cho khoảng thời gian xảy ra độ biến thiên đó.
a=Δv/Δt=(v trừ v₀)/(t trừ t₀)
  • Δv=v trừ v₀: độ biến thiên vận tốc (m/s).
  • Δt=t trừ t₀: khoảng thời gian xảy ra độ biến thiên (s).
  • a: gia tốc, đơn vị m/s² trong hệ SI.

Gia tốc 2 m/s² có nghĩa là mỗi giây vận tốc tăng thêm 2 m/s. Gia tốc cho biết vận tốc thay đổi nhanh đến đâu chứ không cho biết vật đang chạy nhanh đến đâu: một xe rất nhanh mà chạy đều vẫn có gia tốc bằng 0.

Gia tốc là đại lượng vectơ

vectơ a=(Δ vectơ v)/Δt

Trong chuyển động thẳng, ta chọn một chiều dương và viết v, a thành số có dấu. Khi đó:

Nhanh dần hay chậm dần
Chuyển độngHướng của vectơ aDấu
Nhanh dầnCùng chiều với vectơ va·v>0
Chậm dầnNgược chiều với vectơ va·v<0

Lưu ý · Gia tốc âm chưa chắc là chậm dần

Dấu của a phụ thuộc vào chiều dương đã chọn. Xe chạy ngược chiều dương với v<0 và a<0 vẫn đang nhanh dần, vì a·v>0. Luôn xét dấu của tích a·v.

Khám phá

Chân ga và phanh

Giữ nút chân ga để tăng tốc, giữ nút phanh để giảm tốc, thả ra để xe đi đều (bỏ qua lực cản). Quan sát mũi tên vectơ v và vectơ a, đồng hồ tốc độ và đồ thị v trừ t. Đổi chiều dương để thấy dấu của v, a thay đổi nhưng dấu của tích a·v thì không.

Chọn chiều dương
0300 m/s
300t (s)v (m/s)
Vận tốc
v = 0 m/s
Gia tốc
a = 0 m/s²

Xe đứng yên: v=0 và a=0. Giữ chân ga để xe chạy.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một con báo đang chạy với vận tốc 30 m/s thì chuyển động chậm dần khi tới gần một con suối. Trong 3 s, vận tốc của nó giảm còn 9 m/s. Tính gia tốc của con báo.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một xe máy đang đi với vận tốc 10 m/s thì tăng tốc, sau 5 s đạt 12 m/s. Sau đó xe phanh, chuyển động chậm dần với gia tốc có độ lớn như trước. Tính gia tốc lúc tăng tốc và thời gian từ khi phanh đến khi dừng hẳn.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Chuyển động nào sau đây là chuyển động biến đổi?

Bài 2

Gia tốc a=2 m/s² có nghĩa là

Bài 3

Một ô tô bắt đầu chuyển động từ trạng thái đứng yên, sau 10 s đạt vận tốc 72 km/h. Tính gia tốc của ô tô.

Đơn vị:m/s²

Bài 4

Một xe có vận tốc v₀=4 m/s tại thời điểm t₀=0 và v=12,5 m/s tại t=5 s. Tính gia tốc trung bình của xe.

Đơn vị:m/s²

Bài 5

Một ô tô đang chạy 20 m/s thì phanh với gia tốc âm 4 m/s². Sau bao lâu xe dừng hẳn?

Đơn vị:s

Bài 6

Chọn chiều dương từ trái sang phải. Một tàu chạy sang trái, vận tốc đổi từ âm 10 m/s thành âm 20 m/s trong 4 s. Tính gia tốc (có dấu).

Đơn vị:m/s²

Bài 7

Tàu ở câu trên chuyển động

Bài 8

Trong chuyển động chậm dần, vectơ gia tốc

Bài 9

Vận tốc của một vật tăng từ 5,28 m/s tại t=4 s lên 12,5 m/s tại t=8 s. Tính gia tốc trung bình trong khoảng này.

Đơn vị:m/s²

Ghi nhớ

  • Chuyển động biến đổi có vận tốc thay đổi theo thời gian.
  • Gia tốc a=Δv/Δt cho biết vận tốc thay đổi nhanh hay chậm, đơn vị m/s².
  • Gia tốc là đại lượng vectơ: vectơ a=(Δ vectơ v)/Δt.
  • Nhanh dần: a·v>0; chậm dần: a·v<0; dấu của riêng a chưa đủ để kết luận.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ