Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 9. Chuyển động thẳng biến đổi đều

Một ô tô rời bến, cứ mỗi giây vận tốc tăng thêm đúng 2 m/s. Biết vận tốc tại mỗi thời điểm, làm sao tính được xe đã đi bao xa mà không cần đo trên đường? Câu trả lời nằm ngay trên đồ thị vận tốc – thời gian.

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa chuyển động thẳng biến đổi đều, phân biệt nhanh dần đều và chậm dần đều.
  • Viết và vận dụng được công thức v=v₀+at.
  • Vẽ và đọc được đồ thị v trừ t, tính gia tốc từ độ dốc của đồ thị.
  • Tính được độ dịch chuyển từ diện tích dưới đồ thị v trừ t và từ công thức.
  • Vận dụng được hệ thức v mũ 2 trừ v₀ mũ 2 =2ad.

Gia tốc của chuyển động thẳng biến đổi đều

Định nghĩa · Chuyển động thẳng biến đổi đều

Chuyển động thẳng biến đổi đều là chuyển động thẳng có vận tốc tăng đều hoặc giảm đều theo thời gian. Độ lớn vận tốc tăng đều là chuyển động thẳng nhanh dần đều; độ lớn vận tốc giảm đều là chuyển động thẳng chậm dần đều.

Vận tốc thay đổi đều nên độ biến thiên vận tốc trong những khoảng thời gian bằng nhau là như nhau. Do đó gia tốc không đổi:

a=Δv/Δt=hằng số

Vận tốc tức thời

Chọn gốc thời gian t₀=0 lúc vật có vận tốc v₀. Từ a=(v trừ v₀)/t, vận tốc tại thời điểm t (sách còn viết là v t) là:

v=v₀+at

Nếu vật bắt đầu chuyển động từ trạng thái nghỉ (v₀=0) thì v=at. Chọn chiều dương là chiều chuyển động: nhanh dần đều có a>0, chậm dần đều có a<0. Tổng quát: a cùng dấu với v là nhanh dần, a trái dấu với v là chậm dần.

Đồ thị vận tốc – thời gian

Vì v là hàm bậc nhất của t nên đồ thị v trừ t là một đoạn thẳng. Điểm đầu của đồ thị cho biết v₀, còn độ dốc của đồ thị cho biết gia tốc:

a=Δv/Δt=độ dốc của đồ thị v trừ t
Đọc tính chất chuyển động trên đồ thị (khi v>0)
Dáng đồ thịGia tốcChuyển động
Nằm nganga=0Thẳng đều
Đi lêna>0Nhanh dần đều
Đi xuốnga<0Chậm dần đều

Độ dịch chuyển

Định lí · Tính từ đồ thị

Độ dịch chuyển trong khoảng thời gian t có giá trị bằng diện tích giới hạn bởi đồ thị v trừ t, trục thời gian và hai đường thẳng đứng tại đầu và cuối khoảng thời gian đó. Phần nằm dưới trục thời gian (vật đi ngược chiều dương) được tính là âm.

Với chuyển động thẳng đều, phần diện tích là hình chữ nhật cạnh v và t, nên d=vt. Với chuyển động thẳng biến đổi đều, phần diện tích là hình thang vuông có hai đáy v₀, v và chiều cao t:

d=((v₀+v)t)/2=((v₀+v₀+at)t)/2=v₀t+1/2at mũ 2

Thay t=(v trừ v₀)/a vào công thức trên, ta được hệ thức không chứa thời gian:

v mũ 2 trừ v₀ mũ 2 =2ad

Lưu ý · Chú ý khi vật đổi chiều

Nếu v đổi dấu giữa chừng, độ dịch chuyển là tổng đại số hai phần diện tích, còn quãng đường là tổng độ lớn của chúng. Khi vật không đổi chiều, quãng đường bằng độ lớn của độ dịch chuyển.

Khám phá

Đồ thị vận tốc – thời gian kéo thả

Kéo hai đầu đoạn thẳng (hoặc chọn rồi dùng phím mũi tên) để đổi v₀, v và thời gian. Nhấn "Cho xe chạy" và so sánh diện tích tô màu với vị trí của xe. Thử cho đồ thị cắt trục thời gian để thấy xe đổi chiều.

−10−5051015200246810v (m/s)t (s) −80 m0 m80 m
8 s
Gia tốc
a = 1,25 m/s²
Vận tốc
v = 15 m/s
Độ dịch chuyển
d = 80 m
Quãng đường
s = 80 m

v=v₀+at=5+1,25·8=15 m/s

d=v₀t+1/2at mũ 2 =5·8+1/2·1,25·8 mũ 2 =80 m

Diện tích tô màu: ((v₀+v)t)/2=((5+15)·8)/2=80 m, đúng bằng độ dịch chuyển.

Lúc này vật nhanh dần đều: a và v cùng dấu, |v| tăng theo thời gian.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một ô tô đang chạy với vận tốc 10 m/s thì tăng tốc đều, sau 5 s đạt 20 m/s. Tính gia tốc và độ dịch chuyển của ô tô trong 5 s đó.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một đoàn tàu đang chạy với vận tốc 15 m/s thì hãm phanh, chuyển động chậm dần đều và dừng lại sau 30 s. Tính gia tốc và quãng đường tàu đi được từ lúc hãm phanh.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đồ thị v trừ t của một vật là đoạn thẳng đi từ v₀=6 m/s lúc t=0 đến v= âm 4 m/s lúc t=5 s. Tìm thời điểm vật đổi chiều, độ dịch chuyển và quãng đường trong 5 s.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Đặc điểm nào đúng với mọi chuyển động thẳng biến đổi đều?

Bài 2

Một xe máy có v₀=5 m/s, tăng tốc đều với gia tốc 2 m/s². Tính vận tốc của xe sau 4 s.

Đơn vị:m/s

Bài 3

Một ô tô bắt đầu rời bến, chuyển động nhanh dần đều với gia tốc 1,5 m/s². Tính độ dịch chuyển của ô tô sau 10 s.

Đơn vị:m

Bài 4

Một ô tô đang chạy 20 m/s thì phanh gấp, đi thêm 100 m mới dừng. Tính gia tốc của ô tô, lấy chiều dương là chiều chuyển động.

Đơn vị:m/s²

Bài 5

Đồ thị v trừ t của một vật là đoạn thẳng đi từ 4 m/s lúc t=0 lên 12 m/s lúc t=6 s. Tính độ dịch chuyển của vật trong 6 s đó.

Đơn vị:m

Bài 6

Một vật có v₀=8 m/s và a= âm 2 m/s². Tính quãng đường vật đi được trong 6 s đầu (không phải độ dịch chuyển).

Đơn vị:m

Bài 7

Vận tốc của một vật là v=10 trừ 2t (m/s). Mô tả nào đúng?

Bài 8

Những công thức nào đúng với chuyển động thẳng biến đổi đều (lúc t=0 có v₀)?

Bài 9

Nối dáng đồ thị v trừ t (với v>0) với tính chất chuyển động.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Chuyển động thẳng biến đổi đều có gia tốc không đổi: a cùng dấu v là nhanh dần đều, trái dấu v là chậm dần đều.
  • Vận tốc: v=v₀+at; đồ thị v trừ t là đoạn thẳng có độ dốc bằng a.
  • Độ dịch chuyển bằng diện tích dưới đồ thị v trừ t: d=v₀t+1/2at mũ 2.
  • Khi không biết thời gian, dùng v mũ 2 trừ v₀ mũ 2 =2ad.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ